#26: Geen versluierde taal meer: het College zet de toon voor toekomstige intersectionaliteitszaken
Op 17 september oordeelde het College voor de Rechten van de Mens dat een sauna- en wellnessresort (Zwaluwhoeve B.V.) een jonge vrouw discrimineerde door haar te vragen de sauna te verlaten, omdat zij een boerkini draagt. Waar het college voorheen al het raamwerk voor intersectionele discriminatie in haar oordelen heeft neergelegd, heeft zij nu voor het eerst intersectionele discriminatie daadwerkelijk toegepast in haar oordeel, met als uiteindelijke conclusie dat er inderdaad sprake was van een verboden onderscheid. Hieronder ga ik kort in op de feiten en het oordeel van het College en hoe dit een nieuw hoofdstuk lijkt te zijn ten opzichte van voorgaande oordelen. Daarna plaats ik het oordeel in de (internationale) context.
De Zwaluwhoeve
In juni 2025 bezoekt een jonge vrouw het saunaresort De Zwaluwhoeve. Ze is moslima en draagt in de sauna een boerkini, een lichaamsbedekkend zwempak van badkledingstof, bestaande uit een hoofddoek, een shirt met lange mouwen en een lange broek. Ondanks dat het die dag badkledingdag was in de sauna werd de mevrouw door een medewerker gesommeerd om de sauna te verlaten. De Zwaluwhoeve gaf aan dat dit was vanwege gezondheids- en veiligheidsrisico’s: een boerkini was volgens hen in tegenstelling tot een bikini of badpak minder hygiënisch en zou ervoor zorgen dat de drager ervan niet goed kan afkoelen na het saunabezoek. De vrouw was van mening dat hier sprake was van discriminatie en vraagt het College te oordelen dat de Zwaluwhoeve jegens haar niet alleen verboden onderscheid heeft gemaakt op grond van godsdienst maar ook op basis van geslacht door haar te sommeren de sauna te verlaten, omdat zij een boerkini droeg.
Het College gaat mee in de argumentatie van de vrouw. Zij stelt in dat verband dat alleen islamitische vrouwen worden getroffen door de kledingvoorschriften, omdat over het algemeen islamitische vrouwen een boerkini dragen vanwege hun godsdienst en geslacht. Het College stelt voorop dat discriminatiegronden kunnen samenlopen; er is dan sprake van meervoudige discriminatie. Deze samenloop kent verschillende vormen:
- twee gronden kunnen beide, onafhankelijk van elkaar, aan de orde zijn (cumulatieve discriminatie);
- de ene grond kan de andere versterken; en
- de beide gronden kunnen zodanig nauw zijn verweven dat het nadeel zich uitsluitend voordoet wanneer beide gronden aan de orde zijn (intersectionele discriminatie).
In dit geval was er sprake van intersectionele discriminatie omdat de gronden godsdienst en geslacht zodanig nauw met elkaar zijn verweven dat het nadeel zich uitsluitend voordoet wanneer deze beide gronden aan de orde zijn. Immers, Islamitische mannen worden niet ongunstig behandeld door de kledingvoorschriften en niet-islamitische vrouwen in beginsel evenmin. Alleen islamitische vrouwen ondervinden deze vorm van uitsluiting. Het College overweegt bovendien dat bij de samenloop van discriminatiegronden sprake kan zijn van een bijzondere kwetsbaarheid van personen voor discriminatie, zoals verzoeker, die meerdere beschermde kenmerken bezitten. Het Hof verwijst hierbij naar twee zaken van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) (B.S./Spanje, ro. 62, en I.C./Moldova), ro. 218). Hieruit volgt dat intersectionele discriminatie leidt tot een bijzondere benadeling.
In het geval van de Zwaluwhoeve was er verder geen rechtvaardiging voor deze indirecte vorm van discriminatie, omdat de Zwaluwhoeve onvoldoende onderbouwd had dat het dragen van een boerkini minder hygiënisch zou zijn dan het dragen van een bikini/badpak. Het argument dat de drager van een boerkini niet voldoende kon afkoelen ging ook niet op. De Zwaluwhoeve had extra informatie kunnen geven aan bezoekers die een boerkini dragen over hoe zij het beste kunnen afkoelen en het College legde hier verder de eigen verantwoordelijkheid bij de bezoeker. Het College oordeelde daarom dat de Zwaluwhoeve verboden onderscheid had gemaakt jegens de jonge vrouw op grond van godsdienst en geslacht.
Discriminatie op grond van godsdienst én geslacht
Het College baseert haar beslissing op artikel 7, eerste lid, onderdeel c, van de Algemene wet gelijke behandeling (Awgb), in samenhang met artikel 1 van de Awgb. Zij stelt dat op basis hiervan onderscheid op grond van godsdienst en geslacht verboden is bij het verlenen van toegang tot goederen of diensten, indien dit geschiedt in de uitoefening van een beroep of bedrijf. Academici beargumenteren echter al jaren dat artikel 1 Awgb in de weg staat van de erkenning van intersectionele discriminatie in het Nederlandse recht (zie bv. Dube & Alspeer, en Holtmaat & Achouak el Idrissi in Preadviezen – Samen voor gelijkheid. Een toekomstvisie op het non-discriminatierecht). Artikel 1 Awgb sluit volgens hen een beroep op meerdere gronden uit: direct of indirect onderscheid vindt plaats op basis van geslacht of gender. Dit leidt volgens hen tot een rigide Awgb-systeem met een zogenoemde “uni-categoriale benadering” waarbij verschillende gronden van discriminatie niet op elkaar kunnen inwerken. Het is interessant dat het College deze benadering compleet negeert en in haar beslissing in één zin concludeert dat onderscheid op basis van godsdienst en geslacht verboden is volgens artikel 1 en 7 Awgb. Het feit dat je zou moeten kiezen tussen religie of gender is blijkbaar voor het College irrelevant.
Een duik in de oordelendatabank van het College
Het College geeft in haar oordeel aan dat meervoudige discriminatie op drie verschillende manieren kan optreden. Dit standpunt is niet nieuw. Een zoekactie in de oordelendatabank van het College laat zien dat er in 2022 voor het eerst het driestapsstelsel van meervoudige discriminatie wordt genoemd in een oordeel van het College. Sindsdien lijkt meervoudige discriminatie steeds meer aan terrein te winnen, met in de afgelopen 2 jaar een sterke toename van zaken waarin meerdere gronden werden aangevoerd bij het College. Het verschil tussen die zaken en de huidige zaak is dat het College in de Zwaluwhoeve niet alleen expliciteert dat de derde grond van meervoudige discriminatie (zodanig nauwe verwevenheid van gronden dat het nadeel zich uitsluitend voordoet wanneer beide gronden aan de orde zijn) “intersectionele discriminatie” heet, maar ook voor het eerst oordeelt dat hier daadwerkelijk sprake is van intersectionele discriminatie.
Als we kijken naar eerdere zaken vóór de Zwaluwhoeve, zien we dat het College intersectionaliteit soms wel benoemt, maar niet (correct) toepast.
In de zaak Parfumerie Douglas werd een zwarte man door de bedrijfsbeveiliging uit de rij voor de kassa gehaald op verdenking van diefstal terwijl dit niet zo bleek te zijn. De man vond dat hier een samenloop was van verschillende gronden, namelijk ras en geslacht. Het College kwalificeerde deze samenloop juridisch als de tweede (waarbij gronden elkaar versterken) én derde (waarbij beide gronden nauw met elkaar zijn verweven) vorm. Toch concludeert het College uiteindelijk dat de man onvoldoende feiten heeft aangevoerd die onderscheid op grond van ras, geslacht of een samenloop van beide gronden kunnen doen vermoeden en stelt vast dat zijn gedrag de reden is geweest waarom de beveiliging werd ingeschakeld. Een daadwerkelijk intersectionele benadering in deze zaak had waarschijnlijk tot een ander oordeel geleid, aangezien de classificering van het gedrag van de man als ‘verdacht’ grotendeels te maken heeft met een context waarin het gedrag van zwarte mannen sneller gestereotypeerd wordt als crimineel dan bv. witte mannen of zwarte vrouwen (zie de analyse van Karin de Vries).
In de zaak Stichting Zwembad Eekeburen en Stichting Zwembad de Mare en Omstreken benoemt het College niet de drie vormen van samenloop, maar wel het begrip “intersectionaliteit”. Het College constateert dat sprake was van een bijzondere samenloop van de discriminatiegronden geslacht en handicap/chronische ziekte. Deze hadden een nauwe samenhang met elkaar door de aard van de handicap/chronische ziekte en de specifieke kledingvoorschriften voor vrouwen in zwembaden (in casu was sprake van een vrouw die door borstkanker een borstamputatie had ondergaan en graag in het zwembad zonder bovenstuk wilde zwemmen). Het College besluit daarna echter alleen de grond handicap/chronische ziekte toe te passen omdat “hier het zwaartepunt van de zaak zit”. Het College lijkt hierbij volledig voorbij te gaan aan het feit dat bij intersectionele discriminatie geen “zwaartepunt” bij de ene of andere grond kan liggen: de beide gronden zijn zodanig nauw verweven dat het nadeel zich uitsluitend voordoet wanneer beide gronden aan de orde zijn.
Bij alle andere oordelen vóór de Zwaluwhoeve waarin het College inging op meervoudige discriminatie en de verschillende vormen van samenloop, oordeelde het College keer op keer dat er sprake was van de tweede vorm van meervoudige discriminatie: de ene discriminatiegrond versterkt de andere (zie bv. Politie dienstencentrum en Language Institute Regina Coeli B.V).
De Zwaluwhoeve in context
Na het lezen van de Zwaluwhoeve rees bij mij de vraag hoe het komt dat het College (eindelijk) intersectionele discriminatie daadwerkelijk heeft toegepast in haar oordeel, met als conclusie dat er inderdaad sprake was van een verboden onderscheid. Immers, zaken die als intersectioneel gekwalificeerd zouden kunnen worden, komen al jaren langs bij het College, met de hoofddoekverbodzaken als bekendste voorbeeld (waarbij het College het neutraliteitsbeleid van sommige werkgevers kwalificeerde als een vorm van discriminatie op grond van religie, maar niet op grond van religie én geslacht). Duidelijk is dat het College sinds 2022 begonnen is met het raamwerk te leggen voor de erkenning van intersectionele discriminatie, met eerst het definiëren van intersectionaliteit, het later toe te passen, en nu in deze zaak ook uiteindelijk tot een oordeel te komen dat er inderdaad sprake was van een verboden onderscheid.
De internationale ontwikkelingen van het afgelopen jaar kunnen ervoor gezorgd hebben dat deze erkenning in een stroomversnelling is geraakt. Het College haalt in haar oordeel bijvoorbeeld de baanbrekende uitspraak van het EHRM in I.C. t. Moldavië uit 2025 aan vanwege de erkenning van intersectionaliteit (zie hier voor een analyse). Ook in de EU zien we legislatieve ontwikkelingen op dit vlak. De EU Loontransparantierichtlijn is de eerste secundaire Europese wetgeving die expliciet intersectionele discriminatie erkent door deze te benoemen en te definiëren in artikel 3(2)(e),16, 23 en 29. Echter, in het ontwerpwetsvoorstel ter implementatie van de Loontransparantierichtlijn heeft de Nederlandse wetgever er uitdrukkelijk voor gekozen de term ‘intersectionele discriminatie’ niet op te nemen, omdat een dergelijke combinatie van gronden in het huidige wettelijk kader al reeds wordt erkend waardoor geen aanpassingen nodig zouden zijn op dit punt. Bovendien stelde de Nederlandse wetgever dat het College voor de Rechten van de Mens intersectionele vormen van discriminatie al in haar oordelen heeft erkend en dat expliciete codificatie daarom niet nodig is. Hier was het College het niet mee eens. Tijdens de internetconsultatie over de Loontransparantierichtlijn in mei 2026 heeft het College de Nederlandse wetgever namelijk uitdrukkelijk verzocht om intersectionele discriminatie in de implementatiewet van de Loontransparantierichtlijn te definiëren, aangezien “intersectionele discriminatie zowel in de Nederlandse rechtspraak, als in de oordelen van het College nog in de kinderschoenen staat, waardoor er qua bewustwording […] nog veel werk te verrichten is”. Het College gaf hier ook bij aan dat zij de definitie die voortvloeit uit de Loontransparantierichtlijn, namelijk als een combinatie van geslacht en een andere discriminatiegrond (of gronden), niet aansluit op hun visie waarbij intersectionaliteit ziet op een situatie waar verschillende gronden zodanig nauw zijn verweven dat het nadeel zich uitsluitend voordoet wanneer beide gronden aan de orde zijn. In het oordeel over de Zwaluwhoeve zien we dat het College niet de definitie van de Loontransparantierichtlijn aanhoudt, maar haar eigen. Is dit een bewuste keuze geweest van het College om een eigen invulling aan het begrip intersectionaliteit te geven, nu de Nederlandse wetgever dat niet heeft gedaan?
Een blik vooruit
Zet het College inderdaad de toon voor toekomstige intersectionaliteitszaken? Ondanks het oordeel over de Zwaluwhoeve moet de volgende kanttekening geplaatst worden: sinds 17 september is er al een volgend oordeel gewezen, namelijk die van Gemeente Veenendaal. De zaak van 13 oktober, betrof een vrouw van Marokkaanse afkomst die vanwege haar islamitische geloofsovertuiging een hoofddoek draagt en afgewezen was voor de functie van content creator bij de gemeente Veenendaal. Het College oordeelde dat hier sprake was van verboden onderscheid, maar geen intersectionele discriminatie. In plaats daarvan oordeelde het College dat er sprake was van de tweede vorm van meervoudige discriminatie, waarbij de gronden elkaar versterken. Of het College met het oordeel over de Zwaluwhoeve dus daadwerkelijk de toon heeft gezet, zal de komende jaren moeten blijken.
Reacties