CATEGORIE
  • CATEGORIE
  • Adviesorganen
  • Burgerrechten
  • Decentralisatie
  • Eigendom
  • Gelijkheid
  • Godsdienst en levensovertuiging
  • Grondwetsherziening
  • Internationale rechtsorde
  • Privacy
  • Rechtspleging
  • Rechtspraak
  • Regering, Koning
  • Sociale rechtsstaat
  • Staten-Generaal
  • Uitingsrechten
  • Wetgeving en bestuur
AUTEUR
  • AUTEUR
  • G. Leenknegt
  • A.A.L. Beers & J.C.A. de Poorter
  • A.A.L. Beers en K.T. Meijer
  • B.C. van Beers
  • B.M.J. van der Meulen
  • B.P. Vermeulen
  • B.W.N. de Waard
  • D. Mentink, B.P. Vermeulen & P.J.J. Zoontjens
  • E.J. Janse de Jonge
  • E.J. Koops
  • E.M.H. Hirsch Ballin
  • F. Fleurke
  • F.C.M.A. Michiels
  • F.M.C. Vlemminx
  • F.M.C. Vlemminx en A.C.M. Meuwese
  • G. Boogaard
  • G. Boogaard en J. Uzman
  • G. Leenknegt
  • G. Overkleeft-Verburg
  • G. van der Schyff en B.M.J. van der Meulen
  • J. Kiewiet en G.F.M. van der Tang †
  • J. Uzman
  • J. Uzman en G. Boogaard
  • J.C.A. de Poorter
  • J.L.M. Gribnau en M.R.T Pauwels
  • J.M. van Schooten, G. Leenknegt & M. Adams
  • J.W.A. Fleuren
  • K.T. Meijer
  • M. Adams
  • Mijke Houwerzijl & Nuna Zekic
  • Mijke Houwerzijl en Frank Vlemminx
  • P. Jacobs
  • S. Daniëls
  • S. Jellinghaus en E. Huisman
  • S.C. van Bijsterveld
  • S.C. van Bijsterveld en B.P. Vermeulen
  • S.S. Buisman & S.B.G. Kierkels
  • T. Kooijmans
  • T. Peters
  • W. van der Woude
  • W.J.M. Voermans
ARTIKEL
  • ARTIKEL
  • Artikel 1  Gelijke behandeling
  • Artikel 2  Nederlandschap en vreemdelingen
  • Artikel 3  Gelijke benoembaarheid
  • Artikel 4  Kiesrecht
  • Artikel 5  Petitierecht
  • Artikel 6  Vrijheid van godsdienst en levensovertuiging
  • Artikel 7  Vrijheid van meningsuiting
  • Artikel 8  Recht tot vereniging
  • Artikel 9  Recht tot vergadering en betoging
  • Artikel 10  Eerbiediging en bescherming persoonlijke levenssfeer
  • Artikel 11  Onaantastbaarheid van het lichaam
  • Artikel 12  Binnentreden woning
  • Artikel 13  Vertrouwelijke communicatie
  • Artikel 14  Onteigening
  • Artikel 15  Vrijheidsontneming
  • Artikel 16  Nulla poena
  • Artikel 17  Wettelijk toegekende rechter
  • Artikel 18  Rechtsbijstand
  • Artikel 19  Werkgelegenheid en arbeidskeuze
  • Artikel 20  Bestaanszekerheid
  • Artikel 21  Milieubescherming
  • Artikel 22  Volksgezondheid en woongelegenheid
  • Artikel 23  Onderwijs
  • Artikel 24  Koningschap
  • Artikel 25  Erfopvolging
  • Artikel 26  Status ongeboren kind Koning
  • Artikel 27  Afstand koningschap
  • Artikel 28  Afstand koningschap door huwelijk
  • Artikel 29  Uitsluiting troonopvolging
  • Artikel 30  Benoemde Koning
  • Artikel 31  Erfopvolging benoemde koning
  • Artikel 32  Inhuldiging Koning
  • Artikel 33  Koningschap en meerderjarigheid
  • Artikel 34  Ouderlijk gezag minderjarige Koning
  • Artikel 35  Buiten staat verklaring
  • Artikel 36  Tijdelijke neerlegging koninklijk gezag
  • Artikel 37  Uitoefening koninklijk gezag door regent
  • Artikel 38  Uitoefening koninklijk gezag door RvS
  • Artikel 39  Lidmaatschap koninklijk huis
  • Artikel 40  Uitkering koninklijk huis
  • Artikel 41  Inrichting huis Koning
  • Artikel 42  Ministeriële verantwoordelijkheid
  • Artikel 43  Regering en ministers
  • Artikel 44  Ministeries
  • Artikel 45  Ministerraad
  • Artikel 46  Staatssecretarissen
  • Artikel 47  Ondertekening en contraseign
  • Artikel 48  Ontslag en benoeming ministers
  • Artikel 49  Ambtseed minister en staatssecretaris
  • Artikel 50  Vertegenwoordiging
  • Artikel 51  Eerste en Tweede Kamer
  • Artikel 52  Zittingsduur
  • Artikel 53  Evenredige vertegenwoordiging
  • Artikel 54  Verkiezing Tweede Kamer
  • Artikel 55  Verkiezing Eerste Kamer
  • Artikel 56  Vereisten voor lidmaatschap
  • Artikel 57  Incompatibiliteiten
  • Artikel 57a  Zwangerschap en ziekte
  • Artikel 58  Geloofsbrieven
  • Artikel 59  Kiesrecht en verkiezingen
  • Artikel 60  Ambtsaanvaarding
  • Artikel 61  Voorzitter en griffier
  • Artikel 62  Verenigde vergadering
  • Artikel 63  Geldelijke voorzieningen
  • Artikel 64  Ontbinding Kamers
  • Artikel 65  Troonrede
  • Artikel 66  Openbaarheid vergaderingen
  • Artikel 67  Quorum
  • Artikel 68  Inlichtingenplicht bewindslieden
  • Artikel 69  Aanwezigheid bewindslieden
  • Artikel 70  Recht van enquête
  • Artikel 71  Parlementaire onschendbaarheid
  • Artikel 72  Reglement van orde
  • Artikel 73  Taak Raad van State
  • Artikel 74  Rechtspositie leden
  • Artikel 75  Inrichting, samenstelling, bevoegdheid Raad van State
  • Artikel 76  Algemene rekenkamer
  • Artikel 77  Rechtpositie leden rekenkamer
  • Artikel 78  Inrichting, samenstelling, bevoegdheid Rekenkamer
  • Artikel 78a  Nationale ombudsman
  • Artikel 79  Vaste colleges van advies
  • Artikel 80  Openbaarmaking advies
  • Artikel 81  Wetgevende macht
  • Artikel 82  Indienen wetsvoorstel
  • Artikel 83  Toezending wetsvoorstel TK
  • Artikel 84  Wijziging wetsvoorstel
  • Artikel 85  Toezending wetsvoorstel EK
  • Artikel 86  Intrekking wetsvoorstel
  • Artikel 87  Aanneming en bekrachtiging
  • Artikel 88  Bekendmaking en inwerkingtreding
  • Artikel 89  Algemene maatregel van bestuur
  • Artikel 90  Bevordering internationale rechtsorde
  • Artikel 91  Goedkeuring verdrag
  • Artikel 92  Bevoegdheden volkenrechtelijke organisaties
  • Artikel 93  Verbindende kracht verdrag
  • Artikel 94  Verdrag boven wet
  • Artikel 95  Bekendmaking verdrag
  • Artikel 96  Oorlogsverklaring
  • Artikel 97  Krijgsmacht
  • Artikel 98  Samenstelling krijgsmacht
  • Artikel 99  Gewetensbezwaren militaire dienst
  • Artikel 99a  Civiele verdediging
  • Artikel 100  Inlichtingen over krijgsmacht
  • Artikel 101  [vervallen]
  • Artikel 102  [vervallen]
  • Artikel 103  Uitzonderingstoestand
  • Artikel 104  Belastingheffing
  • Artikel 105  Recht van begroting
  • Artikel 106  Geldstelsel
  • Artikel 107  Codificatie
  • Artikel 108  [vervallen]
  • Artikel 109  Rechtspositie ambtenaren
  • Artikel 110  Openbaarheid van bestuur
  • Artikel 111  Ridderorden
  • Artikel 112  Civiele en administratieve rechtspraak
  • Artikel 113  Strafrechtspraak
  • Artikel 114  Doodstraf
  • Artikel 115  Administratief beroep
  • Artikel 116  Rechterlijke macht
  • Artikel 117  Rechtspositie leden rechterlijke macht
  • Artikel 118  Hoge Raad
  • Artikel 119  Ambtsmisdrijven
  • Artikel 120  Toetsingsverbod
  • Artikel 121  Openbaarheid terechtzittingen
  • Artikel 122  Gratie
  • Artikel 123  Instelling provincies en gemeenten
  • Artikel 124  Autonomie en medebewind
  • Artikel 125  Organen decentrale besturen
  • Artikel 126  Ambtsinstructie commissaris koning
  • Artikel 127  Vaststelling verordening
  • Artikel 128  Toekenning bevoegdheden
  • Artikel 129  Verkiezing vertegenwoordigend orgaan
  • Artikel 130  Kiesrecht gemeenteraad niet-Nederlanders
  • Artikel 131  Benoeming commissaris Koning
  • Artikel 132  Inrichting, samenstelling, bevoegdheid decentrale besturen
  • Artikel 133  Waterschappen
  • Artikel 134  Publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie
  • Artikel 135  Gemeenschappelijke regelingen
  • Artikel 136  Geschillen
  • Artikel 137  Grondwetswijziging
  • Artikel 138  Aanpassing niet gewijzigde bepalingen
  • Artikel 139  Bekendmaking en inwerkingtreding
  • Artikel 140  Handhaving bestaande regelgeving
  • Artikel 141  Bekendmaking herziene Grondwet
  • Artikel 142  Aanpassing Grondwet aan Statuut
  • Artikel IX - Berechting van misdrijven in oorlogstijd
  • Artikel XIX - Afkondigingsformulier
HOOFDSTUK
  • HOOFDSTUK
  • Hoofdstuk 1  Grondrechten
  • Hoofdstuk 2  Regering
  • Hoofdstuk 3  Staten-Generaal
  • Hoofdstuk 4  Adviesorganen
  • Hoofdstuk 5  Wetgeving en bestuur
  • Hoofdstuk 6  Rechtspraak
  • Hoofdstuk 7  Decentralisatie
  • Hoofdstuk 8  Herziening grondwet
  • Additionele artikelen

DE GRONDWET

HOOFDSTUK 1

Grondrechten

INLEIDING

Artikel 1 - Gelijke behandeling

Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.

Artikel 2 - Nederlandschap en vreemdelingen

  1. De wet regelt wie Nederlander is.
  2. De wet regelt de toelating en de uitzetting van vreemdelingen.
  3. Uitlevering kan slechts geschieden krachtens verdrag. Verdere voorschriften omtrent uitlevering worden bij de wet gegeven.
  4. Ieder heeft het recht het land te verlaten, behoudens in de gevallen, bij de wet bepaald.

Artikel 3 - Gelijke benoembaarheid

Alle Nederlanders zijn op gelijke voet in openbare dienst benoembaar.

Artikel 4 - Kiesrecht

Iedere Nederlander heeft gelijkelijk recht de leden van algemeen vertegenwoordigende organen te verkiezen alsmede tot lid van deze organen te worden verkozen, behoudens bij de wet gestelde beperkingen en uitzonderingen.

Artikel 5 - Petitierecht

Ieder heeft het recht verzoeken schriftelijk bij het bevoegd gezag in te dienen.

Artikel 6 - Vrijheid van godsdienst en levensovertuiging

  1. Ieder heeft het recht zijn godsdienst of levensovertuiging, individueel of in gemeenschap met anderen, vrij te belijden, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet.
  2. De wet kan ter zake van de uitoefening van dit recht buiten gebouwen en besloten plaatsen regels stellen ter bescherming van de gezondheid, in het belang van het verkeer en ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden.

Artikel 7 - Vrijheid van meningsuiting

  1. Niemand heeft voorafgaand verlof nodig om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet.
  2. De wet stelt regels omtrent radio en televisie. Er is geen voorafgaand toezicht op de inhoud van een radio- of televisieuitzending.
  3. Voor het openbaren van gedachten of gevoelens door andere dan in de voorgaande leden genoemde middelen heeft niemand voorafgaand verlof nodig wegens de inhoud daarvan, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet. De wet kan het geven van vertoningen toegankelijk voor personen jonger dan zestien jaar regelen ter bescherming van de goede zeden.
  4. De voorgaande leden zijn niet van toepassing op het maken van handelsreclame.

Artikel 8 - Recht tot vereniging

Het recht tot vereniging wordt erkend. Bij de wet kan dit recht worden beperkt in het belang van de openbare orde.

Artikel 9 - Recht tot vergadering en betoging

  1. Het recht tot vergadering en betoging wordt erkend, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet.
  2. De wet kan regels stellen ter bescherming van de gezondheid, in het belang van het verkeer en ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden.

Artikel 10 - Eerbiediging en bescherming persoonlijke levenssfeer

  1. Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op eerbiediging van zijn persoonlijke levenssfeer.
  2. De wet stelt regels ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer in verband met het vastleggen en verstrekken van persoonsgegevens.
  3. De wet stelt regels inzake de aanspraken van personen op kennisneming van over hen vastgelegde gegevens en van het gebruik dat daarvan wordt gemaakt, alsmede op verbetering van zodanige gegevens.

Artikel 11 - Onaantastbaarheid van het lichaam

Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op onaantastbaarheid van zijn lichaam.

Artikel 12 - Binnentreden woning

  1. Het binnentreden in een woning zonder toestemming van de bewoner is alleen geoorloofd in de gevallen bij of krachtens de wet bepaald, door hen die daartoe bij of krachtens de wet zijn aangewezen.
  2. Voor het binnentreden overeenkomstig het eerste lid zijn voorafgaande legitimatie en mededeling van het doel van het binnentreden vereist, behoudens bij de wet gestelde uitzonderingen.
  3. Aan de bewoner wordt zo spoedig mogelijk een schriftelijk verslag van het binnentreden verstrekt. Indien het binnentreden in het belang van de nationale veiligheid of dat van de strafvordering heeft plaatsgevonden, kan volgens bij de wet te stellen regels de verstrekking van het verslag worden uitgesteld. In de bij de wet te bepalen gevallen kan de verstrekking achterwege worden gelaten, indien het belang van de nationale veiligheid zich tegen verstrekking blijvend verzet.

Artikel 13 - Vertrouwelijke communicatie

  1. Het briefgeheim is onschendbaar, behalve, in de gevallen bij de wet bepaald, op last van de rechter.
  2. Het telefoon- en telegraafgeheim is onschendbaar, behalve, in de gevallen bij de wet bepaald, door of met machtiging van hen die daartoe bij de wet zijn aangewezen.

Artikel 14 - Onteigening

  1. Onteigening kan alleen geschieden in het algemeen belang en tegen vooraf verzekerde schadeloosstelling, een en ander naar bij of krachtens de wet te stellen voorschriften.
  2. De schadeloosstelling behoeft niet vooraf verzekerd te zijn, wanneer in geval van nood onverwijld onteigening geboden is.
  3. In de gevallen bij of krachtens de wet bepaald bestaat recht op schadeloosstelling of tegemoetkoming in de schade, indien in het algemeen belang eigendom door het bevoegd gezag wordt vernietigd of onbruikbaar gemaakt of de uitoefening van het eigendomsrecht wordt beperkt.

Artikel 15 - Vrijheidsontneming

  1. Buiten de gevallen bij of krachtens de wet bepaald mag niemand zijn vrijheid worden ontnomen.
  2. Hij aan wie anders dan op rechterlijk bevel zijn vrijheid is ontnomen, kan aan de rechter zijn invrijheidstelling verzoeken. Hij wordt in dat geval door de rechter gehoord binnen een bij de wet te bepalen termijn. De rechter gelast de onmiddellijke invrijheidstelling, indien hij de vrijheidsontneming onrechtmatig oordeelt.
  3. De berechting van hem aan wie met het oog daarop zijn vrijheid is ontnomen, vindt binnen een redelijke termijn plaats.
  4. Hij aan wie rechtmatig zijn vrijheid is ontnomen, kan worden beperkt in de uitoefening van grondrechten voor zover deze zich niet met de vrijheidsontneming verdraagt.

Artikel 16 - Nulla poena

Geen feit is strafbaar dan uit kracht van een daaraan voorafgegane wettelijke strafbepaling.

Artikel 17 - Wettelijk toegekende rechter

Niemand kan tegen zijn wil worden afgehouden van de rechter die de wet hem toekent.

Artikel 18 - Rechtsbijstand

  1. Ieder kan zich in rechte en in administratief beroep doen bijstaan.
  2. De wet stelt regels omtrent het verlenen van rechtsbijstand aan minder draagkrachtigen.

Artikel 19 - Werkgelegenheid en arbeidskeuze

  1. Bevordering van voldoende werkgelegenheid is voorwerp van zorg der overheid.
  2. De wet stelt regels omtrent de rechtspositie van hen die arbeid verrichten en omtrent hun bescherming daarbij, alsmede omtrent medezeggenschap.
  3. Het recht van iedere Nederlander op vrije keuze van arbeid wordt erkend, behoudens de beperkingen bij of krachtens de wet gesteld.

Artikel 20 - Bestaanszekerheid

  1. De bestaanszekerheid der bevolking en spreiding van welvaart zijn voorwerp van zorg der overheid.
  2. De wet stelt regels omtrent de aanspraken op sociale zekerheid.
  3. Nederlanders hier te lande, die niet in het bestaan kunnen voorzien, hebben een bij de wet te regelen recht op bijstand van overheidswege.

Artikel 21 - Milieubescherming

De zorg van de overheid is gericht op de bewoonbaarheid van het land en de bescherming en verbetering van het leefmilieu.

Artikel 22 - Volksgezondheid en woongelegenheid

  1. De overheid treft maatregelen ter bevordering van de volksgezondheid.
  2. Bevordering van voldoende woongelegenheid is voorwerp van zorg der overheid.
  3. Zij schept voorwaarden voor maatschappelijke en culturele ontplooiing en voor vrijetijdsbesteding.

Artikel 23 - Onderwijs

  1. Het onderwijs is een voorwerp van de aanhoudende zorg der regering.
  2. Het geven van onderwijs is vrij, behoudens het toezicht van de overheid en, voor wat bij de wet aangewezen vormen van onderwijs betreft, het onderzoek naar de bekwaamheid en de zedelijkheid van hen die onderwijs geven, een en ander bij de wet te regelen.
  3. Het openbaar onderwijs wordt, met eerbiediging van ieders godsdienst of levensovertuiging, bij de wet geregeld.
  4. In elke gemeente wordt van overheidswege voldoend openbaar algemeen vormend lager onderwijs gegeven in een genoegzaam aantal openbare scholen. Volgens bij de wet te stellen regels kan afwijking van deze bepaling worden toegelaten, mits tot het ontvangen van zodanig onderwijs gelegenheid wordt gegeven, al dan niet in een openbare school.
  5. De eisen van deugdelijkheid, aan het geheel of ten dele uit de openbare kas te bekostigen onderwijs te stellen, worden bij de wet geregeld, met inachtneming, voor zover het bijzonder onderwijs betreft, van de vrijheid van richting.
  6. Deze eisen worden voor het algemeen vormend lager onderwijs zodanig geregeld, dat de deugdelijkheid van het geheel uit de openbare kas bekostigd bijzonder onderwijs en van het openbaar onderwijs even afdoende wordt gewaarborgd. Bij die regeling wordt met name de vrijheid van het bijzonder onderwijs betreffende de keuze der leermiddelen en de aanstelling der onderwijzers geëerbiedigd.
  7. Het bijzonder algemeen vormend lager onderwijs, dat aan de bij de wet te stellen voorwaarden voldoet, wordt naar dezelfde maatstaf als het openbaar onderwijs uit de openbare kas bekostigd. De wet stelt de voorwaarden vast, waarop voor het bijzonder algemeen vormend middelbaar en voorbereidend hoger onderwijs bijdragen uit de openbare kas worden verleend.
  8. De regering doet jaarlijks van de staat van het onderwijs verslag aan de Staten-Generaal.
HOOFDSTUK 2

Regering INLEIDING

Artikel 24 - Koningschap

Het koningschap wordt erfelijk vervuld door de wettige opvolgers van Koning Willem I, Prins van Oranje-Nassau.

Artikel 25 - Erfopvolging

Het koningschap gaat bij overlijden van de Koning krachtens erfopvolging over op zijn wettige nakomelingen, waarbij het oudste kind voorrang heeft, met plaatsvervulling volgens dezelfde regel. Bij gebreke van eigen nakomelingen gaat het koningschap op gelijke wijze over op de wettige nakomelingen eerst van zijn ouder, dan van zijn grootouder, in de lijn van erfopvolging, voor zover de overleden Koning niet verder bestaand dan in de derde graad van bloedverwantschap.

Artikel 26 - Status ongeboren kind Koning

Het kind, waarvan een vrouw zwanger is op het ogenblik van het overlijden van de Koning, wordt voor de erfopvolging als reeds geboren aangemerkt. Komt het dood ter wereld, dan wordt het geacht nooit te hebben bestaan.

Artikel 27 - Afstand koningschap

Afstand van het koningschap leidt tot erfopvolging overeenkomstig de regels in de voorgaande artikelen gesteld. Na de afstand geboren kinderen en hun nakomelingen zijn van de erfopvolging uitgesloten.

Artikel 28 - Afstand koningschap door huwelijk

  1. De Koning, een huwelijk aangaande buiten bij de wet verleende toestemming, doet daardoor afstand van het koningschap.
  2. Gaat iemand die het koningschap van de Koning kan beërven een zodanig huwelijk aan, dan is hij met de uit dit huwelijk geboren kinderen en hun nakomelingen van de erfopvolging uitgesloten.
  3. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake van een voorstel van wet, strekkende tot het verlenen van toestemming, in verenigde vergadering.

Artikel 29 - Uitsluiting troonopvolging

  1. Wanneer uitzonderlijke omstandigheden daartoe nopen, kunnen bij een wet een of meer personen van de erfopvolging worden uitgesloten.

  2. Het voorstel daartoe wordt door of vanwege de Koning ingediend. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering. Zij kunnen het voorstel alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 30 - Benoemde Koning

  1. Wanneer vooruitzicht bestaat dat een opvolger zal ontbreken, kan deze worden benoemd bij een wet. Het voorstel wordt door of vanwege de Koning ingediend. Na de indiening van het voorstel worden de kamers ontbonden. De nieuwe kamers beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering. Zij kunnen het voorstel alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

  2. Indien bij overlijden van de Koning of bij afstand van het koningschap een opvolger ontbreekt, worden de kamers ontbonden. De nieuwe kamers komen binnen vier maanden na het overlijden of de afstand in verenigde vergadering bijeen ten einde te besluiten omtrent de benoeming van een Koning. Zij kunnen een opvolger alleen benoemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 31 - Erfopvolging benoemde koning

  1. Een benoemde Koning kan krachtens erfopvolging alleen worden opgevolgd door zijn wettige nakomelingen.

  2. De bepalingen omtrent de erfopvolging en het eerste lid van dit artikel zijn van overeenkomstige toepassing op een benoemde opvolger, zolang deze nog geen Koning is.

Artikel 32 - Inhuldiging Koning

Nadat de Koning de uitoefening van het koninklijk gezag heeft aangevangen, wordt hij zodra mogelijk beëdigd en ingehuldigd in de hoofdstad Amsterdam in een openbare verenigde vergadering van de Staten-Generaal. Hij zweert of belooft trouw aan de Grondwet en een getrouwe vervulling van zijn ambt. De wet stelt nadere regels vast.

Artikel 33 - Koningschap en meerderjarigheid

De Koning oefent het koninklijk gezag eerst uit, nadat hij de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt.

Artikel 34 - Ouderlijk gezag minderjarige Koning

De wet regelt het ouderlijk gezag en de voogdij over de minderjarige Koning en het toezicht daarop. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

Artikel 35 - Buiten staat verklaring

  1. Wanneer de ministerraad van oordeel is dat de Koning buiten staat is het koninklijk gezag uit te oefenen, bericht hij dit onder overlegging van het daartoe gevraagde advies van de Raad van State aan de Staten-Generaal, die daarop in verenigde vergadering bijeenkomen.

  2. Delen de Staten-Generaal dit oordeel, dan verklaren zij dat de Koning buiten staat is het koninklijk gezag uit te oefenen. Deze verklaring wordt bekend gemaakt op last van de voorzitter der vergadering en treedt terstond in werking.

  3. Zodra de Koning weer in staat is het koninklijk gezag uit te oefenen, wordt dit bij de wet verklaard. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering. Terstond na de bekendmaking van deze wet hervat de Koning de uitoefening van het koninklijk gezag.

  4. De wet regelt zo nodig het toezicht over de persoon van de Koning indien hij buiten staat is verklaard het koninklijk gezag uit te oefenen. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

Artikel 36 - Tijdelijke neerlegging koninklijk gezag

De Koning kan de uitoefening van het koninklijk gezag tijdelijk neerleggen en die uitoefening hervatten krachtens een wet, waarvan het voorstel door of vanwege hem wordt ingediend. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

Artikel 37 - Uitoefening koninklijk gezag door regent

  1. Het koninklijk gezag wordt uitgeoefend door een regent:
    a. zolang de Koning de leeftijd van achttien jaar niet heeft bereikt;
    b. indien een nog niet geboren kind tot het koningschap geroepen kan zijn;
    c. indien de Koning buiten staat is verklaard het koninklijk gezag uit te oefenen;
    d. indien de Koning de uitoefening van het koninklijk gezag tijdelijk heeft neergelegd;
    e. zolang na het overlijden van de Koning of na diens afstand van het koningschap een opvolger ontbreekt.

  2. De regent wordt benoemd bij de wet. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

  3. In de gevallen, genoemd in het eerste lid onder c en d, is de nakomeling van de Koning die zijn vermoedelijke opvolger is, van rechtswege regent indien hij de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt.

  4. De regent zweert of belooft trouw aan de Grondwet en een getrouwe vervulling van zijn ambt, in een verenigde vergadering van de Staten-Generaal. De wet geeft nadere regels omtrent het regentschap en kan voorzien in de opvolging en de vervanging daarin. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

  5. Op de regent zijn de artikelen 35 en 36 van overeenkomstige toepassing.

Artikel 38 - Uitoefening koninklijk gezag door RvS

Zolang niet in de uitoefening van het koninklijk gezag is voorzien, wordt dit uitgeoefend door de Raad van State.

Artikel 39 - Lidmaatschap koninklijk huis

De wet regelt, wie lid is van het koninklijk huis.

Artikel 40 - Uitkering koninklijk huis

  1. De Koning ontvangt jaarlijks ten laste van het Rijk uitkeringen naar regels bij de wet te stellen. Deze wet bepaalt aan welke andere leden van het koninklijk huis uitkeringen ten laste van het Rijk worden toegekend en regelt deze uitkeringen.

  2. De door hen ontvangen uitkeringen ten laste van het Rijk, alsmede de vermogensbestanddelen welke dienstbaar zijn aan de uitoefening van hun functie, zijn vrij van persoonlijke belastingen. Voorts is hetgeen de Koning of zijn vermoedelijke opvolger krachtens erfrecht of door schenking verkrijgt van een lid van het koninklijk huis vrij van de rechten van successie, overgang en schenking. Verdere vrijdom van belasting kan bij de wet worden verleend.

  3. De kamers der Staten-Generaal kunnen voorstellen van in de vorige leden bedoelde wetten alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 41 - Inrichting huis Koning

De Koning richt, met inachtneming van het openbaar belang, zijn Huis in.

Artikel 42 - Ministeriële verantwoordelijkheid

  1. De regering wordt gevormd door de Koning en de ministers.

  2. De Koning is onschendbaar; de ministers zijn verantwoordelijk.

Artikel 43 - Regering en ministers

De minister-president en de overige ministers worden bij koninklijk besluit benoemd en ontslagen.

Artikel 44 - Ministeries

  1. Bij koninklijk besluit worden ministeries ingesteld. Zij staan onder leiding van een minister.

  2. Ook kunnen ministers worden benoemd die niet belast zijn met de leiding van een ministerie.

Artikel 45 - Ministerraad

  1. De ministers vormen te zamen de ministerraad.

  2. De minister-president is voorzitter van de ministerraad.

  3. De ministerraad beraadslaagt en besluit over het algemeen regeringsbeleid en bevordert de eenheid van dat beleid.

Artikel 46 - Staatssecretarissen

  1. Bij koninklijk besluit kunnen staatssecretarissen worden benoemd en ontslagen.

  2. Een staatssecretaris treedt in de gevallen waarin de minister het nodig acht en met inachtneming van diens aanwijzingen, in zijn plaats als minister op. De staatssecretaris is uit dien hoofde verantwoordelijk, onverminderd de verantwoordelijkheid van de minister.

Artikel 47 - Ondertekening en contraseign

Alle wetten en koninklijke besluiten worden door de Koning en door een of meer ministers of staatssecretarissen ondertekend.

Artikel 48 - Ontslag en benoeming ministers

Het koninklijk besluit waarbij de minister-president wordt benoemd, wordt mede door hem ondertekend. De koninklijke besluiten waarbij de overige ministers en de staatssecretarissen worden benoemd of ontslagen, worden mede door de minister-president ondertekend.

Artikel 49 - Ambtseed minister en staatssecretaris

Op de wijze bij de wet voorgeschreven leggen de ministers en de staatssecretarissen bij de aanvaarding van hun ambt ten overstaan van de Koning een eed, dan wel verklaring en belofte, van zuivering af en zweren of beloven zij trouw aan de Grondwet en een getrouwe vervulling van hun ambt.
HOOFDSTUK 3

Staten-Generaal INLEIDING

Artikel 50 - Vertegenwoordiging

De Staten-Generaal vertegenwoordigen het gehele Nederlandse volk.

Artikel 51 - Eerste en Tweede Kamer

  1. De Staten-Generaal bestaan uit de Tweede Kamer en de Eerste Kamer.

  2. De Tweede Kamer bestaat uit honderdvijftig leden.

  3. De Eerste Kamer bestaat uit vijfenzeventig leden.

  4. Bij een verenigde vergadering worden de kamers als één beschouwd.

Artikel 52 - Zittingsduur

  1. De zittingsduur van beide kamers is vier jaren.
  2. Indien voor de provinciale staten bij de wet een andere zittingsduur dan vier jaren wordt vastgesteld, wordt daarbij de zittingsduur van de Eerste Kamer in overeenkomstige zin gewijzigd.

Artikel 53 - Evenredige vertegenwoordiging

  1. De leden van beide kamers worden gekozen op de grondslag van evenredige vertegenwoordiging binnen door de wet te stellen grenzen.
  2. De verkiezingen worden gehouden bij geheime stemming.

Artikel 54 - Verkiezing Tweede Kamer

  1. De leden van de Tweede Kamer worden rechtstreeks gekozen door de Nederlanders die de leeftijd van achttien jaar hebben bereikt, behoudens bij de wet te bepalen uitzonderingen ten aanzien van Nederlanders die geen ingezetenen zijn.

  2. Van het kiesrecht is uitgesloten hij die wegens het begaan van een daartoe bij de wet aangewezen delict bij onherroepelijke rechterlijke uitspraak is veroordeeld tot een vrijheidsstraf van ten minste een jaar en hierbij tevens is ontzet van het kiesrecht.

Artikel 55 - Verkiezing Eerste Kamer

De leden van de Eerste Kamer worden gekozen door de leden van provinciale staten. De verkiezing wordt, behoudens in geval van ontbinding der kamer, gehouden binnen drie maanden na de verkiezing van de leden van provinciale staten.

Artikel 56 - Vereisten voor lidmaatschap

Om lid van de Staten-Generaal te kunnen zijn is vereist dat men Nederlander is, de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt en niet is uitgesloten van het kiesrecht.

Artikel 57 - Incompatibiliteiten

  1. Niemand kan lid van beide kamers zijn.

  2. Een lid van de Staten-Generaal kan niet tevens zijn minister, staatssecretaris, lid van de Raad van State, lid van de Algemene Rekenkamer, Nationale ombudsman of substituut-ombudsman, of lid van of procureur-generaal of advocaat-generaal bij de Hoge Raad.

  3. Niettemin kan een minister of staatssecretaris, die zijn ambt ter beschikking heeft gesteld, dit ambt verenigen met het lidmaatschap van de Staten-Generaal, totdat omtrent die beschikbaarstelling is beslist.

  4. De wet kan ten aanzien van andere openbare betrekkingen bepalen dat zij niet gelijktijdig met het lidmaatschap van de Staten-Generaal of van een der kamers kunnen worden uitgeoefend.

Artikel 57a - Zwangerschap en ziekte

De wet regelt de tijdelijke vervanging van een lid van de Staten-Generaal wegens zwangerschap en bevalling, alsmede wegens ziekte.

Artikel 58 - Geloofsbrieven

Elke kamer onderzoekt de geloofsbrieven van haar nieuwbenoemde leden en beslist met inachtneming van bij de wet te stellen regels de geschillen welke met betrekking tot de geloofsbrieven of de verkiezing zelf rijzen.

Artikel 59 - Kiesrecht en verkiezingen

Alles, wat verder het kiesrecht en de verkiezingen betreft, wordt bij de wet geregeld.

Artikel 60 - Ambtsaanvaarding

Op de wijze bij de wet voorgeschreven leggen de leden van de kamers bij de aanvaarding van hun ambt in de vergadering een eed, dan wel verklaring en belofte, van zuivering af en zweren of beloven zij trouw aan de Grondwet en een getrouwe vervulling van hun ambt.

Artikel 61 - Voorzitter en griffier

  1. Elk der kamers benoemt uit de leden een voorzitter.

  2. Elk der kamers benoemt een griffier. Deze en de overige ambtenaren van de kamers kunnen niet tevens lid van de Staten-Generaal zijn.

Artikel 62 - Verenigde vergadering

De voorzitter van de Eerste Kamer heeft de leiding van de verenigde vergadering.

Artikel 63 - Geldelijke voorzieningen

Geldelijke voorzieningen ten behoeve van leden en gewezen leden van de Staten-Generaal en van hun nabestaanden worden bij de wet geregeld. De kamers kunnen een voorstel van wet ter zake alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 64 - Ontbinding Kamers

  1. Elk der kamers kan bij koninklijk besluit worden ontbonden.

  2. Het besluit tot ontbinding houdt tevens de last in tot een nieuwe verkiezing voor de ontbonden kamer en tot het samenkomen van de nieuw gekozen kamer binnen drie maanden.

  3. De ontbinding gaat in op de dag waarop de nieuw gekozen kamer samenkomt.

  4. De wet stelt de zittingsduur van een na ontbinding optredende Tweede Kamer vast; de termijn mag niet langer zijn dan vijf jaren. De zittingsduur van een na ontbinding optredende Eerste Kamer eindigt op het tijdstip waarop de zittingsduur van de ontbonden kamer zou zijn geëindigd.

Artikel 65 - Troonrede

Jaarlijks op de derde dinsdag van september of op een bij de wet te bepalen eerder tijdstip wordt door of namens de Koning in een verenigde vergadering van de Staten-Generaal een uiteenzetting van het door de regering te voeren beleid gegeven.

Artikel 66 - Openbaarheid vergaderingen

  1. De vergaderingen van de Staten-Generaal zijn openbaar.

  2. De deuren worden gesloten, wanneer een tiende deel van het aantal aanwezige leden het vordert of de voorzitter het nodig oordeelt.

  3. Door de kamer, onderscheidenlijk de kamers in verenigde vergadering, wordt vervolgens beslist of met gesloten deuren zal worden beraadslaagd en besloten.

Artikel 67 - Quorum

  1. De kamers mogen elk afzonderlijk en in verenigde vergadering alleen beraadslagen of besluiten, indien meer dan de helft van het aantal zitting hebbende leden ter vergadering aanwezig is.

  2. Besluiten worden genomen bij meerderheid van stemmen.

  3. De leden stemmen zonder last.

  4. Over zaken wordt mondeling en bij hoofdelijke oproeping gestemd, wanneer één lid dit verlangt.

Artikel 68 - Inlichtingenplicht bewindslieden

De ministers en de staatssecretarissen geven de kamers elk afzonderlijk en in verenigde vergadering mondeling of schriftelijk de door een of meer leden verlangde inlichtingen waarvan het verstrekken niet in strijd is met het belang van de staat.

Artikel 69 - Aanwezigheid bewindslieden

  1. De ministers en de staatssecretarissen hebben toegang tot de vergaderingen en kunnen aan de beraadslaging deelnemen.

  2. Zij kunnen door de kamers elk afzonderlijk en in verenigde vergadering worden uitgenodigd om ter vergadering aanwezig te zijn.

  3. Zij kunnen zich in de vergaderingen doen bijstaan door de personen, daartoe door hen aangewezen.

Artikel 70 - Recht van enquête

Beide kamers hebben, zowel ieder afzonderlijk als in verenigde vergadering, het recht van onderzoek (enquête), te regelen bij de wet.

Artikel 71 - Parlementaire onschendbaarheid

De leden van de Staten-Generaal, de ministers, de staatssecretarissen en andere personen die deelnemen aan de beraadslaging, kunnen niet in rechte worden vervolgd of aangesproken voor hetgeen zij in de vergaderingen van de Staten-Generaal of van commissies daaruit hebben gezegd of aan deze schriftelijk hebben overgelegd.

Artikel 72 - Reglement van orde

De kamers stellen elk afzonderlijk en in verenigde vergadering een reglement van orde vast.

HOOFDSTUK 4

Adviesorganen INLEIDING

Artikel 73 - Taak Raad van State

  1. De Raad van State of een afdeling van de Raad wordt gehoord over voorstellen van wet en ontwerpen van algemene maatregelen van bestuur, alsmede over voorstellen tot goedkeuring van verdragen door de Staten-Generaal. In bij de wet te bepalen gevallen kan het horen achterwege blijven.

  2. De Raad of een afdeling van de Raad is belast met het onderzoek van de geschillen van bestuur die bij koninklijk besluit worden beslist en draagt de uitspraak voor.

  3. De wet kan aan de Raad of een afdeling van de Raad de uitspraak in geschillen van bestuur opdragen.

Artikel 74 - Rechtspositie leden

  1. De Koning is voorzitter van de Raad van State. De vermoedelijke opvolger van de Koning heeft na het bereiken van de leeftijd van achttien jaar van rechtswege zitting in de Raad. Bij of krachtens de wet kan aan andere leden van het koninklijk huis zitting in de Raad worden verleend.

  2. De leden van de Raad worden bij koninklijk besluit voor het leven benoemd.

  3. Op eigen verzoek en wegens het bereiken van een bij de wet te bepalen leeftijd worden zij ontslagen.

  4. In de gevallen bij de wet aangewezen kunnen zij door de Raad worden geschorst of ontslagen.

  5. De wet regelt overigens hun rechtspositie

Artikel 75 - Inrichting, samenstelling, bevoegdheid Raad van State

  1. De wet regelt de inrichting, samenstelling en bevoegdheid van de Raad van State.

  2. Bij de wet kunnen aan de Raad of een afdeling van de Raad ook andere taken worden opgedragen.

Artikel 76 - Algemene rekenkamer

De Algemene Rekenkamer is belast met het onderzoek van de ontvangsten en uitgaven van het Rijk.

Artikel 77 - Rechtpositie leden rekenkamer

  1. De leden van de Algemene Rekenkamer worden bij koninklijk besluit voor het leven benoemd uit een voordracht van drie personen, opgemaakt door de Tweede Kamer der Staten-Generaal.

  2. Op eigen verzoek en wegens het bereiken van een bij de wet te bepalen leeftijd worden zij ontslagen.

  3. In de gevallen bij de wet aangewezen kunnen zij door de Hoge Raad worden geschorst of ontslagen.

  4. De wet regelt overigens hun rechtspositie.

Artikel 78 - Inrichting, samenstelling, bevoegdheid Rekenkamer

  1. De wet regelt de inrichting, samenstelling en bevoegdheid van de Algemene Rekenkamer.

  2. Bij de wet kunnen aan de Algemene Rekenkamer ook andere taken worden opgedragen.

Artikel 78a - Nationale ombudsman

  1. De Nationale ombudsman verricht op verzoek of uit eigen beweging onderzoek naar gedragingen van bestuursorganen van het Rijk en van andere bij of krachtens de wet aangewezen bestuursorganen.
  2. De Nationale ombudsman en een substituut-ombudsman worden voor een bij de wet te bepalen termijn benoemd door de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Op eigen verzoek en wegens het bereiken van een bij de wet te bepalen leeftijd worden zij ontslagen. In de gevallen bij de wet aangewezen kunnen zij door de Tweede Kamer der Staten-Generaal worden geschorst of ontslagen. De wet regelt overigens hun rechtspositie.
  3. De wet regelt de bevoegdheid en werkwijze van de Nationale ombudsman.
  4. Bij of krachtens de wet kunnen aan de Nationale ombudsman ook andere taken worden opgedragen.

Artikel 79 - Vaste colleges van advies

  1. Vaste colleges van advies in zaken van wetgeving en bestuur van het Rijk worden ingesteld bij of krachtens de wet.

  2. De wet regelt de inrichting, samenstelling en bevoegdheid van deze colleges.

  3. Bij of krachtens de wet kunnen aan deze colleges ook andere dan adviserende taken worden opgedragen.

Artikel 80 - Openbaarmaking advies

  1. De adviezen van de in dit hoofdstuk bedoelde colleges worden openbaar gemaakt volgens regels bij de wet te stellen.

  2. Adviezen, uitgebracht ter zake van voorstellen van wet die door of vanwege de Koning worden ingediend, worden, behoudens bij de wet te bepalen uitzonderingen, aan de Staten-Generaal overgelegd.

HOOFDSTUK 5

Wetgeving en bestuur INLEIDING

Artikel 81 - Wetgevende macht

De vaststelling van wetten geschiedt door de regering en de Staten-Generaal gezamenlijk.

Artikel 82 - Indienen wetsvoorstel

  1. Voorstellen van wet kunnen worden ingediend door of vanwege de Koning en door de Tweede Kamer der Staten-Generaal.

  2. Voorstellen van wet waarvoor behandeling door de Staten-Generaal in verenigde vergadering is voorgeschreven, kunnen worden ingediend door of vanwege de Koning en, voor zover de betreffende artikelen van hoofdstuk 2 dit toelaten, door de verenigde vergadering.

  3. Voorstellen van wet, in te dienen door de Tweede Kamer onderscheidenlijk de verenigde vergadering, worden bij haar door een of meer leden aanhangig gemaakt.

Artikel 83 - Toezending wetsvoorstel TK

Voorstellen van wet, ingediend door of vanwege de Koning, worden gezonden aan de Tweede Kamer of, indien daarvoor behandeling door de Staten-Generaal in verenigde vergadering is voorgeschreven, aan deze vergadering.

Artikel 84 - Wijziging wetsvoorstel

  1. Zolang een voorstel van wet, ingediend door of vanwege de Koning, niet door de Tweede Kamer onderscheidenlijk de verenigde vergadering is aangenomen, kan het door haar, op voorstel van een of meer leden, en vanwege de regering worden gewijzigd.

  2. Zolang de Tweede Kamer onderscheidenlijk de verenigde vergadering een door haar in te dienen voorstel van wet niet heeft aangenomen, kan het door haar, op voorstel van een of meer leden, en door het lid of de leden door wie het aanhangig is gemaakt, worden gewijzigd.

Artikel 85 - Toezending wetsvoorstel EK

Zodra de Tweede Kamer een voorstel van wet heeft aangenomen of tot indiening van een voorstel heeft besloten, zendt zij het aan de Eerste Kamer, die het voorstel overweegt zoals het door de Tweede Kamer aan haar is gezonden. De Tweede Kamer kan een of meer van haar leden opdragen een door haar ingediend voorstel in de Eerste Kamer te verdedigen.

Artikel 86 - Intrekking wetsvoorstel

  1. Zolang een voorstel van wet niet door de Staten-Generaal is aangenomen, kan het door of vanwege de indiener worden ingetrokken.

  2. Zolang de Tweede Kamer onderscheidenlijk de verenigde vergadering een door haar in te dienen voorstel van wet niet heeft aangenomen, kan het door het lid of de leden door wie het aanhangig is gemaakt, worden ingetrokken.

Artikel 87 - Aanneming en bekrachtiging

  1. Een voorstel wordt wet, zodra het door de Staten-Generaal is aangenomen en door de Koning is bekrachtigd.

  2. De Koning en de Staten-Generaal geven elkaar kennis van hun besluit omtrent enig voorstel van wet.

Artikel 88 - Bekendmaking en inwerkingtreding

De wet regelt de bekendmaking en de inwerkingtreding van de wetten. Zij treden niet in werking voordat zij zijn bekendgemaakt.

Artikel 89 - Algemene maatregel van bestuur

  1. Algemene maatregelen van bestuur worden bij koninklijk besluit vastgesteld.

  2. Voorschriften, door straffen te handhaven, worden daarin alleen gegeven krachtens de wet. De wet bepaalt de op te leggen straffen.

  3. De wet regelt de bekendmaking en de inwerkingtreding van de algemene maatregelen van bestuur. Zij treden niet in werking voordat zij zijn bekendgemaakt.

  4. Het tweede en derde lid zijn van overeenkomstige toepassing op andere vanwege het Rijk vastgestelde algemeen verbindende voorschriften.

Artikel 90 - Bevordering internationale rechtsorde

De regering bevordert de ontwikkeling van de internationale rechtsorde.

Artikel 91 - Goedkeuring verdrag

  1. Het Koninkrijk wordt niet aan verdragen gebonden en deze worden niet opgezegd zonder voorafgaande goedkeuring van de Staten-Generaal. De wet bepaalt de gevallen waarin geen goedkeuring is vereist.

  2. De wet bepaalt de wijze waarop de goedkeuring wordt verleend en kan voorzien in stilzwijgende goedkeuring.

  3. Indien een verdrag bepalingen bevat welke afwijken van de Grondwet dan wel tot zodanig afwijken noodzaken, kunnen de kamers de goedkeuring alleen verlenen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 92 - Bevoegdheden volkenrechtelijke organisaties

Met inachtneming, zo nodig, van het bepaalde in artikel 91, derde lid, kunnen bij of krachtens verdrag aan volkenrechtelijke organisaties bevoegdheden tot wetgeving, bestuur en rechtspraak worden opgedragen.

Artikel 93 - Verbindende kracht verdrag

Bepalingen van verdragen en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties, die naar haar inhoud een ieder kunnen verbinden, hebben verbindende kracht nadat zij zijn bekendgemaakt.

Artikel 94 - Verdrag boven wet

Binnen het Koninkrijk geldende wettelijke voorschriften vinden geen toepassing, indien deze toepassing niet verenigbaar is met een ieder verbindende bepalingen van verdragen en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties.

Artikel 95 - Bekendmaking verdrag

De wet geeft regels omtrent de bekendmaking van verdragen en besluiten van volkenrechtelijke organisaties.

Artikel 96 - Oorlogsverklaring

  1. Het Koninkrijk wordt niet in oorlog verklaard dan na voorafgaande toestemming van de Staten-Generaal.

  2. De toestemming is niet vereist, wanneer het overleg met de Staten-Generaal ten gevolge van een feitelijk bestaande oorlogstoestand niet mogelijk is gebleken.

  3. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

  4. Het bepaalde in het eerste en het derde lid is van overeenkomstige toepassing voor een verklaring dat een oorlog beëindigd is.

Artikel 97 - Krijgsmacht

  1. Ten behoeve van de verdediging en ter bescherming van de belangen van het Koninkrijk, alsmede ten behoeve van de handhaving en de bevordering van de internationale rechtsorde, is er een krijgsmacht.

  2. De regering heeft het oppergezag over de krijgsmacht.

Artikel 98 - Samenstelling krijgsmacht

  1. De krijgsmacht bestaat uit vrijwillig dienenden en kan mede bestaan uit dienstplichtigen.

  2. De wet regelt de verplichte militaire dienst en de bevoegdheid tot opschorting van de oproeping in werkelijke dienst.

Artikel 99 - Gewetensbezwaren militaire dienst

De wet regelt vrijstelling van militaire dienst wegens ernstige gewetensbezwaren.

Artikel 99a - Civiele verdediging

Volgens bij de wet te stellen regels kunnen plichten worden opgelegd ten behoeve van de civiele verdediging.

Artikel 100 - Inlichtingen over krijgsmacht

  1. De regering verstrekt de Staten-Generaal vooraf inlichtingen over de inzet of het ter beschikking stellen van de krijgsmacht ter handhaving of bevordering van de internationale rechtsorde. Daaronder is begrepen het vooraf verstrekken van inlichtingen over de inzet of het ter beschikking stellen van de krijgsmacht voor humanitaire hulpverlening in geval van gewapend conflict.

  2. Het eerste lid geldt niet, indien dwingende redenen het vooraf verstrekken van inlichtingen verhinderen. In dat geval worden inlichtingen zo spoedig mogelijk verstrekt.

Artikel 101 - [vervallen]

Vervallen bij rijkswet van 20 juli 1995

Artikel 102 - [vervallen]

Vervallen bij rijkswet van 22 juni 2000

Artikel 103 - Uitzonderingstoestand

  1. De wet bepaalt in welke gevallen ter handhaving van de uit- of inwendige veiligheid bij koninklijk besluit een door de wet als zodanig aan te wijzen uitzonderingstoestand kan worden afgekondigd; zij regelt de gevolgen.

  2. Daarbij kan worden afgeweken van de grondwetsbepalingen inzake de bevoegdheden van de besturen van provincies, gemeenten en waterschappen, van de grondrechten geregeld in de artikelen 6, voor zover dit de uitoefening buiten gebouwen en besloten plaatsen van het in dit artikel omschreven recht betreft, 7, 8, 9, 12, tweede en derde lid, en 13, alsmede van artikel 113, eerste en derde lid.

  3. Terstond na de afkondiging van een uitzonderingstoestand en voorts, zolang deze niet bij koninklijk besluit is opgeheven, telkens wanneer zij zulks nodig oordelen beslissen de Staten-Generaal omtrent het voortduren daarvan; zij beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

Artikel 104 - Belastingheffing

Belastingen van het Rijk worden geheven uit kracht van een wet. Andere heffingen van het Rijk worden bij de wet geregeld.

 
 

Artikel 105 - Recht van begroting

  1. De begroting van de ontvangsten en de uitgaven van het Rijk wordt bij de wet vastgesteld.

  2. Jaarlijks worden voorstellen van algemene begrotingswetten door of vanwege de Koning ingediend op het in artikel 65 bedoelde tijdstip.

  3. De verantwoording van de ontvangsten en de uitgaven van het Rijk wordt aan de Staten-Generaal gedaan overeenkomstig de bepalingen van de wet. De door de Algemene Rekenkamer goedgekeurde rekening wordt aan de Staten-Generaal overgelegd.

  4. De wet stelt regels omtrent het beheer van de financiën van het Rijk.

Artikel 106 - Geldstelsel

De wet regelt het geldstelsel.

Artikel 107 - Codificatie

  1. De wet regelt het burgerlijk recht, het strafrecht en het burgerlijk en strafprocesrecht in algemene wetboeken, behoudens de bevoegdheid tot regeling van bepaalde onderwerpen in afzonderlijke wetten.

  2. De wet stelt algemene regels van bestuursrecht vast.

Artikel 108 - [vervallen]

Vervallen bij rijkswet van 25 februari 1999

Artikel 109 - Rechtspositie ambtenaren

De wet regelt de rechtspositie van de ambtenaren. Zij stelt tevens regels omtrent hun bescherming bij de arbeid en omtrent medezeggenschap.

 

Artikel 110 - Openbaarheid van bestuur

De overheid betracht bij de uitvoering van haar taak openbaarheid volgens regels bij de wet te stellen.

 

Artikel 111 - Ridderorden

Ridderorden worden bij de wet ingesteld.
HOOFDSTUK 6

Rechtspraak INLEIDING

Artikel 112 - Civiele en administratieve rechtspraak

  1. Aan de rechterlijke macht is opgedragen de berechting van geschillen over burgerlijke rechten en over schuldvorderingen.

  2. De wet kan de berechting van geschillen die niet uit burgerlijke rechtsbetrekkingen zijn ontstaan, opdragen hetzij aan de rechterlijke macht, hetzij aan gerechten die niet tot de rechterlijke macht behoren. De wet regelt de wijze van behandeling en de gevolgen van de beslissingen.

Artikel 113 - Strafrechtspraak

  1. Aan de rechterlijke macht is voorts opgedragen de berechting van strafbare feiten.

  2. Tuchtrechtspraak door de overheid ingesteld wordt bij de wet geregeld.

  3. Een straf van vrijheidsontneming kan uitsluitend door de rechterlijke macht worden opgelegd.

  4. Voor berechting buiten Nederland en voor het oorlogsstrafrecht kan de wet afwijkende regels stellen.

Artikel 114 - Doodstraf

De doodstraf kan niet worden opgelegd.

Artikel 115 - Administratief beroep

Ten aanzien van de in artikel 112, tweede lid, bedoelde geschillen kan administratief beroep worden opengesteld.

Artikel 116 - Rechterlijke macht

  1. De wet wijst de gerechten aan die behoren tot de rechterlijke macht.

  2. De wet regelt de inrichting, samenstelling en bevoegdheid van de rechterlijke macht.

  3. De wet kan bepalen, dat aan rechtspraak door de rechterlijke macht mede wordt deelgenomen door personen die niet daartoe behoren.

  4. De wet regelt het toezicht door leden van de rechterlijke macht met rechtspraak belast uit te oefenen op de ambtsvervulling door zodanige leden en door de personen bedoeld in het vorige lid.

Artikel 117 - Rechtspositie leden rechterlijke macht

  1. De leden van de rechterlijke macht met rechtspraak belast en de procureur-generaal bij de Hoge Raad worden bij koninklijk besluit voor het leven benoemd.

  2. Op eigen verzoek en wegens het bereiken van een bij de wet te bepalen leeftijd worden zij ontslagen.

  3. In de gevallen bij de wet bepaald kunnen zij door een bij de wet aangewezen, tot de rechterlijke macht behorend gerecht worden geschorst of ontslagen.

  4. De wet regelt overigens hun rechtspositie.

Artikel 118 - Hoge Raad

  1. De leden van de Hoge Raad der Nederlanden worden benoemd uit een voordracht van drie personen, opgemaakt door de Tweede Kamer der Staten-Generaal.

  2. De Hoge Raad is in de gevallen en binnen de grenzen bij de wet bepaald, belast met de cassatie van rechterlijke uitspraken wegens schending van het recht.

  3. Bij de wet kunnen aan de Hoge Raad ook andere taken worden opgedragen.

Artikel 119 - Ambtsmisdrijven

De leden van de Staten-Generaal, de ministers en de staatssecretarissen staan wegens ambtsmisdrijven in die betrekkingen gepleegd, ook na hun aftreden terecht voor de Hoge Raad. De opdracht tot vervolging wordt gegeven bij koninklijk besluit of bij een besluit van de Tweede Kamer.

Artikel 120 - Toetsingsverbod

De rechter treedt niet in de beoordeling van de grondwettigheid van wetten en verdragen.

Artikel 121 - Openbaarheid terechtzittingen

Met uitzondering van de gevallen bij de wet bepaald vinden de terechtzittingen in het openbaar plaats en houden de vonnissen de gronden in waarop zij rusten. De uitspraak geschiedt in het openbaar.

Artikel 122 - Gratie

  1. Gratie wordt verleend bij koninklijk besluit na advies van een bij de wet aangewezen gerecht en met inachtneming van bij of krachtens de wet te stellen voorschriften.

  2. Amnestie wordt bij of krachtens de wet verleend.

HOOFDSTUK 7

Decentralisatie INLEIDING

Artikel 123 - Instelling provincies en gemeenten

  1. Bij de wet kunnen provincies en gemeenten worden opgeheven en nieuwe ingesteld.

  2. De wet regelt de wijziging van provinciale en gemeentelijke grenzen.

Artikel 124 - Autonomie en medebewind

  1. Voor provincies en gemeenten wordt de bevoegdheid tot regeling en bestuur inzake hun huishouding aan hun besturen overgelaten.

  2. Regeling en bestuur kunnen van de besturen van provincies en gemeenten worden gevorderd bij of krachtens de wet.

Artikel 125 - Organen decentrale besturen

  1. Aan het hoofd van de provincie en de gemeente staan provinciale staten onderscheidenlijk de gemeenteraad. Hun vergaderingen zijn openbaar, behoudens bij de wet te regelen uitzonderingen.

  2. Van het bestuur van de provincie maken ook deel uit gedeputeerde staten en de commissaris van de Koning, van het bestuur van de gemeente het college van burgemeester en wethouders en de burgemeester.

Artikel 126 - Ambtsinstructie commissaris koning

Bij de wet kan worden bepaald, dat de commissaris van de Koning wordt belast met de uitvoering van een door de regering te geven ambtsinstructie.

Artikel 127 - Vaststelling verordening

Provinciale staten en de gemeenteraad stellen, behoudens bij de wet of door hen krachtens de wet te bepalen uitzonderingen, de provinciale onderscheidenlijk de gemeentelijke verordeningen vast.

Artikel 128 - Toekenning bevoegdheden

Behoudens in de gevallen bedoeld in artikel 123, kan de toekenning van bevoegdheden, als bedoeld in artikel 124, eerste lid, aan andere organen dan die, genoemd in artikel 125, alleen door provinciale staten onderscheidenlijk de gemeenteraad geschieden.

Artikel 129 - Verkiezing vertegenwoordigend orgaan

  1. De leden van provinciale staten en van de gemeenteraad worden rechtstreeks gekozen door de Nederlanders, tevens ingezetenen van de provincie onderscheidenlijk de gemeente, die voldoen aan de vereisten die gelden voor de verkiezing van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Voor het lidmaatschap gelden dezelfde vereisten.
  2. De leden worden gekozen op de grondslag van evenredige vertegenwoordiging binnen door de wet te stellen grenzen.
  3. De artikelen 53, tweede lid, en 59 zijn van toepassing. Artikel 57a is van overeenkomstige toepassing.
  4. De zittingsduur van provinciale staten en de gemeenteraad is vier jaren, behoudens bij de wet te bepalen uitzonderingen.
  5. De wet bepaalt welke betrekkingen niet gelijktijdig met het lidmaatschap kunnen worden uitgeoefend. De wet kan bepalen, dat beletselen voor het lidmaatschap voortvloeien uit verwantschap of huwelijk en dat het verrichten van bij de wet aangewezen handelingen tot het verlies van het lidmaatschap kan leiden.
  6. De leden stemmen zonder last.

Artikel 130 - Kiesrecht gemeenteraad niet-Nederlanders

De wet kan het recht de leden van de gemeenteraad te kiezen en het recht lid van de gemeenteraad te zijn toekennen aan ingezetenen, die geen Nederlander zijn, mits zij tenminste voldoen aan de vereisten die gelden voor ingezetenen die tevens Nederlander zijn.

Artikel 131 - Benoeming commissaris Koning

De commissaris van de Koning en de burgemeester worden bij koninklijk besluit benoemd.

Artikel 132 - Inrichting, samenstelling, bevoegdheid decentrale besturen

  1. De wet regelt de inrichting van provincies en gemeenten, alsmede de samenstelling en bevoegdheid van hun besturen.

  2. De wet regelt het toezicht op deze besturen.

  3. Besluiten van deze besturen kunnen slechts aan voorafgaand toezicht worden onderworpen in bij of krachtens de wet te bepalen gevallen.

  4. Vernietiging van besluiten van deze besturen kan alleen geschieden bij koninklijk besluit wegens strijd met het recht of het algemeen belang.

  5. De wet regelt de voorzieningen bij in gebreke blijven ten aanzien van regeling en bestuur, gevorderd krachtens artikel 124, tweede lid. Bij de wet kunnen met afwijking van de artikelen 125 en 127 voorzieningen worden getroffen voor het geval het bestuur van een provincie of een gemeente zijn taken grovelijk verwaarloost.

  6. De wet bepaalt welke belastingen door de besturen van provincies en gemeenten kunnen worden geheven en regelt hun financiële verhouding tot het Rijk.

Artikel 133 - Waterschappen

  1. De opheffing en instelling van waterschappen, de regeling van hun taken en inrichting, alsmede de samenstelling van hun besturen, geschieden volgens bij de wet te stellen regels bij provinciale verordening, voor zover bij of krachtens de wet niet anders is bepaald.

  2. De wet regelt de verordenende en andere bevoegdheden van de besturen van de waterschappen, alsmede de openbaarheid van hun vergaderingen.

  3. De wet regelt het provinciale en overige toezicht op deze besturen. Vernietiging van besluiten van deze besturen kan alleen geschieden wegens strijd met het recht of het algemeen belang.

Artikel 134 - Publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie

  1. Bij of krachtens de wet kunnen openbare lichamen voor beroep en bedrijf en andere openbare lichamen worden ingesteld en opgeheven.

  2. De wet regelt de taken en de inrichting van deze openbare lichamen, de samenstelling en bevoegdheid van hun besturen, alsmede de openbaarheid van hun vergaderingen. Bij of krachtens de wet kan aan hun besturen verordenende bevoegdheid worden verleend.

  3. De wet regelt het toezicht op deze besturen. Vernietiging van besluiten van deze besturen kan alleen geschieden wegens strijd met het recht of het algemeen belang.

Artikel 135 - Gemeenschappelijke regelingen

De wet geeft regels ter voorziening in zaken waarbij twee of meer openbare lichamen zijn betrokken. Daarbij kan in de instelling van een nieuw openbaar lichaam worden voorzien, in welk geval artikel 134, tweede en derde lid, van toepassing is.

Artikel 136 - Geschillen

De geschillen tussen openbare lichamen worden bij koninklijk besluit beslist, tenzij deze behoren tot de kennisneming van de rechterlijke macht of hun beslissing bij de wet aan anderen is opgedragen.
HOOFDSTUK 8

Herziening grondwet INLEIDING

Artikel 137 - Grondwetswijziging

  1. De wet verklaart, dat een verandering in de Grondwet, zoals zij die voorstelt, in overweging zal worden genomen.

  2. De Tweede Kamer kan, al dan niet op een daartoe door of vanwege de Koning ingediend voorstel, een voorstel voor zodanige wet splitsen.

  3. Na de bekendmaking van de wet, bedoeld in het eerste lid, wordt de Tweede Kamer ontbonden.

  4. Nadat de nieuwe Tweede Kamer is samengekomen, overwegen beide kamers in tweede lezing het voorstel tot verandering, bedoeld in het eerste lid. Zij kunnen dit alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

  5. De Tweede Kamer kan, al dan niet op een daartoe door of vanwege de Koning ingediend voorstel, met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen een voorstel tot verandering splitsen.

Artikel 138 - Aanpassing niet gewijzigde bepalingen

  1. Voordat de in tweede lezing aangenomen voorstellen tot verandering in de Grondwet door de Koning worden bekrachtigd, kunnen bij de wet:

    a. de aangenomen voorstellen en de ongewijzigd gebleven bepalingen van de Grondwet voor zoveel nodig aan elkaar worden aangepast;

    b. de indeling in en de plaats van hoofdstukken, paragrafen en artikelen, alsmede de opschriften worden gewijzigd.

  2. Een voorstel van wet, houdende voorzieningen als bedoeld in het eerste lid onder a, kunnen de kamers alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 139 - Bekendmaking en inwerkingtreding

De veranderingen in de Grondwet, door de Staten-Generaal aangenomen en door de Koning bekrachtigd, treden terstond in werking, nadat zij zijn bekendgemaakt.

Artikel 140 - Handhaving bestaande regelgeving

Bestaande wetten en andere regelingen en besluiten die in strijd zijn met een verandering in de Grondwet, blijven gehandhaafd, totdat daarvoor overeenkomstig de Grondwet een voorziening is getroffen.

Artikel 141 - Bekendmaking herziene Grondwet

De tekst van de herziene Grondwet wordt bij koninklijk besluit bekendgemaakt, waarbij hoofdstukken, paragrafen en artikelen kunnen worden vernummerd en verwijzingen dienovereenkomstig kunnen worden veranderd.

Artikel 142 - Aanpassing Grondwet aan Statuut

De Grondwet kan bij de wet met het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in overeenstemming worden gebracht. De artikelen 139, 140 en141 zijn van overeenkomstige toepassing.

WETENSCHAPPELIJK COMMENTAAR

G. Leenknegt

ARTIKEL 8 - Recht tot vereniging

INHOUD
  1. Historische ontwikkeling
  2. Vereniging
  3. Beperkingsmogelijkheden
  4. Verenigingsvrijheid en gelijke behandeling
  5. Verenigingsdwang
  6. Politieke partijen
  7. Bijzondere verhoudingen
  8. Jurisprudentie
  9. Literatuur
  10. Historische versies
 

Editie april 2015[1]

1. Historische ontwikkeling

Artikel 8 Grondwet is een uiterst belangrijke bepaling voor het functioneren van onze ‘civil society’ in het algemeen en van democratische processen in het bijzonder. De bepaling biedt een grondwettelijke garantie voor het bestaan en de werkzaamheid van politieke bewegingen, die de basis vormen voor onze representatieve democratie, maar geeft daarnaast ruimte aan alle denkbare verbanden van gelijkgestemde burgers die het maatschappelijk leven schragen. Het recht van vereniging is bovendien nauw verbonden met andere grondrechten. In verenigingsverband kunnen uiteenlopende activiteiten worden ontplooid die beschermd worden door onder meer de vrijheid van meningsuiting, het recht tot vergadering en betoging, de vrijheid van godsdienst en de onderwijsvrijheid.[2] Wanneer beperkingen zouden worden gesteld aan de verenigingsvrijheid, zou dat in veel gevallen gevolgen hebben voor de mogelijkheid tot uitoefening van al deze politieke grondrechten.

Het belang van de verenigingsvrijheid voor het fuctioneren van de democratie wordt ook erkend in uiteenlopende verdragen. Artikel 11 EVRM garandeert ‘het recht op vrijheid van vreedzame vergadering en op vrijheid van vereniging’, uitdrukkelijk met inbegrip van het recht vakverenigingen op te richten en zich daarbij aan te sluiten. Artikel 22 van het IVBP en artikel 12 van het Handvest voor de Grondrechten van de EU bieden in iets andere bewoordingen vergelijkbare garanties. De vakverenigingsvrijheid wordt daarnaast onder meer beschermd door artikel 5 van het Europees Sociaal Handvest, artikel 8 van het IVESC (met uitdrukkelijke vermelding van het stakingsrecht), en in een verdrag in het kader van de International Labour Organization (ILO).[3]

Het huidige artikel 8 van de Grondwet dateert van de herziening van 1983. De bepaling ontstond na een splitsing van het recht van vereniging en vergadering, dat in 1848 voor het eerst in de Grondwet was opgenomen. Van 1810 tot 1848 werd het verenigingsrecht beheerst door de artikelen 291 e.v. van de Napoleontische Code Pénal. Daarin was een toestemmingsvereiste opgenomen voor het oprichten en het laten functioneren van verenigingen van meer dan twintig personen. Aan deze toestemming kon de regering naar believen voorwaarden verbinden. De tamelijk willekeurige toepassing ervan, onder meer op religieuze bewegingen (zoals de `Afgescheidenen', een groepering die zich in 1834 had losgemaakt van de Nederlands Hervormde Kerk), werd door de opstellers van de Grondwet van 1848 aangegrepen om voor te stellen het grondrecht tot vereniging daarin op te nemen.[4] In 1848 werd ‘het regt der ingezetenen tot vereeniging en vergadering’ grond­wettelijk vastgelegd.

Veel van de betekenis van die bepaling ging echter verloren door toevoeging van de beperkingsclausule, die de wetgever dwingend opdroeg in het belang van de openbare orde de uitoefening van het recht te regelen en beperken. Een en ander was het gevolg van de internationale politieke context rondom de grondwetsherziening in 1848. Buijs wijst, met enig understatement, op ‘het overwicht dat juist in die dagen de politieke clubs in Frankrijk en Duitschland schenen uit te oefenen’.[5] In 1848 deden zich revolutionaire ontwikkelingen voor in onder meer Italië, Frankrijk, verschillende vorstendommen binnen de Duitse Bond en Oostenrijk-Hongarije en de dreiging ervan wierp een schaduw over Nederland. De parlementaire behandeling van het voorgestelde artikel 10 van de Grondwet werd gekenmerkt door de vrees voor misbruik van het recht tot vereniging en vergadering voor opruiende en revolutionaire activiteiten. Als waarborg tegen beperkende maatregelen door de wetgever betekende het artikel, vooral door het gebruik van het veelomvattende doelcriterium ‘openbare orde’, eigenlijk zo goed als niets.[6]

In de Wet vereniging en vergadering van 1855 (Wvv),[7] die uitvoering gaf aan de grondwettelijke regelingsopdracht, bleek de wetgever iets minder angstvallig te zijn dan de grondwetgever van 1848: hij eiste niet een machtiging voor de oprichting van een vereniging, maar verbood de vereniging die als strijdig met de openbare orde werd beschouwd. Artikel 3 van de wet vulde dit laatste begrip ruim in: ongehoorzaamheid aan of overtreding van de wet of een wettelijke verordening, aanranding of bederf van de goede zeden, stoor­nis in de uitoefening der rechten van wie het ook zij; in 1971 werd daar aan toegevoegd: in het geval van discriminatie wegens ras.[8]

De opstellers van de Proeve van een nieuwe Grondwet uit 1966 vonden een principiële wijziging van de grondwetsbepaling in kwestie niet nodig; de beperking van het recht tot ‘de ingezetenen’ verviel in hun voorstel. Verder wezen zij de mogelijkheid van delegatie van regelgeving af.[9] De Staatscommissie Cals/Donner voegde het recht tot betoging aan de bepaling toe en sloot wat de beperkingsclausule betreft nauw aan bij de toenmalige tekst van art. 9 Grondwet. De mogelijkheid tot delegatie vond zij wél wenselijk; met name de nadere regeling van het betogingsrecht zou aan decentrale besturen kunnen worden toevertrouwd.[10] Over het criterium ‘in het belang van de openbare orde’ merkte de staatscommissie op dat dit ruim geïnterpreteerd diende te worden: ‘Niet alleen het voorkomen van wanordelijkheden valt hieronder, maar ook het complex van waarden, waarvan de bescherming thans overeenkomstig de wet van 1855 tot een beperking van de verenigings- en vergaderingsvrijheid kan leiden.’ Op omvang en inhoud van het complex van waarden ging de staatscommissie niet in. De vraag of de vrijheid om zich niet bij een vereniging aan te sluiten grondwettelijk gewaarborgd zou moeten worden, beantwoordde zij ontkennend. Verenigingsdwang in het kader van bijvoorbeeld de sociale verzekering achtte zij aanvaardbaar en ‘de Grondwet dient hieraan niet in de weg te staan’. In de verdere aanloop naar de grondwetsherziening van 1983 leverde de bepaling over het recht tot vereniging weinig stof voor discussie op.[11]

In het regeringsvoorstel werden het recht tot vereniging enerzijds en het recht tot vergadering en betoging anderzijds als afzonderlijke grondrechten geformuleerd om verschillende beperkingsregimes mogelijk te maken.[12] Het recht tot vereniging kon in dat voorstel slechts bij wet worden beperkt, hetgeen delegatie van de beperkingsbevoegdheid uitsluit. Als argument werd aangevoerd dat de verenigingsvrijheid niet het daadwerkelijk en fysiek optreden van mensen betreft en dat een beperkingsbevoegdheid die optreden van decentrale besturen mogelijk zou maken daarvoor minder relevant zou zijn. Daarenboven verdiende het verenigingsrecht een krachtige grondwettelijke bescherming.[13] Tijdens de parlementaire behandeling van de herzieningsvoorstellen is niet aan de orde geweest wat precies onder een ‘vereniging’ moet worden verstaan. De formulering van het doelcriterium in de beperkingsclausule riep wel vragen op, omdat de bewoordingen ‘openbare orde’ vrijwel alomvattend leken te zijn.[14]

De wettelijke uitwerking van de beperkingsclausule leverde nog wel enige discussie op, vooral omdat afdoende repressief optreden tegen politieke partijen die naar de mening van velen in strijd met algemeen aanvaarde grondvesten van het rechtsstelsel handelden, destijds niet mogelijk was. In 1976 verviel, bij de inwerkingtreding van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek, het verenigingsgedeelte van de Wet op vereniging en vergadering, waarin rassendiscriminatie uitdrukkelijk werd genoemd als grond om een vereniging te verbieden. De toenmalige regeling met betrekking tot de verboden rechtspersoon van artikel 2:20 BW, in combinatie met artikel 140 Sr., bood aanzienlijk minder houvast. In het licht daarvan is artikel 2:20 BW in 1988 gewijzigd in de huidige tekst.[15]

2. Vereniging

De term ‘vereniging’ in artikel 8 moet in een zeer ruime zin worden begrepen. De term omvat niet slechts de organisatievorm die in Boek 2 van het BW wordt aangeduid als ‘vereniging’, maar om te beginnen ook de andere daar vermelde organisatievormen (stichtingen, BV’s, NV’s, etc.) en daarnaast elke min of meer bestendige organisatie van gelijkgestemde burgers. In de omschrijving van Löwensteyn is de verenigingsvrijheid ‘de vrijheid tot het stichten van een organisatie gericht op het duurzaam samengaan van personen.’[16] Het grondrecht biedt burgers met wederzijdse interesses of opvattingen de gelegenheid gezamenlijke activiteiten te ontplooien.[17] Rechtspersoonlijkheid is dus niet vereist voor de toepasselijkheid van artikel 8 Grondwet. Wel is rechtspersoonlijkheid een vereiste voor de deelname aan het rechtsverkeer, bijvoorbeeld om als vereniging een bankrekening te kunnen aanhouden en beheren, contracten te kunnen sluiten en andere rechtshandelingen te kunnen verrichten.[18] Om die reden hebben veel verenigingen in de zin van artikel 8 Grondwet wel degelijk rechtspersoonlijkheid (maar dus niet noodzakelijk de organisatievorm ‘vereniging’).

De begrippen die internationale verdragen gebruiken om de verenigingsvrijheid te beschermen zijn verhelderend voor een goed begrip van de betekenis van dat recht en de verhouding ervan tot enkele andere grondrechten. De Engelse teksten van artikel 22 IVBP en artikel 11, eerste lid, EVRM, spreken van ‘the freedom of association with others’; artikel 12 van het Handvest voor de Grondrechten van de EU gebruikt in de Engelse tekst ook de term ‘freedom of association’. Het begrip ‘association’ duidt heel algemeen op een samengaan, op het omgaan met gelijkgestemden. In die verdragen wordt de verenigingsvrijheid veelal samen met het recht tot vergadering genoemd; in het Engels: ‘freedom of assembly’. Ook dat recht beschermt een vorm van samenkomst van burgers, in dat geval samenkomsten die bedoeld zijn voor de uitwisseling van meningen of voor discussie.[19] Anders dan in het geval van de verenigingsvrijheid gaat het dan eerder om tijdelijke, gewoonlijk kortdurende bijeenkomsten, met gewoonlijk een beperkt aantal deelnemers. De vereniging heeft in vergelijking daarmee een bestendiger karakter, een ledental dat kan variëren van enkele burgers tot een zeer groot aantal, met allerlei mogelijke uitingen van het gezamenlijk optreden, uiteenlopend van sport en vrijetijdsbesteding, verenigingen voor de behartiging van allerhande gezamenlijke belangen, tot vakbonden, beroepsverenigingen en politieke bewegingen.

Enkele leden van motorclub Satudarah

De term ‘vereniging’ in de zin van artikel 8 Grondwet is dus een ruim en niet helemaal scherp te omschrijven begrip. Toch is er, blijkens de rechtspraak op dit punt, wel een grens aan de reikwijdte van de term: het vestigen van een inrichting wordt volgens de Nederlandse rechter niet beschermd door de verenigingsvrijheid.[20]

Politieke partijen vallen onder hetzelfde regime als andere verenigingen in de zin van artikel 8 Grondwet en, voor zover zij zijn georganiseerd als rechtspersoon, onder het normale rechtspersonenrecht dat is neergelegd in Boek 2 van het BW. Voor de wetgever is de politieke partij dus een maatschappelijke organisatievorm en geen onderdeel van de staatsorganisatie. Wel hebben politieke partijen een belangrijke rol in uiteenlopende democratische processen en om die reden bevat de wetgeving ten aanzien van politieke partijen enkele specifieke regelingen (zie hieronder, par. 7).

3. Beperkingsmogelijkheden

Hierboven werd al aangegeven dat het beperken van de verenigingsvrijheid veelal gevolgen heeft voor de mogelijkheid tot uitoefening van meerdere grondrechten. Dat is reden om terughoudend te zijn met het plegen van inbreuken op dit recht. Maar tegelijk kan de verenigingsvrijheid de basis vormen voor het georganiseerd ontplooien van activiteiten die de openbare orde en veiligheid ernstig kunnen bedreigen, of zelfs vijandig zijn aan de democratie als zodanig. Op die momenten kan het nodig zijn de verenigingsvrijheid te beperken, juist omwille van de bescherming van de fundamenten van de democratische rechtsstaat.

Artikel 8 maakt beperking van de verenigingsvrijheid bij de wet mogelijk, in het belang van de openbare orde. Deze formulering sluit delegatie van de beperkingsbevoegdheid uit, waarmee de wetgever dus zelf alle noodzakelijke beperkingen dient vast te stellen. Daarin is een waarborg gelegen dat niet te lichtvaardig tot beperkende maatregelen wordt besloten. Tegelijk stelt het nogal ruime criterium ‘openbare orde’ nauwelijks grenzen aan de bevoegdheid van de wetgever, die dus zelf bepaalt wanneer de openbare orde in het geding is en welke beperkende maatregelen dan passend zijn. Zowel repressieve als preventieve maatregelen zijn in overeenstemming met de beperkingsclausule, en beide vormen van beperking van de verenigingsvrijheid zijn in de Nederlandse wetgeving terug te vinden.[21]

Preventieve maatregelen houden in dat een of andere vorm van voorafgaande toestemming is vereist voordat handelingen mogen worden verricht die vallen onder de reikwijdte van artikel 8. Tot 2000 kende het BW preventief toezicht op naamloze en besloten vennootschappen. Voor de oprichting en voor statutenwijziging was een verklaring van geen bezwaar vereist van de Minister van Justitie. De verklaring mocht alleen worden geweigerd op de grond dat er gevaar bestond dat de vennootschap zou worden gebruikt voor ongeoorloofde doeleinden of dat haar werkzaamheid zou leiden tot benadeling van haar schuldeisers, of dat de oprichtingsakte in strijd was met de openbare orde of de wet. In 2000 werden de betreffende bepalingen geschrapt, omdat dit toezicht niet langer als een overheidstaak werd gezien.[22] De gedachte daarbij was dat de notaris bij de oprichting van vennootschappen en bij de wijziging van statuten een voldoende waarborg biedt voor rechtmatige statuten. Artikel 21, tweede lid, van de Wet op het notarisambt[23] verplicht de notaris immers zijn dienst te weigeren, onder meer wanneer de werkzaamheid die wordt verlangd naar zijn redelijke overtuiging leidt tot strijd met het recht of de openbare orde. Om het toezicht op rechtspersonen verder te versterken kreeg de Minister van Justitie in 2011 de taak toe te zien – repressief – op de werking van vennootschappen.[24]

Voorbeelden van meer toegespitste vormen van preventief toezicht bieden de Wet op de weerkorpsen, die verbiedt organisaties tot stand te brengen of daarvan deel uit te maken die zijn gericht op deelneming aan de taak van leger of politie om veiligheid of openbare orde en rust te handhaven, en de Wet particuliere beveiligingsorganisaties en recherchebureaus, die het in stand houden van beveiligingsorganisaties of recherchebureaus verbiedt. Eerstgenoemde wet kent de mogelijkheid van toelating bij of krachtens algemene maatregel van bestuur, laatstgenoemde die van vergunning van de Minister van Justitie.[25]

Daarnaast zijn er repressieve maatregelen, waarmee beperkingen aan de werkzaamheid van bepaalde verenigingen worden bedoeld. Het gaat dan, naast en in het verlengde van het hierboven genoemde toezicht, vooral om de strafbaarstelling van deelname aan en voortzetting van een criminele organisatie en het ontbinden en verbieden van een rechtspersoon.

Artikel 140 van het Wetboek van Strafrecht maakt deelname aan een criminele organisatie strafbaar; ook deelname aan de voortzetting, waaronder ook geldelijke of andere vormen van materiële steun worden begrepen, van een organisatie die bij onherroepelijke rechterlijke beslissing verboden is verklaard, is strafbaar. Het begrip ‘organisatie’ moet betrekkelijk ruim worden opgevat. Volgens de Hoge Raad moet er sprake zijn van een gestructureerd en duurzaam samenwerkingsverband. Vereist is echter niet dat binnen dat verband gemeenschappelijke regels en een gemeenschappelijke doelstelling bestaan, waaraan de individuele leden zich, door de druk die het gemeenschappelijke verband op hen kan uitoefenen, gebonden achten.[26] Verder is voor strafbare deelname niet vereist dat individuele leden van de organisatie de opzet hebben om bij te dragen aan de concrete misdrijven die de organisatie beoogt te plegen,[27] of zelfs maar wetenschap hebben van concrete misdrijven die door de organisatie worden beoogd. Van ‘deelneming’ in de zin van artikel 140 Sr is al sprake wanneer betrokkene in zijn algemeenheid weet dat de organisatie (onder meer) het plegen van misdrijven tot oogmerk heeft.[28]

Op grond van artikel 2:20 BW kan een rechtspersoon door de rechter worden verboden en ontbonden, indien de werkzaamheid of doelstelling van de rechtspersoon in strijd is met de openbare orde.[29] Zo’n verbod is een zeer ingrijpende maatregel, onder meer door de eerdergenoemde samenhang met andere grondrechten. Het verbieden van een rechtspersoon betekent dat een belangrijk middel om als groep burgers deel te nemen aan het rechtsverkeer en in die hoedanigheid gedachten en gevoelens, al dan niet van religieuze aard, te uiten, of om te trachten politieke invloed te verkrijgen, wordt weggenomen. Een dergelijk instrument dient daarom met grote terughoudendheid te worden ingezet. Ofwel, in de bewoordingen van artikel 11, tweede lid, EVRM: een inbreuk dient noodzakelijk te zijn in een democratische samenleving.

In Nederland wordt van de mogelijkheid om een rechtspersoon te ontbinden en verbieden spaarzaam gebruik gemaakt. Sinds het eind van de negentiende eeuw werd een viertal politieke partijen ontbonden en verboden verklaard (zie paragraaf 7). Daarnaast werden verschillende pogingen gedaan om motorclubs als Hells Angels en Satudarah aan te merken als criminele organisatie en te ontbinden en verboden te verklaren. Tot op heden zijn deze pogingen echter niet succesvol gebleken, omdat de inbreuken die de activiteiten van de clubs op de openbare orde maken (het ging onder meer om hennepteelt en –handel) naar het oordeel van de rechter steeds onvoldoende ernstig waren om een verbod te rechtvaardigen.[30] In 2014 werd de Vereniging Martijn[31] uiteindelijk wel verboden en ontbonden. Deze vereniging trachtte seksueel contact tussen kinderen en volwassenen voor te stellen als een natuurlijke seksuele relatie die maatschappelijke acceptatie zou verdienen. Bestuurders droegen deze opvattingen namens de partij actief uit op de website van de vereniging en in andere geschriften. In eerste instantie achtte de rechtbank daarmee de rechten van kinderen ernstig geschonden, en werden de wezenlijke beginselen van onze rechtsorde (in dezelfde uitspraak ook aangeduid als de ‘algemeen aanvaarde grondvesten van ons rechtsstelsel’) geraakt, hetgeen een verbod rechtvaardigde.[32] In hoger beroep oordeelde het Hof dat  het verbod ten onrechte was uitgesproken, omdat de activiteiten van de vereniging weliswaar in strijd zijn met de openbare orde, maar er desondanks geen sprake is van dreigende maatschappelijke ontwrichting. De maatschappij is volgens het Hof weerbaar genoeg om verwerpelijke gedragingen en beweringen te kunnen bestrijden. De Hoge Raad vernietigde die uitspraak echter en besloot zelf alsnog tot een verbod. De Hoge Raad overwoog dat de samenleving door de activiteiten van de vereniging weliswaar niet daadwerkelijk was ontwricht, maar dat 'de uitzonderlijk ernstige aard van de onderhavige gedragingen', 'de aard van de werkzaamheid van de vereniging' en 'de daarmee strokende kennelijke bedoeling van haar leden' een verbod noodzakelijk maakten in een democratische samenleving.[33]

4. Verenigingsvrijheid en gelijke behandeling

Een vereniging is, zoals hierboven werd aangegeven, een vorm van samengaan van gelijkgestemde burgers. Er zijn verenigingen voor zeer uiteenlopende doelgroepen, van zeer grote omvang, met vele duizenden leden, tot zeer kleine, bestaande uit enkele leden. De verenigingsvrijheid impliceert dat de vereniging zelf bepaalt wie het lidmaatschap kan verwerven. Een vereniging kan open staan voor (in beginsel) iedereen, zoals bijvoorbeeld voor de meeste sportverenigingen geldt, maar kan ook alleen een specifieke groep burgers als lid toelaten. Voorbeelden zijn mannen- en vrouwenkoren die vrouwen of juist mannen het lidmaatschap weigeren, ouderenverenigingen die alleen bedoeld zijn voor mensen in bepaalde leeftijdsgroepen en verenigingen voor mensen met een specifieke etnische achtergrond of nationaliteit. Een dergelijk toelatingsbeleid, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen burgers op grond van persoonskenmerken, roept vragen op over de betekenis van het recht op gelijke behandeling. Waar liggen de grenzen van de verenigingsvrijheid in relatie tot het recht op gelijke behandeling, beschermd door onder meer artikel 1 Grondwet? [34]

De Algemene wet gelijke behandeling (Awgb)[35] geeft uitwerking aan artikel 1 Grondwet en verbiedt het maken van onderscheid op grond van godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, nationaliteit, hetero- of homoseksuele gerichtheid en burgerlijke staat, onder meer bij het aanbieden van een betrekking, in arbeidsverhoudingen, bij het aanbieden van scholing of vorming, bij de toegang tot vrije beroepen, bij het aanbieden van goederen of diensten op het terrein van volkshuisvesting, welzijn, gezondheidszorg, cultuur of onderwijs, en bij sociale bescherming.

De Awgb is tot op zekere hoogte van toepassing op het handelen in verenigingsverband. Het doel van een vereniging, eventueel blijkend uit haar statuten, valt als zodanig niet binnen het bereik van de wet; het is dus toegestaan een vereniging op te richten die bijvoorbeeld de belangen van vrouwen, vijftigplussers, homoseksuelen of gescheiden mannen met de Turkse nationaliteit behartigt en met het oog daarop alleen hen als lid toelaat. Een dergelijke vereniging kan niet op grond van de Awgb worden gedwongen iemand als lid toe te laten die niet binnen de betreffende doelgroep valt. Wel kan de wijze waarop een vereniging haar doelstelling nastreeft aan de wet worden getoetst; verenigingen dienen hun handelen in het licht van de eigen doelstelling te kunnen verantwoorden. Dat omvat alle handelingen in verenigingsverband, met inbegrip van de toelating van leden. Wanneer het beleid inzake de toelating van leden discriminerend is met betrekking tot persoonskenmerken die worden genoemd in de Awgb, en niet de vervulling van de doelstelling van de vereniging dient, is dat beleid strijdig met de Awgb. [36]

In de Awgb zijn enkele uitzonderingen opgenomen voor instellingen op godsdienstige of levensbeschouwelijke grondslag, voor instellingen op politieke grondslag en voor instellingen voor bijzonder onderwijs, teneinde keuzes te kunnen maken die noodzakelijk zijn om hun specifieke grondslag te verwezenlijken (zie daarover ook het commentaar bij artikel 1 Grondwet).

Los daarvan kan discriminatoir handelen in het kader van de vereniging wel tot strafbare gedragingen leiden waaraan wettelijke sancties zijn verbonden, zoals bijvoorbeeld het in het openbaar aanzetten tot haat of discriminatie, dat strafbaar is gesteld in artikel 137d van het Wetboek van Strafrecht. [37]

Het gelijkheidsbeginsel blijkt ook gevolgen te kunnen hebben voor de interne organisatie van politieke partijen. Het EHRM heeft aangegeven dat artikel 14 EVRM wordt geschonden wanneer een politieke partij – in dit geval de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP) – mannen en vrouwen binnen de vereniging niet volledig gelijk behandelt bij de kandidaatstelling voor vertegenwoordigende en bestuurlijke functies, zelfs wanneer dat onderscheid gebaseerd is op de overtuiging die aan de partij ten grondslag ligt. Hetzelfde zou volgens het Hof overigens voortvloeien uit artikel 7 van het VN-Vrouwenverdrag. [38] Wat een politieke partij hierbij onderscheidt van een willekeurige andere vereniging is dat de eerste een centrale rol speelt bij de samenstelling en het goede functioneren van de vertegenwoordigende instellingen in een democratische rechtsstaat (zie hieronder, paragraaf 7). [39]

5. Verenigingsdwang

 Artikel 8 Grondwet omvat, naast het positieve recht tot vereniging, ook de negatieve verenigingsvrijheid: de vrijwaring van een gedwongen ongewild lidmaatschap van een vereniging. Ook artikel 11 EVRM omvat een dergelijke negatieve verenigingsvrijheid. [40] Het Burgerlijk Wetboek drukt het beginsel eveneens uit: volgens artikel 35 van Boek 2 eindigt het lidmaatschap van een vereniging (onder meer) door opzegging daarvan door het betreffende lid.

Desondanks komt verenigingsdwang in private verhoudingen in Nederland af en toe toch voor, met name in verband met vakverenigingen. Zo was het in de grafische industrie jarenlang praktijk dat in collectieve arbeidsovereenkomsten werd vastgelegd dat werkgevers alleen werknemers mochten tewerkstellen die waren aangesloten bij een vakvereniging die partij was bij de betreffende overeenkomst. Deze constructie werd door de rechter aanvaardbaar geacht gezien de opname van een hardheidsclausule die op billijke voorwaarden werd toegepast, waardoor er toch een voldoende mate van vrijheid was. [41]

Soms brengt het lidmaatschap van een vereniging automatisch en dwingend aansluiting bij een koepelvereniging mee. Wie zich (vrijwillig) inschrijft bij een voetbalvereniging wordt bijvoorbeeld automatisch lid van de Koninklijke Nederlandse Voetbal Bond. [42]

Er zijn wel verschillende voorbeelden van wettelijke verplichtingen tot aansluiting bij een private vereniging. Het bekendste voorbeeld is de vereniging van eigenaren, waarvan eigenaren van appartementen krachtens artikel 125, tweede lid, van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek van rechtswege lid zijn. De reden hiervoor is dat eigenaars van een appartement delen van het appartementencomplex in gezamenlijke eigendom hebben en over het gebruik daarvan ook gezamenlijk dienen te beslissen.

Dergelijke wettelijke – of op de wet gebaseerde – verplichtingen zijn overigens niet per definitie aanvaardbaar, maar moeten de toets van beoordeling in het licht van de relevante grondrechtsbepalingen kunnen doorstaan. Een arts die een voor de uitoefening van het huisartsenberoep verplichte herregistratie als huisarts wilde verkrijgen, werd op grond van een publiekrechtelijke bevoegdheid verplicht zich aan te sluiten bij een ‘hagro’ (huisartsengroep). Een hagro is een voorziening die is bedoeld voor het op peil houden van de vakbekwaamheid, voor intercollegiale toetsing en voor waarneming van de praktijk bij afwezigheid. Aangezien de betreffende arts niet was aangesloten bij een hagro, werd haar de gevraagde herregistratie slechts voor de duur van een jaar verleend. De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State beoordeelde haar klacht hiertegen onder meer in het licht van artikel 11 EVRM en merkte de hagro aan als een vereniging in de zin van die bepaling. De Afdeling stelde dat de bepaling ook het recht beschermt om niet lid van een vereniging te willen zijn en de verplichting werd gezien als een inbreuk op dat recht. De Afdeling oordeelde vervolgens dat de inbreuk niet gerechtvaardigd was, aangezien ook op andere wijze de doelen konden worden verwezenlijkt waartoe een hagro dient. De inbreuk was daarmee niet noodzakelijk in een democratische samenleving, zoals het tweede lid van artikel 11 EVRM eist.[43]

In Nederland zijn er daarnaast enkele wetten die voor de uitoefenaars van bepaalde beroepen de verplichting in het leven roepen om tot een beroepsorganisatie toe te treden. Een voorbeeld is artikel 1 van de Advocatenwet:[44] wie het beroep van advocaat wil uitoefenen, moet ingeschreven zijn op het tableau van de Nederlandse orde van advocaten. Een vergelijkbare wettelijke verplichting bestaat voor de uitoefening van het accountantsberoep, waarvoor aansluiting bij de Nederlandse beroepsorganisatie van accountants (NBA) is vereist.[45] De genoemde organisaties zijn geen private verenigingen, maar publiekrechtelijke organen[46] die een publieke taak behartigen en daartoe zijn uitgerust met publiekrechtelijke bevoegdheden ten aanzien van de betreffende beroepsgroep. Op deze wijze worden de deskundigheid en betrouwbaarheid van de uitoefenaars van de betreffende beroepen gewaarborgd. Om die reden wordt een verplichte aansluiting gewoonlijk aanvaardbaar geacht in het licht van artikel 8 Grondwet.

Artikel 11 EVRM, meer bepaald het begrip ‘association’ dat daarin wordt gebruikt, is volgens vaste rechtspraak van het EHRM zelfs niet van toepassing op publiekrechtelijke organen. De bepaling biedt dus geen waarborg tegen verplichte aansluiting bij dergelijke organen – mits door een dergelijke verplichting het deelnemen aan vrijwillige organisaties niet wordt verhinderd; in dat geval biedt artikel 11 daartegen wel bescherming. [47]  Dat is toch wel opmerkelijk: de negatieve verenigingsvrijheid, neergelegd in artikel 11 EVRM, beschermt burgers in beginsel niet tegen verenigingsdwang door de staat, maar wel tegen dwang door andere burgers.
 

6. Politieke partijen

 De politieke partij is een voor het functioneren van de democratie bij uitstek belangrijk soort vereniging in de zin van artikel 8 Grondwet. Partijen hebben een spilfunctie in de democratie, omdat zij de kloof tussen bestuurders en volksvertegenwoordigers enerzijds en het electoraat anderzijds overbruggen, door maatschappelijke kwesties te benoemen en te agenderen, debat te organiseren en te kanaliseren en door kandidaten voor vertegenwoordigende en bestuurlijke functies voor te stellen. De werking van onze representatieve parlementaire democratie is niet goed denkbaar zonder georganiseerde partijen die uiteenlopende overtuigingen en ideologieën vertegenwoordigen. Ook het EHRM benadrukt in zijn uitspraken uitdrukkelijk de essentiële rol van politieke partijen om pluralisme en behoorlijk functioneren van de democratie te verzekeren[48]  en het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie vermeldt in artikel 12, tweede lid, de rol van politieke partijen op het niveau van de Unie voor een goede werking van de democratie in dat verband.

Een Nederlandse politieke partij is juridisch gezien een gewone, maatschappelijke organisatie en geen onderdeel van de staatsorganisatie.[49]  Politieke partijen worden niet genoemd in de Grondwet en er is geen algemene wet over politieke partijen, zoals bijvoorbeeld Duitsland kent in de vorm van het Gesetz über die politischen Parteien (Parteiengesetz).[50] Partijen zijn in beginsel vrij in de keuze van hun rechtsvorm en interne organisatie, met inachtneming van de bepalingen van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek. Politieke partijen kiezen vrijwel altijd voor de rechtsvorm ‘vereniging’, omdat volgens de Kieswet alleen verenigingen met volledige rechtsbevoegdheid een naam kunnen laten registreren ten behoeve van de deelname aan verkiezingen (artikel G1 van de Kieswet). [51]

Verkiezingsaffiches

De Nederlandse wetgeving kent daarnaast geen specifieke regels over de interne organisatie van politieke partijen. Als gevolg daarvan hebben partijen een grote vrijheid om hun interne organisatie naar eigen goeddunken vorm te geven. Dat leidt soms tot lastige kwesties in het licht van democratische en rechtsstatelijke beginselen. De Partij Voor de Vrijheid (PVV) bijvoorbeeld wordt regelmatig bekritiseerd vanwege een gebrek aan transparantie op het gebied van haar financiën en vanwege het ontbreken van enige vorm van interne partijdemocratie. [52]  De partij ontvangt geen subsidies van de staat, maar haalt de benodigde middelen uit particuliere giften en onbekende bronnen. Ook de inrichting en organisatie van de partij is ongebruikelijk: de PVV is de Vereniging Groep Wilders, opgericht door Geert Wilders, die tevens enig lid is, en door de Stichting Groep Wilders (nu ‘Stichting Vrienden van de PVV’ geheten), waarvan Wilders het enige bestuurslid is. De Vereniging Groep Wilders heeft een besloten karakter, wat inhoudt dat naast Wilders zelf geen anderen lid kunnen worden. Anderen die ten behoeve van of uit naam van de partij handelen zijn donateurs, vrienden, sympathisanten en vrijwilligers, die geen formele zeggenschap binnen de partij hebben. Een dergelijk gebrek aan interne partijdemocratie is niet goed te rijmen met de centrale rol van politieke partijen in een representatieve democratie, maar niet in strijd met de geldende Nederlandse wetgeving.

Ook de interne organisatie van de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP) wordt regelmatig bekritiseerd. De partij weigerde, op basis van haar religieuze uitgangspunten, lange tijd vrouwen kandidaat te stellen voor vertegenwoordigende en bestuurlijke functies. De huidige Nederlandse wetgeving biedt geen aanknopingspunten om de partij te verplichten haar interne regels op dit punt aan te passen; ook de subsidie die de partij van overheidswege ontvangt kan op grond van de relevante Nederlandse wetgeving (zie hieronder) niet worden beëindigd of geweigerd vanwege haar standpunt ten aanzien van de rol van vrouwen in vertegenwoordigende en bestuurlijke functies. Het toepasselijke verdragsrecht brengt echter mee dat de staat partijen die onderscheid maken tussen mannen en vrouwen bij de kandidaatstelling voor vertegenwoordigende organen en bestuurlijke functies niet mag ondersteunen en derhalve niet dient te subsidiëren (zie hierboven, paragraaf 5, en het commentaar bij artikel 4 Grondwet, paragraaf 8).[53]

Artikel 11 EVRM staat in het algemeen niet in de weg aan het vastsstellen van redelijke en noodzakelijke regels die de oprichting, werking en interne organisatie van politieke partijen betreffen. De Staat kan bijvoorbeeld regels stellen om ernstige en langdurige conflicten binnen partijen te kunnen beëindigen. Het is echter niet de rol van de Staat om er op toe te zien dat een partij de eigen statuten of reglementen strikt naleeft.[54]

Ten aanzien van de financiering van politieke partijen bestaan wel wettelijke regels. Vanwege het grote belang van politieke partijen voor het goede functioneren van de democratie hebben zij, onder voorwaarden, recht op subsidiëring van hun kernactiviteiten door de staat. Daarnaast kunnen zij middelen uit andere bronnen trachten te verwerven. Een gevaar dat is verbonden aan particuliere giften is dat die giften mogelijkerwijs worden gedaan met de wens of verwachting dat de gever via de partij invloed verkrijgt op te nemen overheidsbeslissingen, en zo kan proberen die beslissingen voor hem gunstig te doen uitvallen. Dat zou een ongewenste beïnvloeding van democratische processen zijn. Essentieel is daarom dat de financiën van partijen transparant zijn, zodat helder is welke belangen meespelen en ongewenste beïnvloeding voorkomen kan worden. De regels hieromtrent zijn vervat in de Wet financiering politieke partijen (Wfpp),[55] waarin niet alleen de verstrekking van subsidies wordt geregeld, maar ook de financiële transparantie, met inbegrip van middelen uit particuliere bronnen, en een toezichtsmechanisme om misbruik te voorkomen. Regels omtrent de interne organisatie van partijen zijn ook daarin echter niet opgenomen.

Politieke partijen zijn ten slotte, net als andere verenigingen in de zin van artikel 8 Grondwet, onderworpen aan het algemene regime van repressief toezicht (zie hierboven, paragraaf 4). Een politieke partij die een bedreiging vormt voor de fundamenten van de democratische rechtsstaat, kan ontbonden en verboden worden. Vanwege de centrale rol van politieke partijen in de vertegenwoordigende democratie moet daartoe niet te snel worden overgegaan. Een politieke partij moet immers de kans krijgen ook impopulaire standpunten van wellicht een beperkte minderheid in de samenleving uit te dragen; het behoort juist tot het wezen van de democratie dat dergelijke minderheden de ruimte krijgen om hun stem te laten horen in het politieke debat, voor hun opvattingen steun te verwerven en wellicht zelf uit te groeien tot een meerderheid.

In Nederland is de rechter in ruim honderd jaar vier maal overgegaan tot het verbieden en ontbonden verklaren van een politieke partij of beweging, op basis van uiteenlopende wettelijke bepalingen. In 1893 werd de revolutionair-socialistische Sociaal-Democratische Bond van Ferdinand Domela Nieuwenhuis verboden, omdat de partij onwettige middelen hanteerde om haar doelstellingen te bereiken. Domela Nieuwenhuis en de zijnen vervolgden hun werkzaamheden na dat verbod overigens binnen een nieuwe beweging, de Socialistenbond. Vlak na de Tweede Wereldoorlog, in 1945, werd de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) verboden verklaard en werden meerdere leden veroordeeld wegens in oorlogstijd gepleegde misdrijven. In 1956 ontbond en verbood de Hoge Raad de Nationaal Europese Sociale Beweging, opgericht door Paul van Tienen, een voormalig commandant van de Waffen-SS, wegens het uitdragen van neonazistische ideeën. In 1995 kwam de rechtbank Amsterdam mede op grond van artikel 140 Sr tot een veroordeling van bestuursleden van Centrumpartij ’86 (CP’86); dit vonnis werd door de Hoge Raad bevestigd en op 18 november 1998 volgde een verbodenverklaring van de partij zelf.[56] CP’86 was op dat moment door interne twisten en leegloop al feitelijk uit elkaar gevallen, maar de officier van justitie achtte het opportuun de vordering desondanks door te zetten, omdat een verbodenverklaring een signaal zou zijn dat dergelijke organisaties aangepakt zouden worden.

Ook andere landen kennen het instrument van een partijverbod. In Duitsland bijvoorbeeld werden recent pogingen gedaan om de Nationaldemokratische Partei Deutschlands (NPD), een neonazistische partij, te verbieden, maar tot op heden is dat niet gelukt. [57] Eerder werden wel de Sozialistische Reichspartei Deutschlands en de Kommunistische Partei Deutschlands verboden.[58] Ook in Turkije zijn de afgelopen jaren meerdere partijen verboden door het Constitutionele Hof: onder meer de Communistische Partij, de Socialistische Partij en de Özdep-partij. Deze partijen werden vooral verboden omdat zij het recht op zelfbeschikking van de Koerdische bevolkingsgroep (tussen 7 en 11 procent van de Turkse bevolking)[59] nastreefden en daarmee de (grondwettelijk gegarandeerde) eenheid van de Turkse staat bedreigden. Deze verboden werden buiten Turkije bekritiseerd, omdat er geen sprake zou zijn van een werkelijke dreiging voor de democratie. In alle drie de genoemde gevallen heeft het EHRM Turkije veroordeeld wegens schending van artikel 11 van het EVRM.[60] In 2009 werd de DTP, de enige erkende pro-Koerdische partij in het Turkse parlement, verboden.[61]  De Europese Unie uitte daarna haar zorg over het in haar ogen te lichtvaardig gebruik van het verbodsinstrument en riep de Turkse overheid op tot aanpassing van de relevante wetgeving.[62]

Het bekendste partijverbod betreft de Turkse Refah-partij, vooral omdat het EHRM het verbod dat door het Turkse Constitutionele Hof was uitgesproken in dit geval wél aanvaardbaar achtte. Na de parlementsverkiezingen van 1996 werd de Refah Partisi (de Welzijnspartij) de grootste partij in het Turkse parlement en lid van de coalitieregering-Erbakan. In 1998 werd de partij verboden door het Constitutionele Hof, omdat zij de Islam een voorname rol in het politieke en publieke leven in Turkije wilde geven, wat een schending van het seculiere karakter van de Turkse staat zou betekenen. Het EHRM achtte het verbod in 2003 gerechtvaardigd, onder meer vanwege de onverenigbaarheid van de door Refah-kopstukken geuite Islamistische ideeën – waaronder de invoering van elementen van de Sharia – met democratische en rechtsstatelijke beginselen. Verder speelde mee dat gevreesd werd dat de realisering daarvan met geweld gepaard zou kunnen gaan, en dat de partij gestaag maar zeker zoveel aanhang kreeg dat een reële kans bestond dat zij op afzienbare termijn een absolute meerderheid in het parlement zou verkrijgen. De partij zou dan in de positie verkeren om haar aan de democratie vijandige voornemens daadwerkelijk en dwingend te realiseren, waarmee naar het oordeel van het EHRM een onomkeerbaar einde zou komen aan de democratie in Turkije.[63]

In een uitspraak over het verbod van de Republican Party of Russia uit 2011 geeft het EHRM aan dat een onmiddellijk verbod zeer drastisch is en alleen gerechtvaardigd kan zijn in de meest ernstige zaken. Het Hof noemt als factoren het gebruik van illegale of ondemocratische methodes om de doelstellingen van de partij te realiseren, geweldgebruik en het nastreven van doelstellingen die racistisch zijn of de rechten van anderen teniet doen.[64]

In deze kwesties is een lastig dilemma scherp zichtbaar: onder welke voorwaarden mag partij die met democratische middelen brede steun verwerft op ondemocratische wijze uit politiek en samenleving worden geweerd, om de democratie zelf tegen die partij en haar plannen te beschermen? Moet een gezonde democratie niet bestand zijn tegen bewegingen die er ‘verkeerde’ ideeën op nahouden? Juist in een democratie moeten verwerpelijke standpunten worden bestreden met debat, niet met repressie; een rechtsstaat beschermt juist de rechten van andersdenkende minderheden tegenover een regerende meerderheid. In essentie gaat het hier om het vraagstuk van de ‘militant democracy’: [65]  hoe beschermt een democratie zichzelf tegen activiteiten die haar goede functioneren en voortbestaan bedreigen?

De ‘Venice Commission’, voluit geheten ‘European Commission for Democracy through Law’, een adviesorgaan van de Raad van Europa op het gebied van constitutionele vraagstukken, stelde in 2000 richtlijnen vast over de toepassing van partijverboden. Daarin is vastgelegd dat het streven naar vreedzame verandering van de constitutionele orde legitiem is, en dat een partijverbod alleen gerechtvaardigd is wanneer geweld als instrument om die verandering te bewerkstelligen wordt gebruikt of aangeprezen. Een verbod dient zeer terughoudend te worden toegepast, nadat is vast komen te staan dat minder ingrijpende maatregelen niet zouden volstaan.[66]
 
De ervaringen uit het recente verleden leren dat er in elk geval een ‘bottom line’ is: het afschaffen van de democratie, zelfs als dat met democratische middelen gebeurt, is een beslissing die onomkeerbaar is, aangezien dan de rechten van andersdenkenden niet langer gewaarborgd zijn en minderheden binnen de bestaande ordening niet langer de ruimte krijgen een meerderheid voor hun opvattingen te winnen. Dat mag en moet worden voorkomen, door de rechter desnoods, als de kiezer het niet doet.[67]
 

7. Bijzondere verhoudingen

 Bepaalde groepen personen bevinden zich in een bijzondere positie wat betreft de uitoefening van grondrechten. Dat geldt bijvoorbeeld voor ambtenaren en voor militairen: zij zijn in overheidsdienst werkzaam, geven feitelijk gestalte aan het optreden van de overheid en worden door andere burgers als de vertegenwoordigers van die overheid gezien. Het kan daarom nodig zijn om met het oog op een goede vervulling van hun functie (onder meer) de verenigingsvrijheid te beperken. Artikel 11 EVRM bijvoorbeeld vermeldt in het tweede lid uitdrukkelijk de mogelijkheid tot het opleggen van beperkingen in de uitoefening van het verenigingsrecht aan leden van de krijgsmacht, politie[68] en ambtenaren van de Staat;[69] artikel 22 IVBP noemt in dat verband leden van de strijdmacht en van politie (maar niet ambtenaren). De Grondwet vermeldt deze categorieën niet, maar laat het aan de wetgever om hieromtrent regels te stellen. De Ambtenarenwet (artikel 125a) maakt het mogelijk ambtenaren (onder meer) te verbieden lid te zijn van bepaalde verenigingen indien een goede uitoefening van hun functie of het goede functioneren van de openbare dienst dat vereist. De bepaling zondert daarbij wel het lidmaatschap van geregistreerde politieke partijen en van vakverenigingen uit. Artikel 12a van de Militaire ambtenarenwet kent een grotendeels gelijkluidende bepaling voor het personeel van de krijgsmacht.

Ook gedetineerden hebben een bijzondere verhouding tot de overheid in het licht van de uitoefening van grondrechten; aan hen is immers rechtens de bewegingsvrijheid ontnomen en dat maakt uitoefening van verschillende vrijheidsrechten problematisch. Artikel 15, vierde lid, Grondwet maakt beperking van hun grondrechten – dat wil zeggen: van alle grondrechten – mogelijk voor zover de uitoefening daarvan zich niet met de vrijheidsontneming verdraagt. Dit houdt in dat gedetineerden in beginsel ook verenigingsvrijheid hebben, voor zover het regime van hun detentie dat toelaat.[70] Zie hierover meer uitgebreid het commentaar bij artikel 15 Grondwet.

8. Jurisprudentie

- ABRvS 9 januari 2008, LJN: BC1524, 200703524/1
- ArRvS 8 januari 1988, AB 1988, 417
- EHRM 23 juni 1981, Le Compte, Van Leuven en De Meyere, serie A, vol 43, par. 64 e.v.
- EHRM 13 augustus 1981, Young, James & Webster v. United Kingdom, 7601/76 en 7806/77, 44 Eur.Ct.H.R. (ser. A) (1981)
- EHRM 30 juni 1993, Sigurjonsson tegen IJsland, Serie A, vol 264, NJ 1994, 223
- EHRM 30 januari 1998, United Communist Party of Turkey and others v. Turkey, R RJ&D ECHR 1998-I
- EHRM 25 mei 1998, Socialist Party and others v. Turkey, RJ&D ECHR 1998-III, 75; NJCM-Bulletin 1998, p. 925
- EHRM 10 juli 1998, Sidiropoulos and others v. Greece, 57/1997/841/1047, 1998-IV
- EHRM 29 april 1999, Chassagnou en anderen tegen Frankrijk, 25088/94, NJ 1999, 649
- EHRM 20 mei 1999, Rekvényi t. Hongarije, NJCM-Bulletin 1999, p. 795
- EHRM 8 december 1999, Freedom and Democracy Party (ÖZDEP) v. Turkey, 23885/94, RJ&D ECHR 1999-VIII
- EHRM 17 februari 2004, Maestri v. Italy, 39748/98
- EHRM 11 januari 2006, Sörensen en Rasmussen tegen Denemarken, 52567/99
- EHRM 12 april 2011, Republican Party of Russia v. Russia, 12976/07
- EHRM 10 juli 2012, Staatkundig Gereformeerde Partij v. The Netherlands, 58369/10
- HR 16 januari 1970, NJ 1970, 156
- HR 25 juni 1982, AB 1983, 37
- HR 8 oktober 2002, NJ 2003, 64
- HR 5 september 2006, LJN AV4122; LJN AV4144
- HR 15 mei 2007, LJN BA0502
- HR 26 juni 2009, LJN BI1124
- HR 2 februari 2010, LJN BK5182
- HR 18 april 2014, ECLI:NL:HR:2014:948
- Rb Assen, 27 juni 2012, 90511 / HA RK 11-230, LJN BW9477

9.  Literatuur

- J.W.L. Broeksteeg, Eenvormigheid, de vloek van het moderne leven, in: Tijdschrift voor Constitutioneel Recht 2010, nr. 4, p. 437-442
- A.G. Castermans en M. van den Brink, de vrijheid van vereniging en uitsluiting, in: T. Barkhuysen, M.L. van Emmerik, J.P. Loof (red.), Geschakeld recht, Deventer 2009, p. 87 e.v.
- D.J. Elzinga, De politieke partij en het constitutionele recht, Nijmegen, 1982          
- J.A.O. Eskes, Repressie van politieke bewegingen in Nederland: een juridisch-historische studie over het Nederlandse publiekrechtelijke verenigingsrecht gedurende het tijdvak 1798-1988, Zwolle, 1988
- H.M.L. Frons, T.J. van der Ploeg (red.), De vrijheid van vereniging in Nederland, Utrecht 2000
- L. Koeneman en J. Keukens, Verboden politieke partijen in Nederland 1930-1981: een literatuuroverzicht naar aanleiding van het verboden verklaren van de Nederlandse Volksunie, in: Jaarboek 1981 Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen, Groningen, 1982, pp. 116-137
- F.C. Kollen, De vereniging in de praktijk, 2e druk, Deventer 2007
- A. Mencke, De verenigingsvrijheid van een politieke vereniging, in: Tijdschrift voor vennootschaps- en rechtspersonenrecht 2004, nr. 4, p. 165-175
- T. van der Ploeg, Hoe moeilijk is het om een vereniging – of andere rechtspersoon – te verbieden? in: NJB 2012, 890
- D. De Prins, De verhouding tussen verenigingsvrijheid en antidiscriminatie naar Belgisch, Nederlands en Amerikaans recht, De toegang tot politieke partijen als toepassingsgeval, in: Centrum Grondslagen van het Recht (UFSIA), Vrijheid en gelijkheid, de horizontale werking van het gelijkheidsbeginsel en de nieuwe antidiscriminatiewet, Antwerpen 2003, p. 511-539
- A.B. Terlouw, Onverenigbaar met de Verenigingsvrijheid, in: Tijdschrift voor Constitutioneel Recht 2010, nr. 4, p. 443-448

10. Historische versies

Artikel 10 Gw 1848: Het regt der ingezetenen tot vereeniging en vergadering wordt erkend. De wet regelt en beperkt de uitoefening van dat regt in het belang der openbare orde (artikel 9 Gw 1887).

Noten

  1. Bij de vervaardiging van dit commentaar is met name voor paragrafen 2 en 8 gebruik gemaakt van delen van de teksten van het commentaar op artikel 8 uit de tweede en derde druk van het artikelsgewijs commentaar op de Grondwet; het commentaar uit de tweede druk was van de hand van P.W.C. Akkermans; de derde druk was een bewerking daarvan door B.M.J. van der Meulen.
  2. De klassieke combinatie is die van vereniging en vergadering; zie HR 25 juni 1982, AB 1983, 37, m.nt. FHvdB. Bij een samenloop zal het van de casus afhangen welk grondrecht in feite domineert en welk meer op de achtergrond kan blijven. Zie M.C. Burkens, Algemene leerstukken van grondrechten naar Nederlands constitutioneel recht, Zwolle 1989, p. 155 e.v.
  3. Verdrag nr. 87 van 9 juli 1948, betreffende de vrijheid tot het oprichten van vakverenigingen en bescherming van het vakverenigingsrecht.
  4. J.A.O. Eskes, Repressie van politieke bewegingen in Nederland, diss. RUU, Zwolle 1988, p. 21 e.v.
  5. J.T. Buijs, De Grondwet. Toelichting en kritiek, dl. I, Arnhem 1883, p. 83 e.v.
  6. Ibid.
  7. Wet van 22 april 1855, Stb. 32. Deze wet is ingrijpend ingekort in 1976, bij de inwerkingtreding van Boek 2 BW. Toen de Wet openbare manifestaties (Wet van 20 april 1988, Stb. 157) in werking trad, is de Wet vereniging en vergadering ingetrokken: artikel V Wom.
  8. Eskes, a.w. 1988, p. 45 e.v.
  9. Proeve 1966, artikel 8, p. 66.
  10. Staatscommissie Cals/Donner, Tweede rapport, artikel 9, p. 76.
  11. Bijl. Hand. II 1970-1971, 11 051, artikel VI, 9c: de tekst was die, voorgesteld door de Staatscommissie. Bij de parlementaire behandeling van de Nota inzake het grondwetsherzieningsbeleid (Bijl. Hand. II 1973-1974, 12 944, nr. 2) was het recht tot vereniging geen onderwerp van bespreking.
  12. Kamerstukken II 1975-1976, 13 872, nr. 3, p. 38 (Nng Ia, p. 38).
  13. Kamerstukken II 1975-1976, 13 872, nr. 3, p. 38 (Nng Ia, p. 38).
  14. Kamerstukken II 1975-1976, 13 872, nr. 6, p. 37 (Nng Ia, p. 155).
  15. Uitgebreid hierover: Eskes, a.w. 1988, p. 411 e.v.; Burkens, a.w. 1989, p. 159 e.v.
  16. F.J.W. Löwensteyn, Het recht van Vereniging/Het Verenigingsrecht, in: Grondrechten (Jeukensbundel), 1982, p. 196.
  17. A.G. Castermans en M. van den Brink, de vrijheid van vereniging en uitsluiting, in: T. Barkhuysen, M.L. van Emmerik, J.P. Loof (red.), Geschakeld recht, Deventer 2009, p. 87 e.v. (89).
  18. In sommige gevallen is niet slechts rechtspersoonlijkheid vereist, maar zogenoemde volledige rechtsbevoegdheid, d.w.z. een vereniging waarvan de statuten bij notariële akte zijn vastgesteld (ook wel genoemd een formele vereniging). Een vereniging met beperkte rechtsbevoegdheid (ofwel informele vereniging) kan bijvoorbeeld geen registergoederen verkrijgen en kan niet erven; ook een collectieve actie is alleen mogelijk bij volledige rechtsbevoegdheid (3:305a BW). Zie hierover F.C. Kollen, De vereniging in de praktijk, 2e druk, Deventer 2007, p. 15 e.v.
  19. Zie ook het commentaar bij artikel 9 Gw.
  20. ArRvS 8 januari 1988, AB 1988, 417, m.nt. JHvdV; het ging in dit geval om een bordeel.
  21. Artikel 103 Gw. laat in een uitzonderingstoestand afwijking toe van het recht tot vereniging; in zo'n toestand biedt de clausulering bij artikel 8 te weinig mogelijkheden tot beperking.
  22. Wet van 22 juni 2000, Stb. 283.
  23. Wet van 3 april 1999, Stb. 190.
  24. Wet controle op vennootschappen, Stb. 2003, 203, zoals gewijzigd Stb. 2010, 280. Gegevens betreffende de oprichters, aandeelhouders, leden, bestuurders en andere betrokkenen bij de werking van vennootschappen worden vastgelegd in een register. De Minister van Justitie controleert op basis hiervan vennootschappen met het oog op de voorkoming en bestrijding van misbruik van rechtspersonen, waaronder het plegen van misdrijven en overtredingen van financieel-economische aard door of door middel van deze rechtspersonen.
  25. De Wet van 11 september 1936, Stb. 206 respectievelijk de Wet van 24 oktober 1997, Stb. 500. Zie C.R.L.R.M. Ficq, e.a., Praktijkboek Openbare orde en veiligheid, Deventer (losbladig).
  26. Hoge Raad 2 februari 2010, LJN BK5182.
  27. HR 8 oktober 2002, NJ 2003, 64. Zie ook HR 15 mei 2007, LJN BA0502.
  28. HR 5 september 2006, LJN AV4122; LJN AV4144.
  29. Volgens het derde lid is daarnaast van rechtswege verboden en niet bevoegd tot het verrichten van rechtshandelingen: een rechtspersoon vermeld in de lijst, bedoeld in artikel 2, derde lid, van Verordening (EG) nr. 2580/2001 van de Raad van 27 december 2001 (PbEG L 344), in Bijlage I van Verordening (EG) nr. 881/2002 van de Raad van 27 mei 2002 (PbEG L 139) of is vermeld en met een ster aangemerkt in de Bijlage bij het Gemeenschappelijk Standpunt nr. 2001/931 van de Raad van 27 december 2001 (PbEG L 344).
  30. Http://rechtennieuws.nl/14096/geen-verbod-en-of-ontbinding-stichting-hells-angels.html; HR 26 juni 2009, LJN BI1124. Zie hierover T. van der Ploeg, Hoe moeilijk is het om een vereniging – of andere rechtspersoon – te verbieden? in: NJB 2012, 890.
  31. Niet te verwarren met de Partij voor Naastenliefde, Vrijheid en Diversiteit, die ook onder meer pedoseksuele relaties wilde propageren. Eén van de bestuurders van de Vereniging Martijn was binnen deze partij actief. De partij wilde in 2006 aan de Tweede Kamerverkiezingen meedoen, maar wist onvoldoende ondersteuningsverklaringen te verkrijgen en werd in 2010 opgeheven.
  32. Rechtbank Assen, 27 juni 2012, 90511 / HA RK 11-230, LJN BW9477.
  33. Hoge Raad 18 april 2014, ECLI:NL:HR:2014:948. Voor de uitspraak van het Hof, zie: Hof Leeuwarden, 2 april 2013, 200.113.338/01, LJN BZ6041.
  34. Voor een uitgebreide rechtsvergelijkende beschouwing over dit thema, zie D. De Prins, De verhouding tussen verenigingsvrijheid en antidiscriminatie naar Belgisch, Nederlands en Amerikaans recht, De toegang tot politieke partijen als toepassingsgeval, in: Centrum Grondslagen van het Recht (UFSIA), Vrijheid en gelijkheid, de horizontale werking van het gelijkheidsbeginsel en de nieuwe antidiscriminatiewet, Antwerpen 2003, p. 511-539.
  35. Wet van 2 maart 1994, houdende algemene regels ter bescherming tegen discriminatie op grond van godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, nationaliteit, hetero- of homoseksuele gerichtheid of burgerlijke staat, Stb. 1994, 230.
  36. Voor een uitgebreide bespreking van de materie, inclusief de oordelen van de Commissie Gelijke Behandeling daaromtrent, zie: F.C. Kollen, De vereniging in de praktijk, 2e druk, Deventer 2007, p. 139 e.v.
  37. Zie ook: Kollen, a.w. 2007, p. 142 ev.
  38. EHRM 10 juli 2012, Staatkundig Gereformeerde Partij vs. The Netherlands, 58369/10.
  39. Voor een discussie over deze kwestie zie J.W.L. Broeksteeg, Eenvormigheid, de vloek van het moderne leven, in: Tijdschrift voor Constitutioneel Recht 2010, nr. 4, p. 437-442 en A.B. Terlouw, Onverenigbaar met de Verenigingsvrijheid, in: Tijdschrift voor Constitutioneel Recht 2010, nr. 4, p. 443-448. Zie voorts in algemene zin A. Mencke, De verenigingsvrijheid van een politieke vereniging, in: Tijdschrift voor vennootschaps- en rechtspersonenrecht 2004, nr. 4, p. 165-175.
  40. Zie reeds EHRM 13 augustus 1981, Young, James & Webster v. United Kingdom, 7601/76 en 7806/77, 44 Eur.Ct.H.R. (ser. A) (1981); voorts in EHRM 30 juni 1993, Sigurjonsson tegen IJsland, Serie A, vol 264, NJ 1994, 223; EHRM 11 januari 2006, Sörensen en Rasmussen tegen Denemarken, 52567/99; EHRM 29 april 1999, Chassagnou en anderen tegen Frankrijk, 25088/94, NJ 1999, 649.
  41. HR 16 januari 1970, NJ 1970, 156.
  42. Http://www.knvb.nl/clubsenleden/lidworden.
  43. Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State 9 januari 2008, LJN BC1524, 200703524/1, met verwijzing naar EHRM 10 juli 1998, Sidiropoulos and others v Greece, 57/1997/841/1047, 1998-IV.
  44. Wet van 23 juni 1952, houdende instelling van de Nederlandse orde van advocaten alsmede regelen betreffende orde en discipline voor de advocaten en procureurs, Stb. 365.
  45. Wet van 13 december 2012, houdende bepalingen over het accountantsberoep, de Nederlandse beroepsorganisatie van accountants en de Commissie eindtermen accountantsopleiding, Stb 680.
  46. Artikel 7 Advocatenwet; artikel 2 Wet op het accountantsberoep.
  47. Zie o.a. EHRM 23 juni 1981, Le Compte, Van Leuven en De Meyere, serie A, vol 43, par. 64 e.v.
  48. EHRM 30 januari 1998, United Communist Party of Turkey and others vs. Turkey, R RJ&D ECHR 1998-I par. 43 e.v.; EHRM 25 mei 1998, Socialist Party and others vs. Turkey, RJ&D ECHR 1998-III, 75, NJCM-Bulletin 1998, p. 925.
  49. D.J. Elzinga, De politieke partij en het constitutionele recht, Nijmegen 1982, m.n. p. 82 e.v.
  50. Zie voor de tekst van deze wet: http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/partg/gesamt.pdf.
  51. Dat wil niet zeggen dat de verenigingsvorm verplicht is voor de deelname aan verkiezingen; ook zonder registratie van een naam kunnen kandidaten een lijst indienen, die dan slechts wordt voorzien van een lijstnummer.
  52. Zie voor discussie over en kritiek op de interne organisatie van de PVV onder meer: http://afa.home.xs4all.nl/alert/3_13/watch313.html; http://www.volkskrant.nl/vk/nl/11204/Meindert-Fennema/article/detail/3308144/2012/08/31/Wilders-in-de-greep-van-buitenlandse-financiers-Is-dat-zo-erg.dhtml.
  53. EHRM 10 juli 2012, Staatkundig Gereformeerde Partij vs. The Netherlands, 58369/10; www.kiesraad.nl/nieuws/ehrm-verklaart-klacht-sgp-%E2%80%98kennelijk-ongegrond%E2%80%99.
  54. EHRM 12 april 2011, Republican Party of Russia v. Russia, 12976/07, par. 87.
  55. Wet houdende regels inzake de subsidiëring en het toezicht op de financiën van politieke partijen, wet van 7 maart 2013, Stb. 93.
  56. Http://www.annefrank.org/ond_upload/Downloads/CP86arrest1998.pdf.
  57. Zie http://www.duitslandweb.nl/actueel/uitgelicht/2011/11/informanten-veiligheidsdienst-staan-npd-verbod-in-de-weg.html
  58. Daarnaast werd overigens een groot aantal verenigingen verboden die geen politieke partij waren (ca. 250), vaak vanwege rechts-extremistische of neo-nazistische sympathieën.
  59. Http://www.armandsag.nl/interviews/Koerden%20in%20Turkije.html
  60. EHRM 30 januari 1998, United Communist Party of Turkey and others vs. Turkey, RJ&D ECHR 1998-I; EHRM 25 mei 1998, Socialist Party and others vs. Turkey, RJ&D ECHR 1998-III, 75; NJCM-Bulletin 1998, p. 925; EHRM 8 december 1999, Freedom and Democracy Party (ÖZDEP) v. Turkey, 23885/94, RJ&D ECHR 1999-VIII.
  61. Http://hrbrief.org/2010/02/turkish-constitutional-court-bans-kurdish-political-party/
  62. Http://www.se2009.eu/en/meetings_news/2009/12/11/presidency_statement_on_the_closure_of_democratic_society_party_dtp_in_turkey.html
  63. Http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-60936
  64. EHRM 12 april 2011, Republican Party of Russia v. Russia, 12976/07, par. 103.
  65. Zie hierover o.a.: P. Macklem, Militant Democracy, Legal Pluralism, and the Paradox of Self-Determination, University of Toronto, Legal Studies Research Paper No. 05-03, te vinden op: http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=702465. De term ‘militant democracy’ is van Karl Loewenstein; zie van deze auteur: Militant Democracy and Fundamental Rights, in: The American Political Science Review, Vol. XXXI, nr. 3 (June 1937), p. 417-432.
  66. Guidelines on prohibition and dissolution of political parties and analogous measures, Doc. CDL-INF(2000)1, te vinden op: http://www.venice.coe.int/webforms/documents/CDL-INF(2000)001-e.aspx.
  67. Zie hierover ook J.-W. Sap, Politieke verenigingsvrijheid is geen vrijkaartje, in: H.M.L. Frons, T.J. van der Ploeg (red.), De vrijheid van vereniging in Nederland, Utrecht 2000, p. 39-61.
  68. Zie o.a. EHRM 20 mei 1999, Rekvényi t. Hongarije, NJCM-Bulletin 1999, p. 795.
  69. Zie bijv. EHRM 17 februari 2004, Maestri v. Italy, 39748/98
  70. HR 25 juni 1982, NJ 1983, 295, m.nt. EEA onder nr. 296.

 

  • Citeer
    Citeer suggestie
    G. Leenknegt, Commentaar op artikel 8 van de Grondwet, in: E.M.H. Hirsch Ballin en G. Leenknegt (red.), Artikelsgewijs commentaar op de Grondwet, webeditie 2017 (www.Nederlandrechtsstaat.nl).
  • Deel
  • PDF
  • Terug
MEER OVER DIT ONDERWERP
THEMA IN HET KORT
ACHTER-GRONDEN
Reageer!
Thema in het kort

Recht tot vereniging

De vrijheid van vereniging beschermt het recht van mensen om georganiseerd gezamenlijke activiteiten te ondernemen en gezamenlijke doelen na te streven. Er zijn vele soorten verenigingen, grote en kleine, op het terrein van sport en recreatie tot verenigingen voor de behartiging van de belangen van bepaalde groepen in de samenleving. Verenigingen kunnen zelf beslissen over hun doelen en activiteiten, over de toelating van leden en over hun interne organisatie. Dat wil niet zeggen dat alles toelaatbaar is: verenigingen die doelen nastreven die de openbare orde ernstig bedreigen, kunnen door de rechter worden ontbonden en verboden verklaard.

Ook politieke partijen zijn doorgaans verenigingen in de zin van artikel 8 van de Grondwet. Zij zijn van groot belang voor het functioneren van onze democratie, omdat ze maatschappelijk debat organiseren, burgers informeren en kandidaten voor de verkiezing van vertegen­woordigende organen en voor bestuursfuncties voordragen.

De verenigingsvrijheid omvat ook het recht om juist geen lid van een vereniging te willen zijn. Iemand kan niet worden gedwongen tegen zijn zin lid te worden of te blijven van bijvoorbeeld een vakbond. De wet verplicht wel de beoefenaars van sommige beroepen, zoals advocaten en accountants, om lid te worden van een beroepsvereniging. Het doel daarvan is de kwaliteit en betrouwbaarheid te waarborgen van degenen die deze beroepen uitoefenen.
Achtergronden

Recht tot vereniging

Rapport van de International Labour Organisation over verenigingsvrijheid.

Plaats Uw Reactie

*Verplicht invulveld straks zijn alleen uw naam en reactie zichtbaar.

Er kan enige tijd overheengan tot uw reactie zichtbaar is.

Reageer!

Recht tot vereniging

0 reacties
Klassieke uitspraken
Recente Recht- spraak
Politiek
Klassieke uitspraken

Recht tot vereniging

Welvaartspartij vs. Turkije

EHRM 13 februari 2003, NJB 2003 p. 836, nr. 17

Turkije mocht de politieke partij Refah Partisi (de Welvaartspartij) ontbinden en verbieden. Dit leverde geen schending van het recht tot vereniging op, omdat uit uitspraken en handelingen van leiders en leden van de partij kon worden opgemaakt dat de doelstellingen van de partij onverenigbaar waren met het wezen van de democratie en een reële bedreiging daarvoor vormden.

Recente rechtspraak

Recht tot vereniging

Vereniging Martijn

Hof Leeuwarden 2 april 2013

De Vereniging Martijn, die seksuele omgang tussen volwassenen en kinderen als een acceptabele seksuele relatie propageert, werd in 2012 door de rechtbank Assen verboden omdat haar werkzaamheid strijdig werd geacht met de openbare orde. De opvattingen van de vereniging vormden een ernstige inbreuk op de rechten van kinderen en raakten daarmee de algemeen aanvaarde fundamenten van onze rechtsorde, aldus de rechtbank. Het Hof in Leeuwarden oordeelde in hoger beroep echter dat geen sprake was van een dreigende ontwrichting van de samenleving en dat het verbod ten onrechte was uitgesproken.

Politiek

Recht tot vereniging

Ambtenaren geen lid van motorclubs

Minister Plasterk van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft in antwoord op Kamervragen laten weten dat ambtenaren geen lid kunnen zijn van motorclubs die worden geassocieerd met criminele activiteiten, zoals Hells Angels en Satudarah. Ambtenaren die hun lidmaatschap niet opgeven, riskeren uiteindelijk ontslag.

 

Video
Blogs
IN DE WERELD
Video

Recht tot vereniging

  • Verbod op vereniging Martijn
Verbod op vereniging Martijn
Blogs

Recht tot vereniging

Blog op ons forum over maatregelen tegen motorclubs waardoor fundamentele rechten worden geschonden.

Artikel van prof. dr. Woldering over tolerantie van antidemocratisch fundamentalisme (ook met betrekking tot verenigingen)
In de wereld

Recht tot vereniging

Website van de KU Leuven over verenigingsvrijheid in China.