CATEGORIE
  • CATEGORIE
  • Adviesorganen
  • Burgerrechten
  • Decentralisatie
  • Eigendom
  • Gelijkheid
  • Godsdienst en levensovertuiging
  • Grondwetsherziening
  • Internationale rechtsorde
  • Privacy
  • Rechtspleging
  • Rechtspraak
  • Regering, Koning
  • Sociale rechtsstaat
  • Staten-Generaal
  • Uitingsrechten
  • Wetgeving en bestuur
AUTEUR
  • AUTEUR
  • G. Leenknegt
  • A.A.L. Beers & J.C.A. de Poorter
  • A.A.L. Beers en K.T. Meijer
  • B.C. van Beers
  • B.M.J. van der Meulen
  • B.P. Vermeulen
  • B.W.N. de Waard
  • D. Mentink, B.P. Vermeulen & P.J.J. Zoontjens
  • E.J. Janse de Jonge
  • E.J. Koops
  • E.M.H. Hirsch Ballin
  • F. Fleurke
  • F.C.M.A. Michiels
  • F.M.C. Vlemminx
  • F.M.C. Vlemminx en A.C.M. Meuwese
  • G. Boogaard
  • G. Boogaard en J. Uzman
  • G. Leenknegt
  • G. Overkleeft-Verburg
  • G. van der Schyff en B.M.J. van der Meulen
  • J. Kiewiet en G.F.M. van der Tang †
  • J. Uzman
  • J. Uzman en G. Boogaard
  • J.C.A. de Poorter
  • J.L.M. Gribnau en M.R.T Pauwels
  • J.M. van Schooten, G. Leenknegt & M. Adams
  • J.W.A. Fleuren
  • K.T. Meijer
  • M. Adams
  • Mijke Houwerzijl & Nuna Zekic
  • Mijke Houwerzijl en Frank Vlemminx
  • P. Jacobs
  • S. Daniëls
  • S. Jellinghaus en E. Huisman
  • S.C. van Bijsterveld
  • S.C. van Bijsterveld en B.P. Vermeulen
  • S.S. Buisman & S.B.G. Kierkels
  • T. Kooijmans
  • T. Peters
  • W. van der Woude
  • W.J.M. Voermans
ARTIKEL
  • ARTIKEL
  • Artikel 1  Gelijke behandeling
  • Artikel 2  Nederlandschap en vreemdelingen
  • Artikel 3  Gelijke benoembaarheid
  • Artikel 4  Kiesrecht
  • Artikel 5  Petitierecht
  • Artikel 6  Vrijheid van godsdienst en levensovertuiging
  • Artikel 7  Vrijheid van meningsuiting
  • Artikel 8  Recht tot vereniging
  • Artikel 9  Recht tot vergadering en betoging
  • Artikel 10  Eerbiediging en bescherming persoonlijke levenssfeer
  • Artikel 11  Onaantastbaarheid van het lichaam
  • Artikel 12  Binnentreden woning
  • Artikel 13  Vertrouwelijke communicatie
  • Artikel 14  Onteigening
  • Artikel 15  Vrijheidsontneming
  • Artikel 16  Nulla poena
  • Artikel 17  Wettelijk toegekende rechter
  • Artikel 18  Rechtsbijstand
  • Artikel 19  Werkgelegenheid en arbeidskeuze
  • Artikel 20  Bestaanszekerheid
  • Artikel 21  Milieubescherming
  • Artikel 22  Volksgezondheid en woongelegenheid
  • Artikel 23  Onderwijs
  • Artikel 24  Koningschap
  • Artikel 25  Erfopvolging
  • Artikel 26  Status ongeboren kind Koning
  • Artikel 27  Afstand koningschap
  • Artikel 28  Afstand koningschap door huwelijk
  • Artikel 29  Uitsluiting troonopvolging
  • Artikel 30  Benoemde Koning
  • Artikel 31  Erfopvolging benoemde koning
  • Artikel 32  Inhuldiging Koning
  • Artikel 33  Koningschap en meerderjarigheid
  • Artikel 34  Ouderlijk gezag minderjarige Koning
  • Artikel 35  Buiten staat verklaring
  • Artikel 36  Tijdelijke neerlegging koninklijk gezag
  • Artikel 37  Uitoefening koninklijk gezag door regent
  • Artikel 38  Uitoefening koninklijk gezag door RvS
  • Artikel 39  Lidmaatschap koninklijk huis
  • Artikel 40  Uitkering koninklijk huis
  • Artikel 41  Inrichting huis Koning
  • Artikel 42  Ministeriële verantwoordelijkheid
  • Artikel 43  Regering en ministers
  • Artikel 44  Ministeries
  • Artikel 45  Ministerraad
  • Artikel 46  Staatssecretarissen
  • Artikel 47  Ondertekening en contraseign
  • Artikel 48  Ontslag en benoeming ministers
  • Artikel 49  Ambtseed minister en staatssecretaris
  • Artikel 50  Vertegenwoordiging
  • Artikel 51  Eerste en Tweede Kamer
  • Artikel 52  Zittingsduur
  • Artikel 53  Evenredige vertegenwoordiging
  • Artikel 54  Verkiezing Tweede Kamer
  • Artikel 55  Verkiezing Eerste Kamer
  • Artikel 56  Vereisten voor lidmaatschap
  • Artikel 57  Incompatibiliteiten
  • Artikel 57a  Zwangerschap en ziekte
  • Artikel 58  Geloofsbrieven
  • Artikel 59  Kiesrecht en verkiezingen
  • Artikel 60  Ambtsaanvaarding
  • Artikel 61  Voorzitter en griffier
  • Artikel 62  Verenigde vergadering
  • Artikel 63  Geldelijke voorzieningen
  • Artikel 64  Ontbinding Kamers
  • Artikel 65  Troonrede
  • Artikel 66  Openbaarheid vergaderingen
  • Artikel 67  Quorum
  • Artikel 68  Inlichtingenplicht bewindslieden
  • Artikel 69  Aanwezigheid bewindslieden
  • Artikel 70  Recht van enquête
  • Artikel 71  Parlementaire onschendbaarheid
  • Artikel 72  Reglement van orde
  • Artikel 73  Taak Raad van State
  • Artikel 74  Rechtspositie leden
  • Artikel 75  Inrichting, samenstelling, bevoegdheid Raad van State
  • Artikel 76  Algemene rekenkamer
  • Artikel 77  Rechtpositie leden rekenkamer
  • Artikel 78  Inrichting, samenstelling, bevoegdheid Rekenkamer
  • Artikel 78a  Nationale ombudsman
  • Artikel 79  Vaste colleges van advies
  • Artikel 80  Openbaarmaking advies
  • Artikel 81  Wetgevende macht
  • Artikel 82  Indienen wetsvoorstel
  • Artikel 83  Toezending wetsvoorstel TK
  • Artikel 84  Wijziging wetsvoorstel
  • Artikel 85  Toezending wetsvoorstel EK
  • Artikel 86  Intrekking wetsvoorstel
  • Artikel 87  Aanneming en bekrachtiging
  • Artikel 88  Bekendmaking en inwerkingtreding
  • Artikel 89  Algemene maatregel van bestuur
  • Artikel 90  Bevordering internationale rechtsorde
  • Artikel 91  Goedkeuring verdrag
  • Artikel 92  Bevoegdheden volkenrechtelijke organisaties
  • Artikel 93  Verbindende kracht verdrag
  • Artikel 94  Verdrag boven wet
  • Artikel 95  Bekendmaking verdrag
  • Artikel 96  Oorlogsverklaring
  • Artikel 97  Krijgsmacht
  • Artikel 98  Samenstelling krijgsmacht
  • Artikel 99  Gewetensbezwaren militaire dienst
  • Artikel 99a  Civiele verdediging
  • Artikel 100  Inlichtingen over krijgsmacht
  • Artikel 101  [vervallen]
  • Artikel 102  [vervallen]
  • Artikel 103  Uitzonderingstoestand
  • Artikel 104  Belastingheffing
  • Artikel 105  Recht van begroting
  • Artikel 106  Geldstelsel
  • Artikel 107  Codificatie
  • Artikel 108  [vervallen]
  • Artikel 109  Rechtspositie ambtenaren
  • Artikel 110  Openbaarheid van bestuur
  • Artikel 111  Ridderorden
  • Artikel 112  Civiele en administratieve rechtspraak
  • Artikel 113  Strafrechtspraak
  • Artikel 114  Doodstraf
  • Artikel 115  Administratief beroep
  • Artikel 116  Rechterlijke macht
  • Artikel 117  Rechtspositie leden rechterlijke macht
  • Artikel 118  Hoge Raad
  • Artikel 119  Ambtsmisdrijven
  • Artikel 120  Toetsingsverbod
  • Artikel 121  Openbaarheid terechtzittingen
  • Artikel 122  Gratie
  • Artikel 123  Instelling provincies en gemeenten
  • Artikel 124  Autonomie en medebewind
  • Artikel 125  Organen decentrale besturen
  • Artikel 126  Ambtsinstructie commissaris koning
  • Artikel 127  Vaststelling verordening
  • Artikel 128  Toekenning bevoegdheden
  • Artikel 129  Verkiezing vertegenwoordigend orgaan
  • Artikel 130  Kiesrecht gemeenteraad niet-Nederlanders
  • Artikel 131  Benoeming commissaris Koning
  • Artikel 132  Inrichting, samenstelling, bevoegdheid decentrale besturen
  • Artikel 133  Waterschappen
  • Artikel 134  Publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie
  • Artikel 135  Gemeenschappelijke regelingen
  • Artikel 136  Geschillen
  • Artikel 137  Grondwetswijziging
  • Artikel 138  Aanpassing niet gewijzigde bepalingen
  • Artikel 139  Bekendmaking en inwerkingtreding
  • Artikel 140  Handhaving bestaande regelgeving
  • Artikel 141  Bekendmaking herziene Grondwet
  • Artikel 142  Aanpassing Grondwet aan Statuut
  • Artikel IX - Berechting van misdrijven in oorlogstijd
  • Artikel XIX - Afkondigingsformulier
HOOFDSTUK
  • HOOFDSTUK
  • Hoofdstuk 1  Grondrechten
  • Hoofdstuk 2  Regering
  • Hoofdstuk 3  Staten-Generaal
  • Hoofdstuk 4  Adviesorganen
  • Hoofdstuk 5  Wetgeving en bestuur
  • Hoofdstuk 6  Rechtspraak
  • Hoofdstuk 7  Decentralisatie
  • Hoofdstuk 8  Herziening grondwet
  • Additionele artikelen

DE GRONDWET

HOOFDSTUK 1

Grondrechten

INLEIDING

Artikel 1 - Gelijke behandeling

Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.

Artikel 2 - Nederlandschap en vreemdelingen

  1. De wet regelt wie Nederlander is.
  2. De wet regelt de toelating en de uitzetting van vreemdelingen.
  3. Uitlevering kan slechts geschieden krachtens verdrag. Verdere voorschriften omtrent uitlevering worden bij de wet gegeven.
  4. Ieder heeft het recht het land te verlaten, behoudens in de gevallen, bij de wet bepaald.

Artikel 3 - Gelijke benoembaarheid

Alle Nederlanders zijn op gelijke voet in openbare dienst benoembaar.

Artikel 4 - Kiesrecht

Iedere Nederlander heeft gelijkelijk recht de leden van algemeen vertegenwoordigende organen te verkiezen alsmede tot lid van deze organen te worden verkozen, behoudens bij de wet gestelde beperkingen en uitzonderingen.

Artikel 5 - Petitierecht

Ieder heeft het recht verzoeken schriftelijk bij het bevoegd gezag in te dienen.

Artikel 6 - Vrijheid van godsdienst en levensovertuiging

  1. Ieder heeft het recht zijn godsdienst of levensovertuiging, individueel of in gemeenschap met anderen, vrij te belijden, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet.
  2. De wet kan ter zake van de uitoefening van dit recht buiten gebouwen en besloten plaatsen regels stellen ter bescherming van de gezondheid, in het belang van het verkeer en ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden.

Artikel 7 - Vrijheid van meningsuiting

  1. Niemand heeft voorafgaand verlof nodig om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet.
  2. De wet stelt regels omtrent radio en televisie. Er is geen voorafgaand toezicht op de inhoud van een radio- of televisieuitzending.
  3. Voor het openbaren van gedachten of gevoelens door andere dan in de voorgaande leden genoemde middelen heeft niemand voorafgaand verlof nodig wegens de inhoud daarvan, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet. De wet kan het geven van vertoningen toegankelijk voor personen jonger dan zestien jaar regelen ter bescherming van de goede zeden.
  4. De voorgaande leden zijn niet van toepassing op het maken van handelsreclame.

Artikel 8 - Recht tot vereniging

Het recht tot vereniging wordt erkend. Bij de wet kan dit recht worden beperkt in het belang van de openbare orde.

Artikel 9 - Recht tot vergadering en betoging

  1. Het recht tot vergadering en betoging wordt erkend, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet.
  2. De wet kan regels stellen ter bescherming van de gezondheid, in het belang van het verkeer en ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden.

Artikel 10 - Eerbiediging en bescherming persoonlijke levenssfeer

  1. Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op eerbiediging van zijn persoonlijke levenssfeer.
  2. De wet stelt regels ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer in verband met het vastleggen en verstrekken van persoonsgegevens.
  3. De wet stelt regels inzake de aanspraken van personen op kennisneming van over hen vastgelegde gegevens en van het gebruik dat daarvan wordt gemaakt, alsmede op verbetering van zodanige gegevens.

Artikel 11 - Onaantastbaarheid van het lichaam

Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op onaantastbaarheid van zijn lichaam.

Artikel 12 - Binnentreden woning

  1. Het binnentreden in een woning zonder toestemming van de bewoner is alleen geoorloofd in de gevallen bij of krachtens de wet bepaald, door hen die daartoe bij of krachtens de wet zijn aangewezen.
  2. Voor het binnentreden overeenkomstig het eerste lid zijn voorafgaande legitimatie en mededeling van het doel van het binnentreden vereist, behoudens bij de wet gestelde uitzonderingen.
  3. Aan de bewoner wordt zo spoedig mogelijk een schriftelijk verslag van het binnentreden verstrekt. Indien het binnentreden in het belang van de nationale veiligheid of dat van de strafvordering heeft plaatsgevonden, kan volgens bij de wet te stellen regels de verstrekking van het verslag worden uitgesteld. In de bij de wet te bepalen gevallen kan de verstrekking achterwege worden gelaten, indien het belang van de nationale veiligheid zich tegen verstrekking blijvend verzet.

Artikel 13 - Vertrouwelijke communicatie

  1. Het briefgeheim is onschendbaar, behalve, in de gevallen bij de wet bepaald, op last van de rechter.
  2. Het telefoon- en telegraafgeheim is onschendbaar, behalve, in de gevallen bij de wet bepaald, door of met machtiging van hen die daartoe bij de wet zijn aangewezen.

Artikel 14 - Onteigening

  1. Onteigening kan alleen geschieden in het algemeen belang en tegen vooraf verzekerde schadeloosstelling, een en ander naar bij of krachtens de wet te stellen voorschriften.
  2. De schadeloosstelling behoeft niet vooraf verzekerd te zijn, wanneer in geval van nood onverwijld onteigening geboden is.
  3. In de gevallen bij of krachtens de wet bepaald bestaat recht op schadeloosstelling of tegemoetkoming in de schade, indien in het algemeen belang eigendom door het bevoegd gezag wordt vernietigd of onbruikbaar gemaakt of de uitoefening van het eigendomsrecht wordt beperkt.

Artikel 15 - Vrijheidsontneming

  1. Buiten de gevallen bij of krachtens de wet bepaald mag niemand zijn vrijheid worden ontnomen.
  2. Hij aan wie anders dan op rechterlijk bevel zijn vrijheid is ontnomen, kan aan de rechter zijn invrijheidstelling verzoeken. Hij wordt in dat geval door de rechter gehoord binnen een bij de wet te bepalen termijn. De rechter gelast de onmiddellijke invrijheidstelling, indien hij de vrijheidsontneming onrechtmatig oordeelt.
  3. De berechting van hem aan wie met het oog daarop zijn vrijheid is ontnomen, vindt binnen een redelijke termijn plaats.
  4. Hij aan wie rechtmatig zijn vrijheid is ontnomen, kan worden beperkt in de uitoefening van grondrechten voor zover deze zich niet met de vrijheidsontneming verdraagt.

Artikel 16 - Nulla poena

Geen feit is strafbaar dan uit kracht van een daaraan voorafgegane wettelijke strafbepaling.

Artikel 17 - Wettelijk toegekende rechter

Niemand kan tegen zijn wil worden afgehouden van de rechter die de wet hem toekent.

Artikel 18 - Rechtsbijstand

  1. Ieder kan zich in rechte en in administratief beroep doen bijstaan.
  2. De wet stelt regels omtrent het verlenen van rechtsbijstand aan minder draagkrachtigen.

Artikel 19 - Werkgelegenheid en arbeidskeuze

  1. Bevordering van voldoende werkgelegenheid is voorwerp van zorg der overheid.
  2. De wet stelt regels omtrent de rechtspositie van hen die arbeid verrichten en omtrent hun bescherming daarbij, alsmede omtrent medezeggenschap.
  3. Het recht van iedere Nederlander op vrije keuze van arbeid wordt erkend, behoudens de beperkingen bij of krachtens de wet gesteld.

Artikel 20 - Bestaanszekerheid

  1. De bestaanszekerheid der bevolking en spreiding van welvaart zijn voorwerp van zorg der overheid.
  2. De wet stelt regels omtrent de aanspraken op sociale zekerheid.
  3. Nederlanders hier te lande, die niet in het bestaan kunnen voorzien, hebben een bij de wet te regelen recht op bijstand van overheidswege.

Artikel 21 - Milieubescherming

De zorg van de overheid is gericht op de bewoonbaarheid van het land en de bescherming en verbetering van het leefmilieu.

Artikel 22 - Volksgezondheid en woongelegenheid

  1. De overheid treft maatregelen ter bevordering van de volksgezondheid.
  2. Bevordering van voldoende woongelegenheid is voorwerp van zorg der overheid.
  3. Zij schept voorwaarden voor maatschappelijke en culturele ontplooiing en voor vrijetijdsbesteding.

Artikel 23 - Onderwijs

  1. Het onderwijs is een voorwerp van de aanhoudende zorg der regering.
  2. Het geven van onderwijs is vrij, behoudens het toezicht van de overheid en, voor wat bij de wet aangewezen vormen van onderwijs betreft, het onderzoek naar de bekwaamheid en de zedelijkheid van hen die onderwijs geven, een en ander bij de wet te regelen.
  3. Het openbaar onderwijs wordt, met eerbiediging van ieders godsdienst of levensovertuiging, bij de wet geregeld.
  4. In elke gemeente wordt van overheidswege voldoend openbaar algemeen vormend lager onderwijs gegeven in een genoegzaam aantal openbare scholen. Volgens bij de wet te stellen regels kan afwijking van deze bepaling worden toegelaten, mits tot het ontvangen van zodanig onderwijs gelegenheid wordt gegeven, al dan niet in een openbare school.
  5. De eisen van deugdelijkheid, aan het geheel of ten dele uit de openbare kas te bekostigen onderwijs te stellen, worden bij de wet geregeld, met inachtneming, voor zover het bijzonder onderwijs betreft, van de vrijheid van richting.
  6. Deze eisen worden voor het algemeen vormend lager onderwijs zodanig geregeld, dat de deugdelijkheid van het geheel uit de openbare kas bekostigd bijzonder onderwijs en van het openbaar onderwijs even afdoende wordt gewaarborgd. Bij die regeling wordt met name de vrijheid van het bijzonder onderwijs betreffende de keuze der leermiddelen en de aanstelling der onderwijzers geëerbiedigd.
  7. Het bijzonder algemeen vormend lager onderwijs, dat aan de bij de wet te stellen voorwaarden voldoet, wordt naar dezelfde maatstaf als het openbaar onderwijs uit de openbare kas bekostigd. De wet stelt de voorwaarden vast, waarop voor het bijzonder algemeen vormend middelbaar en voorbereidend hoger onderwijs bijdragen uit de openbare kas worden verleend.
  8. De regering doet jaarlijks van de staat van het onderwijs verslag aan de Staten-Generaal.
HOOFDSTUK 2

Regering INLEIDING

Artikel 24 - Koningschap

Het koningschap wordt erfelijk vervuld door de wettige opvolgers van Koning Willem I, Prins van Oranje-Nassau.

Artikel 25 - Erfopvolging

Het koningschap gaat bij overlijden van de Koning krachtens erfopvolging over op zijn wettige nakomelingen, waarbij het oudste kind voorrang heeft, met plaatsvervulling volgens dezelfde regel. Bij gebreke van eigen nakomelingen gaat het koningschap op gelijke wijze over op de wettige nakomelingen eerst van zijn ouder, dan van zijn grootouder, in de lijn van erfopvolging, voor zover de overleden Koning niet verder bestaand dan in de derde graad van bloedverwantschap.

Artikel 26 - Status ongeboren kind Koning

Het kind, waarvan een vrouw zwanger is op het ogenblik van het overlijden van de Koning, wordt voor de erfopvolging als reeds geboren aangemerkt. Komt het dood ter wereld, dan wordt het geacht nooit te hebben bestaan.

Artikel 27 - Afstand koningschap

Afstand van het koningschap leidt tot erfopvolging overeenkomstig de regels in de voorgaande artikelen gesteld. Na de afstand geboren kinderen en hun nakomelingen zijn van de erfopvolging uitgesloten.

Artikel 28 - Afstand koningschap door huwelijk

  1. De Koning, een huwelijk aangaande buiten bij de wet verleende toestemming, doet daardoor afstand van het koningschap.
  2. Gaat iemand die het koningschap van de Koning kan beërven een zodanig huwelijk aan, dan is hij met de uit dit huwelijk geboren kinderen en hun nakomelingen van de erfopvolging uitgesloten.
  3. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake van een voorstel van wet, strekkende tot het verlenen van toestemming, in verenigde vergadering.

Artikel 29 - Uitsluiting troonopvolging

  1. Wanneer uitzonderlijke omstandigheden daartoe nopen, kunnen bij een wet een of meer personen van de erfopvolging worden uitgesloten.

  2. Het voorstel daartoe wordt door of vanwege de Koning ingediend. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering. Zij kunnen het voorstel alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 30 - Benoemde Koning

  1. Wanneer vooruitzicht bestaat dat een opvolger zal ontbreken, kan deze worden benoemd bij een wet. Het voorstel wordt door of vanwege de Koning ingediend. Na de indiening van het voorstel worden de kamers ontbonden. De nieuwe kamers beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering. Zij kunnen het voorstel alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

  2. Indien bij overlijden van de Koning of bij afstand van het koningschap een opvolger ontbreekt, worden de kamers ontbonden. De nieuwe kamers komen binnen vier maanden na het overlijden of de afstand in verenigde vergadering bijeen ten einde te besluiten omtrent de benoeming van een Koning. Zij kunnen een opvolger alleen benoemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 31 - Erfopvolging benoemde koning

  1. Een benoemde Koning kan krachtens erfopvolging alleen worden opgevolgd door zijn wettige nakomelingen.

  2. De bepalingen omtrent de erfopvolging en het eerste lid van dit artikel zijn van overeenkomstige toepassing op een benoemde opvolger, zolang deze nog geen Koning is.

Artikel 32 - Inhuldiging Koning

Nadat de Koning de uitoefening van het koninklijk gezag heeft aangevangen, wordt hij zodra mogelijk beëdigd en ingehuldigd in de hoofdstad Amsterdam in een openbare verenigde vergadering van de Staten-Generaal. Hij zweert of belooft trouw aan de Grondwet en een getrouwe vervulling van zijn ambt. De wet stelt nadere regels vast.

Artikel 33 - Koningschap en meerderjarigheid

De Koning oefent het koninklijk gezag eerst uit, nadat hij de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt.

Artikel 34 - Ouderlijk gezag minderjarige Koning

De wet regelt het ouderlijk gezag en de voogdij over de minderjarige Koning en het toezicht daarop. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

Artikel 35 - Buiten staat verklaring

  1. Wanneer de ministerraad van oordeel is dat de Koning buiten staat is het koninklijk gezag uit te oefenen, bericht hij dit onder overlegging van het daartoe gevraagde advies van de Raad van State aan de Staten-Generaal, die daarop in verenigde vergadering bijeenkomen.

  2. Delen de Staten-Generaal dit oordeel, dan verklaren zij dat de Koning buiten staat is het koninklijk gezag uit te oefenen. Deze verklaring wordt bekend gemaakt op last van de voorzitter der vergadering en treedt terstond in werking.

  3. Zodra de Koning weer in staat is het koninklijk gezag uit te oefenen, wordt dit bij de wet verklaard. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering. Terstond na de bekendmaking van deze wet hervat de Koning de uitoefening van het koninklijk gezag.

  4. De wet regelt zo nodig het toezicht over de persoon van de Koning indien hij buiten staat is verklaard het koninklijk gezag uit te oefenen. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

Artikel 36 - Tijdelijke neerlegging koninklijk gezag

De Koning kan de uitoefening van het koninklijk gezag tijdelijk neerleggen en die uitoefening hervatten krachtens een wet, waarvan het voorstel door of vanwege hem wordt ingediend. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

Artikel 37 - Uitoefening koninklijk gezag door regent

  1. Het koninklijk gezag wordt uitgeoefend door een regent:
    a. zolang de Koning de leeftijd van achttien jaar niet heeft bereikt;
    b. indien een nog niet geboren kind tot het koningschap geroepen kan zijn;
    c. indien de Koning buiten staat is verklaard het koninklijk gezag uit te oefenen;
    d. indien de Koning de uitoefening van het koninklijk gezag tijdelijk heeft neergelegd;
    e. zolang na het overlijden van de Koning of na diens afstand van het koningschap een opvolger ontbreekt.

  2. De regent wordt benoemd bij de wet. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

  3. In de gevallen, genoemd in het eerste lid onder c en d, is de nakomeling van de Koning die zijn vermoedelijke opvolger is, van rechtswege regent indien hij de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt.

  4. De regent zweert of belooft trouw aan de Grondwet en een getrouwe vervulling van zijn ambt, in een verenigde vergadering van de Staten-Generaal. De wet geeft nadere regels omtrent het regentschap en kan voorzien in de opvolging en de vervanging daarin. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

  5. Op de regent zijn de artikelen 35 en 36 van overeenkomstige toepassing.

Artikel 38 - Uitoefening koninklijk gezag door RvS

Zolang niet in de uitoefening van het koninklijk gezag is voorzien, wordt dit uitgeoefend door de Raad van State.

Artikel 39 - Lidmaatschap koninklijk huis

De wet regelt, wie lid is van het koninklijk huis.

Artikel 40 - Uitkering koninklijk huis

  1. De Koning ontvangt jaarlijks ten laste van het Rijk uitkeringen naar regels bij de wet te stellen. Deze wet bepaalt aan welke andere leden van het koninklijk huis uitkeringen ten laste van het Rijk worden toegekend en regelt deze uitkeringen.

  2. De door hen ontvangen uitkeringen ten laste van het Rijk, alsmede de vermogensbestanddelen welke dienstbaar zijn aan de uitoefening van hun functie, zijn vrij van persoonlijke belastingen. Voorts is hetgeen de Koning of zijn vermoedelijke opvolger krachtens erfrecht of door schenking verkrijgt van een lid van het koninklijk huis vrij van de rechten van successie, overgang en schenking. Verdere vrijdom van belasting kan bij de wet worden verleend.

  3. De kamers der Staten-Generaal kunnen voorstellen van in de vorige leden bedoelde wetten alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 41 - Inrichting huis Koning

De Koning richt, met inachtneming van het openbaar belang, zijn Huis in.

Artikel 42 - Ministeriële verantwoordelijkheid

  1. De regering wordt gevormd door de Koning en de ministers.

  2. De Koning is onschendbaar; de ministers zijn verantwoordelijk.

Artikel 43 - Regering en ministers

De minister-president en de overige ministers worden bij koninklijk besluit benoemd en ontslagen.

Artikel 44 - Ministeries

  1. Bij koninklijk besluit worden ministeries ingesteld. Zij staan onder leiding van een minister.

  2. Ook kunnen ministers worden benoemd die niet belast zijn met de leiding van een ministerie.

Artikel 45 - Ministerraad

  1. De ministers vormen te zamen de ministerraad.

  2. De minister-president is voorzitter van de ministerraad.

  3. De ministerraad beraadslaagt en besluit over het algemeen regeringsbeleid en bevordert de eenheid van dat beleid.

Artikel 46 - Staatssecretarissen

  1. Bij koninklijk besluit kunnen staatssecretarissen worden benoemd en ontslagen.

  2. Een staatssecretaris treedt in de gevallen waarin de minister het nodig acht en met inachtneming van diens aanwijzingen, in zijn plaats als minister op. De staatssecretaris is uit dien hoofde verantwoordelijk, onverminderd de verantwoordelijkheid van de minister.

Artikel 47 - Ondertekening en contraseign

Alle wetten en koninklijke besluiten worden door de Koning en door een of meer ministers of staatssecretarissen ondertekend.

Artikel 48 - Ontslag en benoeming ministers

Het koninklijk besluit waarbij de minister-president wordt benoemd, wordt mede door hem ondertekend. De koninklijke besluiten waarbij de overige ministers en de staatssecretarissen worden benoemd of ontslagen, worden mede door de minister-president ondertekend.

Artikel 49 - Ambtseed minister en staatssecretaris

Op de wijze bij de wet voorgeschreven leggen de ministers en de staatssecretarissen bij de aanvaarding van hun ambt ten overstaan van de Koning een eed, dan wel verklaring en belofte, van zuivering af en zweren of beloven zij trouw aan de Grondwet en een getrouwe vervulling van hun ambt.
HOOFDSTUK 3

Staten-Generaal INLEIDING

Artikel 50 - Vertegenwoordiging

De Staten-Generaal vertegenwoordigen het gehele Nederlandse volk.

Artikel 51 - Eerste en Tweede Kamer

  1. De Staten-Generaal bestaan uit de Tweede Kamer en de Eerste Kamer.

  2. De Tweede Kamer bestaat uit honderdvijftig leden.

  3. De Eerste Kamer bestaat uit vijfenzeventig leden.

  4. Bij een verenigde vergadering worden de kamers als één beschouwd.

Artikel 52 - Zittingsduur

  1. De zittingsduur van beide kamers is vier jaren.
  2. Indien voor de provinciale staten bij de wet een andere zittingsduur dan vier jaren wordt vastgesteld, wordt daarbij de zittingsduur van de Eerste Kamer in overeenkomstige zin gewijzigd.

Artikel 53 - Evenredige vertegenwoordiging

  1. De leden van beide kamers worden gekozen op de grondslag van evenredige vertegenwoordiging binnen door de wet te stellen grenzen.
  2. De verkiezingen worden gehouden bij geheime stemming.

Artikel 54 - Verkiezing Tweede Kamer

  1. De leden van de Tweede Kamer worden rechtstreeks gekozen door de Nederlanders die de leeftijd van achttien jaar hebben bereikt, behoudens bij de wet te bepalen uitzonderingen ten aanzien van Nederlanders die geen ingezetenen zijn.

  2. Van het kiesrecht is uitgesloten hij die wegens het begaan van een daartoe bij de wet aangewezen delict bij onherroepelijke rechterlijke uitspraak is veroordeeld tot een vrijheidsstraf van ten minste een jaar en hierbij tevens is ontzet van het kiesrecht.

Artikel 55 - Verkiezing Eerste Kamer

De leden van de Eerste Kamer worden gekozen door de leden van provinciale staten. De verkiezing wordt, behoudens in geval van ontbinding der kamer, gehouden binnen drie maanden na de verkiezing van de leden van provinciale staten.

Artikel 56 - Vereisten voor lidmaatschap

Om lid van de Staten-Generaal te kunnen zijn is vereist dat men Nederlander is, de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt en niet is uitgesloten van het kiesrecht.

Artikel 57 - Incompatibiliteiten

  1. Niemand kan lid van beide kamers zijn.

  2. Een lid van de Staten-Generaal kan niet tevens zijn minister, staatssecretaris, lid van de Raad van State, lid van de Algemene Rekenkamer, Nationale ombudsman of substituut-ombudsman, of lid van of procureur-generaal of advocaat-generaal bij de Hoge Raad.

  3. Niettemin kan een minister of staatssecretaris, die zijn ambt ter beschikking heeft gesteld, dit ambt verenigen met het lidmaatschap van de Staten-Generaal, totdat omtrent die beschikbaarstelling is beslist.

  4. De wet kan ten aanzien van andere openbare betrekkingen bepalen dat zij niet gelijktijdig met het lidmaatschap van de Staten-Generaal of van een der kamers kunnen worden uitgeoefend.

Artikel 57a - Zwangerschap en ziekte

De wet regelt de tijdelijke vervanging van een lid van de Staten-Generaal wegens zwangerschap en bevalling, alsmede wegens ziekte.

Artikel 58 - Geloofsbrieven

Elke kamer onderzoekt de geloofsbrieven van haar nieuwbenoemde leden en beslist met inachtneming van bij de wet te stellen regels de geschillen welke met betrekking tot de geloofsbrieven of de verkiezing zelf rijzen.

Artikel 59 - Kiesrecht en verkiezingen

Alles, wat verder het kiesrecht en de verkiezingen betreft, wordt bij de wet geregeld.

Artikel 60 - Ambtsaanvaarding

Op de wijze bij de wet voorgeschreven leggen de leden van de kamers bij de aanvaarding van hun ambt in de vergadering een eed, dan wel verklaring en belofte, van zuivering af en zweren of beloven zij trouw aan de Grondwet en een getrouwe vervulling van hun ambt.

Artikel 61 - Voorzitter en griffier

  1. Elk der kamers benoemt uit de leden een voorzitter.

  2. Elk der kamers benoemt een griffier. Deze en de overige ambtenaren van de kamers kunnen niet tevens lid van de Staten-Generaal zijn.

Artikel 62 - Verenigde vergadering

De voorzitter van de Eerste Kamer heeft de leiding van de verenigde vergadering.

Artikel 63 - Geldelijke voorzieningen

Geldelijke voorzieningen ten behoeve van leden en gewezen leden van de Staten-Generaal en van hun nabestaanden worden bij de wet geregeld. De kamers kunnen een voorstel van wet ter zake alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 64 - Ontbinding Kamers

  1. Elk der kamers kan bij koninklijk besluit worden ontbonden.

  2. Het besluit tot ontbinding houdt tevens de last in tot een nieuwe verkiezing voor de ontbonden kamer en tot het samenkomen van de nieuw gekozen kamer binnen drie maanden.

  3. De ontbinding gaat in op de dag waarop de nieuw gekozen kamer samenkomt.

  4. De wet stelt de zittingsduur van een na ontbinding optredende Tweede Kamer vast; de termijn mag niet langer zijn dan vijf jaren. De zittingsduur van een na ontbinding optredende Eerste Kamer eindigt op het tijdstip waarop de zittingsduur van de ontbonden kamer zou zijn geëindigd.

Artikel 65 - Troonrede

Jaarlijks op de derde dinsdag van september of op een bij de wet te bepalen eerder tijdstip wordt door of namens de Koning in een verenigde vergadering van de Staten-Generaal een uiteenzetting van het door de regering te voeren beleid gegeven.

Artikel 66 - Openbaarheid vergaderingen

  1. De vergaderingen van de Staten-Generaal zijn openbaar.

  2. De deuren worden gesloten, wanneer een tiende deel van het aantal aanwezige leden het vordert of de voorzitter het nodig oordeelt.

  3. Door de kamer, onderscheidenlijk de kamers in verenigde vergadering, wordt vervolgens beslist of met gesloten deuren zal worden beraadslaagd en besloten.

Artikel 67 - Quorum

  1. De kamers mogen elk afzonderlijk en in verenigde vergadering alleen beraadslagen of besluiten, indien meer dan de helft van het aantal zitting hebbende leden ter vergadering aanwezig is.

  2. Besluiten worden genomen bij meerderheid van stemmen.

  3. De leden stemmen zonder last.

  4. Over zaken wordt mondeling en bij hoofdelijke oproeping gestemd, wanneer één lid dit verlangt.

Artikel 68 - Inlichtingenplicht bewindslieden

De ministers en de staatssecretarissen geven de kamers elk afzonderlijk en in verenigde vergadering mondeling of schriftelijk de door een of meer leden verlangde inlichtingen waarvan het verstrekken niet in strijd is met het belang van de staat.

Artikel 69 - Aanwezigheid bewindslieden

  1. De ministers en de staatssecretarissen hebben toegang tot de vergaderingen en kunnen aan de beraadslaging deelnemen.

  2. Zij kunnen door de kamers elk afzonderlijk en in verenigde vergadering worden uitgenodigd om ter vergadering aanwezig te zijn.

  3. Zij kunnen zich in de vergaderingen doen bijstaan door de personen, daartoe door hen aangewezen.

Artikel 70 - Recht van enquête

Beide kamers hebben, zowel ieder afzonderlijk als in verenigde vergadering, het recht van onderzoek (enquête), te regelen bij de wet.

Artikel 71 - Parlementaire onschendbaarheid

De leden van de Staten-Generaal, de ministers, de staatssecretarissen en andere personen die deelnemen aan de beraadslaging, kunnen niet in rechte worden vervolgd of aangesproken voor hetgeen zij in de vergaderingen van de Staten-Generaal of van commissies daaruit hebben gezegd of aan deze schriftelijk hebben overgelegd.

Artikel 72 - Reglement van orde

De kamers stellen elk afzonderlijk en in verenigde vergadering een reglement van orde vast.

HOOFDSTUK 4

Adviesorganen INLEIDING

Artikel 73 - Taak Raad van State

  1. De Raad van State of een afdeling van de Raad wordt gehoord over voorstellen van wet en ontwerpen van algemene maatregelen van bestuur, alsmede over voorstellen tot goedkeuring van verdragen door de Staten-Generaal. In bij de wet te bepalen gevallen kan het horen achterwege blijven.

  2. De Raad of een afdeling van de Raad is belast met het onderzoek van de geschillen van bestuur die bij koninklijk besluit worden beslist en draagt de uitspraak voor.

  3. De wet kan aan de Raad of een afdeling van de Raad de uitspraak in geschillen van bestuur opdragen.

Artikel 74 - Rechtspositie leden

  1. De Koning is voorzitter van de Raad van State. De vermoedelijke opvolger van de Koning heeft na het bereiken van de leeftijd van achttien jaar van rechtswege zitting in de Raad. Bij of krachtens de wet kan aan andere leden van het koninklijk huis zitting in de Raad worden verleend.

  2. De leden van de Raad worden bij koninklijk besluit voor het leven benoemd.

  3. Op eigen verzoek en wegens het bereiken van een bij de wet te bepalen leeftijd worden zij ontslagen.

  4. In de gevallen bij de wet aangewezen kunnen zij door de Raad worden geschorst of ontslagen.

  5. De wet regelt overigens hun rechtspositie

Artikel 75 - Inrichting, samenstelling, bevoegdheid Raad van State

  1. De wet regelt de inrichting, samenstelling en bevoegdheid van de Raad van State.

  2. Bij de wet kunnen aan de Raad of een afdeling van de Raad ook andere taken worden opgedragen.

Artikel 76 - Algemene rekenkamer

De Algemene Rekenkamer is belast met het onderzoek van de ontvangsten en uitgaven van het Rijk.

Artikel 77 - Rechtpositie leden rekenkamer

  1. De leden van de Algemene Rekenkamer worden bij koninklijk besluit voor het leven benoemd uit een voordracht van drie personen, opgemaakt door de Tweede Kamer der Staten-Generaal.

  2. Op eigen verzoek en wegens het bereiken van een bij de wet te bepalen leeftijd worden zij ontslagen.

  3. In de gevallen bij de wet aangewezen kunnen zij door de Hoge Raad worden geschorst of ontslagen.

  4. De wet regelt overigens hun rechtspositie.

Artikel 78 - Inrichting, samenstelling, bevoegdheid Rekenkamer

  1. De wet regelt de inrichting, samenstelling en bevoegdheid van de Algemene Rekenkamer.

  2. Bij de wet kunnen aan de Algemene Rekenkamer ook andere taken worden opgedragen.

Artikel 78a - Nationale ombudsman

  1. De Nationale ombudsman verricht op verzoek of uit eigen beweging onderzoek naar gedragingen van bestuursorganen van het Rijk en van andere bij of krachtens de wet aangewezen bestuursorganen.
  2. De Nationale ombudsman en een substituut-ombudsman worden voor een bij de wet te bepalen termijn benoemd door de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Op eigen verzoek en wegens het bereiken van een bij de wet te bepalen leeftijd worden zij ontslagen. In de gevallen bij de wet aangewezen kunnen zij door de Tweede Kamer der Staten-Generaal worden geschorst of ontslagen. De wet regelt overigens hun rechtspositie.
  3. De wet regelt de bevoegdheid en werkwijze van de Nationale ombudsman.
  4. Bij of krachtens de wet kunnen aan de Nationale ombudsman ook andere taken worden opgedragen.

Artikel 79 - Vaste colleges van advies

  1. Vaste colleges van advies in zaken van wetgeving en bestuur van het Rijk worden ingesteld bij of krachtens de wet.

  2. De wet regelt de inrichting, samenstelling en bevoegdheid van deze colleges.

  3. Bij of krachtens de wet kunnen aan deze colleges ook andere dan adviserende taken worden opgedragen.

Artikel 80 - Openbaarmaking advies

  1. De adviezen van de in dit hoofdstuk bedoelde colleges worden openbaar gemaakt volgens regels bij de wet te stellen.

  2. Adviezen, uitgebracht ter zake van voorstellen van wet die door of vanwege de Koning worden ingediend, worden, behoudens bij de wet te bepalen uitzonderingen, aan de Staten-Generaal overgelegd.

HOOFDSTUK 5

Wetgeving en bestuur INLEIDING

Artikel 81 - Wetgevende macht

De vaststelling van wetten geschiedt door de regering en de Staten-Generaal gezamenlijk.

Artikel 82 - Indienen wetsvoorstel

  1. Voorstellen van wet kunnen worden ingediend door of vanwege de Koning en door de Tweede Kamer der Staten-Generaal.

  2. Voorstellen van wet waarvoor behandeling door de Staten-Generaal in verenigde vergadering is voorgeschreven, kunnen worden ingediend door of vanwege de Koning en, voor zover de betreffende artikelen van hoofdstuk 2 dit toelaten, door de verenigde vergadering.

  3. Voorstellen van wet, in te dienen door de Tweede Kamer onderscheidenlijk de verenigde vergadering, worden bij haar door een of meer leden aanhangig gemaakt.

Artikel 83 - Toezending wetsvoorstel TK

Voorstellen van wet, ingediend door of vanwege de Koning, worden gezonden aan de Tweede Kamer of, indien daarvoor behandeling door de Staten-Generaal in verenigde vergadering is voorgeschreven, aan deze vergadering.

Artikel 84 - Wijziging wetsvoorstel

  1. Zolang een voorstel van wet, ingediend door of vanwege de Koning, niet door de Tweede Kamer onderscheidenlijk de verenigde vergadering is aangenomen, kan het door haar, op voorstel van een of meer leden, en vanwege de regering worden gewijzigd.

  2. Zolang de Tweede Kamer onderscheidenlijk de verenigde vergadering een door haar in te dienen voorstel van wet niet heeft aangenomen, kan het door haar, op voorstel van een of meer leden, en door het lid of de leden door wie het aanhangig is gemaakt, worden gewijzigd.

Artikel 85 - Toezending wetsvoorstel EK

Zodra de Tweede Kamer een voorstel van wet heeft aangenomen of tot indiening van een voorstel heeft besloten, zendt zij het aan de Eerste Kamer, die het voorstel overweegt zoals het door de Tweede Kamer aan haar is gezonden. De Tweede Kamer kan een of meer van haar leden opdragen een door haar ingediend voorstel in de Eerste Kamer te verdedigen.

Artikel 86 - Intrekking wetsvoorstel

  1. Zolang een voorstel van wet niet door de Staten-Generaal is aangenomen, kan het door of vanwege de indiener worden ingetrokken.

  2. Zolang de Tweede Kamer onderscheidenlijk de verenigde vergadering een door haar in te dienen voorstel van wet niet heeft aangenomen, kan het door het lid of de leden door wie het aanhangig is gemaakt, worden ingetrokken.

Artikel 87 - Aanneming en bekrachtiging

  1. Een voorstel wordt wet, zodra het door de Staten-Generaal is aangenomen en door de Koning is bekrachtigd.

  2. De Koning en de Staten-Generaal geven elkaar kennis van hun besluit omtrent enig voorstel van wet.

Artikel 88 - Bekendmaking en inwerkingtreding

De wet regelt de bekendmaking en de inwerkingtreding van de wetten. Zij treden niet in werking voordat zij zijn bekendgemaakt.

Artikel 89 - Algemene maatregel van bestuur

  1. Algemene maatregelen van bestuur worden bij koninklijk besluit vastgesteld.

  2. Voorschriften, door straffen te handhaven, worden daarin alleen gegeven krachtens de wet. De wet bepaalt de op te leggen straffen.

  3. De wet regelt de bekendmaking en de inwerkingtreding van de algemene maatregelen van bestuur. Zij treden niet in werking voordat zij zijn bekendgemaakt.

  4. Het tweede en derde lid zijn van overeenkomstige toepassing op andere vanwege het Rijk vastgestelde algemeen verbindende voorschriften.

Artikel 90 - Bevordering internationale rechtsorde

De regering bevordert de ontwikkeling van de internationale rechtsorde.

Artikel 91 - Goedkeuring verdrag

  1. Het Koninkrijk wordt niet aan verdragen gebonden en deze worden niet opgezegd zonder voorafgaande goedkeuring van de Staten-Generaal. De wet bepaalt de gevallen waarin geen goedkeuring is vereist.

  2. De wet bepaalt de wijze waarop de goedkeuring wordt verleend en kan voorzien in stilzwijgende goedkeuring.

  3. Indien een verdrag bepalingen bevat welke afwijken van de Grondwet dan wel tot zodanig afwijken noodzaken, kunnen de kamers de goedkeuring alleen verlenen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 92 - Bevoegdheden volkenrechtelijke organisaties

Met inachtneming, zo nodig, van het bepaalde in artikel 91, derde lid, kunnen bij of krachtens verdrag aan volkenrechtelijke organisaties bevoegdheden tot wetgeving, bestuur en rechtspraak worden opgedragen.

Artikel 93 - Verbindende kracht verdrag

Bepalingen van verdragen en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties, die naar haar inhoud een ieder kunnen verbinden, hebben verbindende kracht nadat zij zijn bekendgemaakt.

Artikel 94 - Verdrag boven wet

Binnen het Koninkrijk geldende wettelijke voorschriften vinden geen toepassing, indien deze toepassing niet verenigbaar is met een ieder verbindende bepalingen van verdragen en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties.

Artikel 95 - Bekendmaking verdrag

De wet geeft regels omtrent de bekendmaking van verdragen en besluiten van volkenrechtelijke organisaties.

Artikel 96 - Oorlogsverklaring

  1. Het Koninkrijk wordt niet in oorlog verklaard dan na voorafgaande toestemming van de Staten-Generaal.

  2. De toestemming is niet vereist, wanneer het overleg met de Staten-Generaal ten gevolge van een feitelijk bestaande oorlogstoestand niet mogelijk is gebleken.

  3. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

  4. Het bepaalde in het eerste en het derde lid is van overeenkomstige toepassing voor een verklaring dat een oorlog beëindigd is.

Artikel 97 - Krijgsmacht

  1. Ten behoeve van de verdediging en ter bescherming van de belangen van het Koninkrijk, alsmede ten behoeve van de handhaving en de bevordering van de internationale rechtsorde, is er een krijgsmacht.

  2. De regering heeft het oppergezag over de krijgsmacht.

Artikel 98 - Samenstelling krijgsmacht

  1. De krijgsmacht bestaat uit vrijwillig dienenden en kan mede bestaan uit dienstplichtigen.

  2. De wet regelt de verplichte militaire dienst en de bevoegdheid tot opschorting van de oproeping in werkelijke dienst.

Artikel 99 - Gewetensbezwaren militaire dienst

De wet regelt vrijstelling van militaire dienst wegens ernstige gewetensbezwaren.

Artikel 99a - Civiele verdediging

Volgens bij de wet te stellen regels kunnen plichten worden opgelegd ten behoeve van de civiele verdediging.

Artikel 100 - Inlichtingen over krijgsmacht

  1. De regering verstrekt de Staten-Generaal vooraf inlichtingen over de inzet of het ter beschikking stellen van de krijgsmacht ter handhaving of bevordering van de internationale rechtsorde. Daaronder is begrepen het vooraf verstrekken van inlichtingen over de inzet of het ter beschikking stellen van de krijgsmacht voor humanitaire hulpverlening in geval van gewapend conflict.

  2. Het eerste lid geldt niet, indien dwingende redenen het vooraf verstrekken van inlichtingen verhinderen. In dat geval worden inlichtingen zo spoedig mogelijk verstrekt.

Artikel 101 - [vervallen]

Vervallen bij rijkswet van 20 juli 1995

Artikel 102 - [vervallen]

Vervallen bij rijkswet van 22 juni 2000

Artikel 103 - Uitzonderingstoestand

  1. De wet bepaalt in welke gevallen ter handhaving van de uit- of inwendige veiligheid bij koninklijk besluit een door de wet als zodanig aan te wijzen uitzonderingstoestand kan worden afgekondigd; zij regelt de gevolgen.

  2. Daarbij kan worden afgeweken van de grondwetsbepalingen inzake de bevoegdheden van de besturen van provincies, gemeenten en waterschappen, van de grondrechten geregeld in de artikelen 6, voor zover dit de uitoefening buiten gebouwen en besloten plaatsen van het in dit artikel omschreven recht betreft, 7, 8, 9, 12, tweede en derde lid, en 13, alsmede van artikel 113, eerste en derde lid.

  3. Terstond na de afkondiging van een uitzonderingstoestand en voorts, zolang deze niet bij koninklijk besluit is opgeheven, telkens wanneer zij zulks nodig oordelen beslissen de Staten-Generaal omtrent het voortduren daarvan; zij beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

Artikel 104 - Belastingheffing

Belastingen van het Rijk worden geheven uit kracht van een wet. Andere heffingen van het Rijk worden bij de wet geregeld.

 
 

Artikel 105 - Recht van begroting

  1. De begroting van de ontvangsten en de uitgaven van het Rijk wordt bij de wet vastgesteld.

  2. Jaarlijks worden voorstellen van algemene begrotingswetten door of vanwege de Koning ingediend op het in artikel 65 bedoelde tijdstip.

  3. De verantwoording van de ontvangsten en de uitgaven van het Rijk wordt aan de Staten-Generaal gedaan overeenkomstig de bepalingen van de wet. De door de Algemene Rekenkamer goedgekeurde rekening wordt aan de Staten-Generaal overgelegd.

  4. De wet stelt regels omtrent het beheer van de financiën van het Rijk.

Artikel 106 - Geldstelsel

De wet regelt het geldstelsel.

Artikel 107 - Codificatie

  1. De wet regelt het burgerlijk recht, het strafrecht en het burgerlijk en strafprocesrecht in algemene wetboeken, behoudens de bevoegdheid tot regeling van bepaalde onderwerpen in afzonderlijke wetten.

  2. De wet stelt algemene regels van bestuursrecht vast.

Artikel 108 - [vervallen]

Vervallen bij rijkswet van 25 februari 1999

Artikel 109 - Rechtspositie ambtenaren

De wet regelt de rechtspositie van de ambtenaren. Zij stelt tevens regels omtrent hun bescherming bij de arbeid en omtrent medezeggenschap.

 

Artikel 110 - Openbaarheid van bestuur

De overheid betracht bij de uitvoering van haar taak openbaarheid volgens regels bij de wet te stellen.

 

Artikel 111 - Ridderorden

Ridderorden worden bij de wet ingesteld.
HOOFDSTUK 6

Rechtspraak INLEIDING

Artikel 112 - Civiele en administratieve rechtspraak

  1. Aan de rechterlijke macht is opgedragen de berechting van geschillen over burgerlijke rechten en over schuldvorderingen.

  2. De wet kan de berechting van geschillen die niet uit burgerlijke rechtsbetrekkingen zijn ontstaan, opdragen hetzij aan de rechterlijke macht, hetzij aan gerechten die niet tot de rechterlijke macht behoren. De wet regelt de wijze van behandeling en de gevolgen van de beslissingen.

Artikel 113 - Strafrechtspraak

  1. Aan de rechterlijke macht is voorts opgedragen de berechting van strafbare feiten.

  2. Tuchtrechtspraak door de overheid ingesteld wordt bij de wet geregeld.

  3. Een straf van vrijheidsontneming kan uitsluitend door de rechterlijke macht worden opgelegd.

  4. Voor berechting buiten Nederland en voor het oorlogsstrafrecht kan de wet afwijkende regels stellen.

Artikel 114 - Doodstraf

De doodstraf kan niet worden opgelegd.

Artikel 115 - Administratief beroep

Ten aanzien van de in artikel 112, tweede lid, bedoelde geschillen kan administratief beroep worden opengesteld.

Artikel 116 - Rechterlijke macht

  1. De wet wijst de gerechten aan die behoren tot de rechterlijke macht.

  2. De wet regelt de inrichting, samenstelling en bevoegdheid van de rechterlijke macht.

  3. De wet kan bepalen, dat aan rechtspraak door de rechterlijke macht mede wordt deelgenomen door personen die niet daartoe behoren.

  4. De wet regelt het toezicht door leden van de rechterlijke macht met rechtspraak belast uit te oefenen op de ambtsvervulling door zodanige leden en door de personen bedoeld in het vorige lid.

Artikel 117 - Rechtspositie leden rechterlijke macht

  1. De leden van de rechterlijke macht met rechtspraak belast en de procureur-generaal bij de Hoge Raad worden bij koninklijk besluit voor het leven benoemd.

  2. Op eigen verzoek en wegens het bereiken van een bij de wet te bepalen leeftijd worden zij ontslagen.

  3. In de gevallen bij de wet bepaald kunnen zij door een bij de wet aangewezen, tot de rechterlijke macht behorend gerecht worden geschorst of ontslagen.

  4. De wet regelt overigens hun rechtspositie.

Artikel 118 - Hoge Raad

  1. De leden van de Hoge Raad der Nederlanden worden benoemd uit een voordracht van drie personen, opgemaakt door de Tweede Kamer der Staten-Generaal.

  2. De Hoge Raad is in de gevallen en binnen de grenzen bij de wet bepaald, belast met de cassatie van rechterlijke uitspraken wegens schending van het recht.

  3. Bij de wet kunnen aan de Hoge Raad ook andere taken worden opgedragen.

Artikel 119 - Ambtsmisdrijven

De leden van de Staten-Generaal, de ministers en de staatssecretarissen staan wegens ambtsmisdrijven in die betrekkingen gepleegd, ook na hun aftreden terecht voor de Hoge Raad. De opdracht tot vervolging wordt gegeven bij koninklijk besluit of bij een besluit van de Tweede Kamer.

Artikel 120 - Toetsingsverbod

De rechter treedt niet in de beoordeling van de grondwettigheid van wetten en verdragen.

Artikel 121 - Openbaarheid terechtzittingen

Met uitzondering van de gevallen bij de wet bepaald vinden de terechtzittingen in het openbaar plaats en houden de vonnissen de gronden in waarop zij rusten. De uitspraak geschiedt in het openbaar.

Artikel 122 - Gratie

  1. Gratie wordt verleend bij koninklijk besluit na advies van een bij de wet aangewezen gerecht en met inachtneming van bij of krachtens de wet te stellen voorschriften.

  2. Amnestie wordt bij of krachtens de wet verleend.

HOOFDSTUK 7

Decentralisatie INLEIDING

Artikel 123 - Instelling provincies en gemeenten

  1. Bij de wet kunnen provincies en gemeenten worden opgeheven en nieuwe ingesteld.

  2. De wet regelt de wijziging van provinciale en gemeentelijke grenzen.

Artikel 124 - Autonomie en medebewind

  1. Voor provincies en gemeenten wordt de bevoegdheid tot regeling en bestuur inzake hun huishouding aan hun besturen overgelaten.

  2. Regeling en bestuur kunnen van de besturen van provincies en gemeenten worden gevorderd bij of krachtens de wet.

Artikel 125 - Organen decentrale besturen

  1. Aan het hoofd van de provincie en de gemeente staan provinciale staten onderscheidenlijk de gemeenteraad. Hun vergaderingen zijn openbaar, behoudens bij de wet te regelen uitzonderingen.

  2. Van het bestuur van de provincie maken ook deel uit gedeputeerde staten en de commissaris van de Koning, van het bestuur van de gemeente het college van burgemeester en wethouders en de burgemeester.

Artikel 126 - Ambtsinstructie commissaris koning

Bij de wet kan worden bepaald, dat de commissaris van de Koning wordt belast met de uitvoering van een door de regering te geven ambtsinstructie.

Artikel 127 - Vaststelling verordening

Provinciale staten en de gemeenteraad stellen, behoudens bij de wet of door hen krachtens de wet te bepalen uitzonderingen, de provinciale onderscheidenlijk de gemeentelijke verordeningen vast.

Artikel 128 - Toekenning bevoegdheden

Behoudens in de gevallen bedoeld in artikel 123, kan de toekenning van bevoegdheden, als bedoeld in artikel 124, eerste lid, aan andere organen dan die, genoemd in artikel 125, alleen door provinciale staten onderscheidenlijk de gemeenteraad geschieden.

Artikel 129 - Verkiezing vertegenwoordigend orgaan

  1. De leden van provinciale staten en van de gemeenteraad worden rechtstreeks gekozen door de Nederlanders, tevens ingezetenen van de provincie onderscheidenlijk de gemeente, die voldoen aan de vereisten die gelden voor de verkiezing van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Voor het lidmaatschap gelden dezelfde vereisten.
  2. De leden worden gekozen op de grondslag van evenredige vertegenwoordiging binnen door de wet te stellen grenzen.
  3. De artikelen 53, tweede lid, en 59 zijn van toepassing. Artikel 57a is van overeenkomstige toepassing.
  4. De zittingsduur van provinciale staten en de gemeenteraad is vier jaren, behoudens bij de wet te bepalen uitzonderingen.
  5. De wet bepaalt welke betrekkingen niet gelijktijdig met het lidmaatschap kunnen worden uitgeoefend. De wet kan bepalen, dat beletselen voor het lidmaatschap voortvloeien uit verwantschap of huwelijk en dat het verrichten van bij de wet aangewezen handelingen tot het verlies van het lidmaatschap kan leiden.
  6. De leden stemmen zonder last.

Artikel 130 - Kiesrecht gemeenteraad niet-Nederlanders

De wet kan het recht de leden van de gemeenteraad te kiezen en het recht lid van de gemeenteraad te zijn toekennen aan ingezetenen, die geen Nederlander zijn, mits zij tenminste voldoen aan de vereisten die gelden voor ingezetenen die tevens Nederlander zijn.

Artikel 131 - Benoeming commissaris Koning

De commissaris van de Koning en de burgemeester worden bij koninklijk besluit benoemd.

Artikel 132 - Inrichting, samenstelling, bevoegdheid decentrale besturen

  1. De wet regelt de inrichting van provincies en gemeenten, alsmede de samenstelling en bevoegdheid van hun besturen.

  2. De wet regelt het toezicht op deze besturen.

  3. Besluiten van deze besturen kunnen slechts aan voorafgaand toezicht worden onderworpen in bij of krachtens de wet te bepalen gevallen.

  4. Vernietiging van besluiten van deze besturen kan alleen geschieden bij koninklijk besluit wegens strijd met het recht of het algemeen belang.

  5. De wet regelt de voorzieningen bij in gebreke blijven ten aanzien van regeling en bestuur, gevorderd krachtens artikel 124, tweede lid. Bij de wet kunnen met afwijking van de artikelen 125 en 127 voorzieningen worden getroffen voor het geval het bestuur van een provincie of een gemeente zijn taken grovelijk verwaarloost.

  6. De wet bepaalt welke belastingen door de besturen van provincies en gemeenten kunnen worden geheven en regelt hun financiële verhouding tot het Rijk.

Artikel 133 - Waterschappen

  1. De opheffing en instelling van waterschappen, de regeling van hun taken en inrichting, alsmede de samenstelling van hun besturen, geschieden volgens bij de wet te stellen regels bij provinciale verordening, voor zover bij of krachtens de wet niet anders is bepaald.

  2. De wet regelt de verordenende en andere bevoegdheden van de besturen van de waterschappen, alsmede de openbaarheid van hun vergaderingen.

  3. De wet regelt het provinciale en overige toezicht op deze besturen. Vernietiging van besluiten van deze besturen kan alleen geschieden wegens strijd met het recht of het algemeen belang.

Artikel 134 - Publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie

  1. Bij of krachtens de wet kunnen openbare lichamen voor beroep en bedrijf en andere openbare lichamen worden ingesteld en opgeheven.

  2. De wet regelt de taken en de inrichting van deze openbare lichamen, de samenstelling en bevoegdheid van hun besturen, alsmede de openbaarheid van hun vergaderingen. Bij of krachtens de wet kan aan hun besturen verordenende bevoegdheid worden verleend.

  3. De wet regelt het toezicht op deze besturen. Vernietiging van besluiten van deze besturen kan alleen geschieden wegens strijd met het recht of het algemeen belang.

Artikel 135 - Gemeenschappelijke regelingen

De wet geeft regels ter voorziening in zaken waarbij twee of meer openbare lichamen zijn betrokken. Daarbij kan in de instelling van een nieuw openbaar lichaam worden voorzien, in welk geval artikel 134, tweede en derde lid, van toepassing is.

Artikel 136 - Geschillen

De geschillen tussen openbare lichamen worden bij koninklijk besluit beslist, tenzij deze behoren tot de kennisneming van de rechterlijke macht of hun beslissing bij de wet aan anderen is opgedragen.
HOOFDSTUK 8

Herziening grondwet INLEIDING

Artikel 137 - Grondwetswijziging

  1. De wet verklaart, dat een verandering in de Grondwet, zoals zij die voorstelt, in overweging zal worden genomen.

  2. De Tweede Kamer kan, al dan niet op een daartoe door of vanwege de Koning ingediend voorstel, een voorstel voor zodanige wet splitsen.

  3. Na de bekendmaking van de wet, bedoeld in het eerste lid, wordt de Tweede Kamer ontbonden.

  4. Nadat de nieuwe Tweede Kamer is samengekomen, overwegen beide kamers in tweede lezing het voorstel tot verandering, bedoeld in het eerste lid. Zij kunnen dit alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

  5. De Tweede Kamer kan, al dan niet op een daartoe door of vanwege de Koning ingediend voorstel, met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen een voorstel tot verandering splitsen.

Artikel 138 - Aanpassing niet gewijzigde bepalingen

  1. Voordat de in tweede lezing aangenomen voorstellen tot verandering in de Grondwet door de Koning worden bekrachtigd, kunnen bij de wet:

    a. de aangenomen voorstellen en de ongewijzigd gebleven bepalingen van de Grondwet voor zoveel nodig aan elkaar worden aangepast;

    b. de indeling in en de plaats van hoofdstukken, paragrafen en artikelen, alsmede de opschriften worden gewijzigd.

  2. Een voorstel van wet, houdende voorzieningen als bedoeld in het eerste lid onder a, kunnen de kamers alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 139 - Bekendmaking en inwerkingtreding

De veranderingen in de Grondwet, door de Staten-Generaal aangenomen en door de Koning bekrachtigd, treden terstond in werking, nadat zij zijn bekendgemaakt.

Artikel 140 - Handhaving bestaande regelgeving

Bestaande wetten en andere regelingen en besluiten die in strijd zijn met een verandering in de Grondwet, blijven gehandhaafd, totdat daarvoor overeenkomstig de Grondwet een voorziening is getroffen.

Artikel 141 - Bekendmaking herziene Grondwet

De tekst van de herziene Grondwet wordt bij koninklijk besluit bekendgemaakt, waarbij hoofdstukken, paragrafen en artikelen kunnen worden vernummerd en verwijzingen dienovereenkomstig kunnen worden veranderd.

Artikel 142 - Aanpassing Grondwet aan Statuut

De Grondwet kan bij de wet met het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in overeenstemming worden gebracht. De artikelen 139, 140 en141 zijn van overeenkomstige toepassing.

WETENSCHAPPELIJK COMMENTAAR

B.P. Vermeulen

ARTIKEL 2 - Nederlandschap en vreemdelingen

INHOUD
  1. Historische ontwikkeling
  2. Betekenis en functie
  3. Het Nederlanderschap
  4. De toelating en uitzetting van Nederlanders
  5. De toelating en uitzetting van vreemdelingen
  6. Uitlevering
  7. Het recht om het land te verlaten
  8. Internationaal en Unierecht
  9. Jurisprudentie
  10. Literatuur
  11. Historische versies
 
Editie december 2013[1] 
 

1. Historische ontwikkeling

Het denken in termen van de Nederlandse nationaliteit – het Nederlanderschap – als zelfstandige juridische status los van ingezetenschap en ‘inboorlingschap’ is in de grondwetten van 1815 en 1840 nog nauwelijks ontwikkeld (vgl. artikel 10 Gw 1815). Eerst in de grondwet van 1848 wordt beoogd duidelijkheid te bieden inzake de vraag wie Nederlander is, en wat de status van vreemdelingen is. Artikel 3, eerste lid, bevat net als in de vorige grondwetten de garantie dat allen die zich op het grondgebied van het Rijk bevinden, hetzij ingezetenen hetzij vreemdelingen, gelijke aanspraak hebben op bescherming van persoon en goederen. Het tweede lid van artikel 3 voegt daar een nieuw aspect aan toe: de wet regelt de toelating en uitzetting van vreemdelingen, en de algemene voorwaarden op grond waarvan ten aanzien van hun uitlevering met andere staten verdragen kunnen worden gesloten. De regeling van hun rechtspositie wordt overgelaten aan de wetgever, net als de vraag wie Nederlanders zijn (artikel 7). Om enig burgerschapsrecht te hebben moet men Nederlander zijn (artikel 5), terwijl iedere Nederlander tot elke landsbediening benoembaar is, maar de vreemdeling slechts voor zover de wet dat bepaalt. Aldus krijgt de band tussen natie, nationaliteit en Nederlandse staat gestalte.[2]

De grondwetsbepalingen inzake het Nederlanderschap en de positie van vreemdelingen blijven tot de grondwetsherziening van 1983 inhoudelijk ongewijzigd. Wel wordt de band tussen staat en nationaliteit versterkt, doordat in 1917 het algemeen kiesrecht wordt ingevoerd en wordt voorbehouden aan Nederlanders.
 
De Grondwet van 1983[3] brengt ten aanzien van deze materie wel enige inhoudelijke wijzigingen. Materieel ongewijzigd zijn artikel 2, eerste lid, dat bepaalt dat de wet regelt wie Nederlander is, en artikel 2, tweede lid, dat bepaalt dat de wet de toelating en uitzetting van vreemdelingen regelt. Werd onder de oude Grondwet soms betwist of deze uitlevering zonder verdrag toestond, in ieder geval bepaalt thans het derde lid uitdrukkelijk dat uitlevering slechts kan geschieden krachtens verdrag; dat de voorschriften omtrent uitlevering voor het overige worden gegeven bij wet stond al in de Grondwet. Het vierde lid is echt nieuw en waarborgt een ieders recht om het land te verlaten behoudens in de gevallen bij de wet bepaald.

Een tweede verandering is, dat de uniforme beperkings- en delegatiesystematiek die aan de Grondwet van 1983 ten grondslag ligt ook voor deze materie wordt ingevoerd. De specifieke betekenis daarvan komt verderop aan de orde, bij de bespreking van de deelonderwerpen.

Ten slotte is relevant dat krachtens artikel 130 Grondwet de mogelijkheid geopend wordt om aan vreemdelingen die ingezetenen zijn het actief en passief kiesrecht voor de gemeenteraad toe te kennen, mits zij ten minste voldoen aan de vereisten die gelden voor Nederlandse ingezetenen.
 

2. Betekenis en functie

De inhoudelijke juridische betekenis van artikel 2 Grondwet is beperkt. Het artikel heeft niettemin relevantie, doordat het het onderscheid tussen Nederlanders en niet-Nederlanders benadrukt.[4] Na artikel 1 Grondwet, dat opdraagt gelijke gevallen gelijk te behandelen en discriminatie verbiedt, maakt artikel 2 Grondwet immers duidelijk dat dit niet betekent dat er tussen personen geen belangrijke ver­schillen zijn die onder­scheid in behandeling kunnen rechtvaardigen. Een van de voornaam­ste gronden van ver­schil dat onderscheid kan rechtvaardigen is gelegen in het nationali­teitscriteri­um. Nederlanders (artikel 2, eerste lid) hebben een streepje voor, zo blijkt impliciet uit artikel 2, tweede lid. Zo geldt de grondwettelijke gelijk­be­noembaar­heidseis (artikel 3) slechts voor Nederlanders. Ook het kiesrecht, daargelaten het bij wet toegekende kiesrecht voor de gemeenteraad (artikel 130 jo. artikel B3 van de Kieswet) is slechts van toepassing op Nederlanders (arti­kelen 4, 54, 56 en 129). Hetzelfde geldt voor de grondwettelijke garanties met betrekking tot de vrije arbeidskeuze en het recht op bijstand (artikel 19, derde lid, resp. 20, derde lid).
 
Materieel is de betekenis van de grondwetsbepaling niet groot. Artikel 2 geeft geen inhoudelijke maatstaven waaraan de wetgeving inzake het Nederlanderschap, het vreemdelingen- en uitleveringsrecht en beperkingen om het land te mogen verlaten moet voldoen. Ten aanzien van het Nederlanderschap en het vreemdelingenrecht is delegatie mogelijk. Een groot deel van de materie wordt de facto in beleidsregels geregeld, en wat betreft het vreemdelingenrecht daarnaast in lagere regelgeving, verdragen en EU-recht. Er is dan ook nauwelijks jurisprudentie inzake artikel 2 Grondwet. Er is een overvloedige rechtspraak over het nationaliteitsrecht, maar deze ziet op de Rijkswet op het Nederlanderschap en de betreffende beleidsregels, neergelegd in de Handleiding Rijkswet op het Nederlanderschap 2003. De vreemdelingenrechtelijke jurisprudentie is zelfs enorm omvangrijk, maar ziet vooral op de wettelijke en lagere regelingen en op de verenigbaarheid van besluiten met internationaal en EU-recht en met nationaal bestuursrecht.
 

3. Het Nederlanderschap[5]

Artikel 2 eerste lid draagt de regeling van het Nederlanderschap op aan de formele wetgever. Nu deze bepaling de term 'regelt' bevat is delegatie mogelijk. Gezien de aard van de materie moet het er voor worden gehouden dat de wetgever uitsluitend aan regelgevers op centraal niveau kan delegeren. Het betreft hier immers een zaak van nationaal belang. Delegatie aan decentrale organen is dan ook niet goed denkbaar. Onderscheiden provinciaal of gemeentelijk nationaliteitsrecht zou daarenboven al snel in strijd komen met bepalingen als artikel 1 Grondwet.

Het Nederlanderschap is een aangelegenheid van het Koninkrijk (artikel 3, eerste lid, onder c van het Statuut), en wordt dan ook geregeld in een rijkswet, de Rijkswet op het Neder­landerschap (Rwn).[6] De regeling in de Rijkswet inzake de verkrijging en het verlies van het Nederlanderschap luidt in grote lijnen als volgt. Hoofdregel is dat Nederlander is het kind van wie de vader of moeder ten tijde van de geboorte Nederlander (artikel 3, eerste lid, Rwn) is. Dit beginsel leidt er veelal toe dat personen een dubbele nationaliteit hebben,nu ook veel andere staten deze regel aanhangen. Voorts is er de ‘derde-generatieregel’, inhoudend dat een kind, dat ten tijde van zijn geboorte in Nederland hoofdverblijf heeft, waarvan een der ouders ten tijde van de geboorte van dat ook kind ook in Nederland hoofdverblijf heeft, en waarvan een der ouders van die ouder op het tijdstip van de geboorte van laatstgenoemde ouder in Nederland hoofdverblijf had, de Nederlandse nationaliteit heeft (artikel 3, derde lid Rwn). Meer dan een miljoen mensen in Nederland hebben een meervoudige nationaliteit.

Naast deze verkrijging van rechtswege kan men het Nederlanderschap verkrijgen door optie, alsmede door verlening (dit laatste meestal aangeduid als naturalisatie). Artikelen 6-6a Rwn regelen de optie. Optie is onder meer mogelijk voor de toegelaten meerderjarige vreemdeling die in Nederland is geboren en daar sedert zijn geboorte hoofdverblijf heeft. Artikel 6a, eerste lid, Rwn bevat een weigeringsgrond ten aanzien van een meerderjarige vreemdeling die sinds de leeftijd van vier jaar hoofdverblijf in Nederland heeft, een andere nationaliteit heeft en niet het redelijk mogelijke heeft gedaan of wil doen om van die nationaliteit afstand te doen.

De verlening van het Nederlanderschap (naturalisatie; artikelen 7-13 Rwn) geschiedt op verzoek, bij koninklijk besluit. Artikel 8 Rwn bepaalt dat daarvoor in aanmerking komen verzoekers die meerderjarig zijn, tegen wier verblijf voor onbepaalde tijd in Nederland geen bedenkingen bestaan, die ten minste vijf jaren onmiddellijk voorafgaande aan het verzoek in Nederland toelating en hoofdverblijf hebben gehad en die in de samenleving als ingeburgerd kunnen worden beschouwd. In bepaalde gevallen is een van deze eisen niet van toepassing of gelden kortere termijnen. Artikel 9 Rwn bevat een aantal afwijzingsgronden, waaronder het opleveren van gevaar voor de openbare orde en niet al het mogelijke gedaan hebben of zullen doen om de tot dan bezeten nationaliteit te verliezen (artikel 9, derde lid, Rwb noemt een aantal gevallen waarin de afstandseis niet geldt). Minderjarige kinderen delen in de verlening van het Nederlanderschap, als dit in het besluit tot verlening uitdrukkelijk is bepaald (artikel 11 Rwn).

De artikelen 14 t/m 16A Rwn regelen het verlies van het Nederlanderschap. Van groot belang is artikel 15, tweede lid, Rwn, op grond waarvan Nederlanders bij verkrijging van een andere nationaliteit het Nederlanderschap in de meeste gevallen niet verliezen.
 
De materie van het Nederlanderschap, en in het bijzonder de mogelijkheid van naturalisatie en het hebben/behouden van een dubbele nationaliteit is de afgelopen jaren sterk gepolitiseerd,[7] ingegeven door de opvatting dat massa-immigratie geleid heeft tot een ‘multicultureel drama’, waarbij met name de opkomende islam als oorzaak wordt aangewezen. In reactie hierop wordt in toenemende mate van nieuwkomers gevraagd zich met de ontvangende Nederlandse samenleving te identificeren, en daarin te integreren vooraleer aan hen volwaardige rechten worden toegekend. Zo is in 2003 de Rijkswet gewijzigd.[8] De naturalisatieprocedure wordt daarin niet langer primair gezien als een aansporing tot integratie, maar veeleer als een instrument om vast te stellen dat een immigrant zijn integratieproces heeft voltooid en in staat is volwaardig in de Nederlandse samenleving te functioneren.[9] In lijn hiermee is de naturalisatietoets verzwaard en worden (soms geslaagde) pogingen gedaan om de afstandseis uit te breiden.[10]Tenslotte moeten optanten en naturalisandi sinds 2009 bij een verplicht gestelde ceremonie ter gelegenheid van de uitreiking van het besluit tot verlening van het Nederlanderschap een eed of verklaring van verbondenheid afleggen, inhoudende dat ze de grondwettelijke orde van het Koninkrijk, haar vrijheden en rechten respecteren en de plichten die het staatsburgerschap meebrengt getrouw zullen vervullen (artikel 23, tweede lid, Rwn). Deze wijzigingen gaan uit van de opvatting dat juridisch burgerschap (de Nederlandse nationaliteit) burgerschap in psychologisch-morele en in economische zin vooronderstelt: geïntegreerd zijn, bij de Nederlandse samenleving kunnen en willen horen en daaraan een zinvolle bijdrage kunnen en willen leveren.[11]
 

4. De toelating en uitzetting van Nederlanders

Artikel 2, tweede lid, van de Grondwet draagt de regeling van de toelating en uitzetting van vreemdelingen op aan de wetgever, maar zwijgt over Nederlanders. Dit doet de vraag rijzen of toelating en uitzetting van Nederlanders geoorloofd is. De Grondwet noch het Statuut geven hierover uitsluitsel. Wel zou de wetgever die een toelatings- en uitzettingsregeling met betrekking tot Nederlanders zou willen vaststellen, gebonden zijn aan artikel 3 van het Vierde Protocol bij het EVRM, dat uitzetting en aantasting van het recht op terugkeer voor eigen onderdanen uitdrukkelijk uitsluit en artikel 12 IVBPR, dat in vierde lid bepaalt dat het terugkeerrecht dat niet ‘willekeurig’ ontnomen mag worden. Gelet op deze bepalingen zou het op het eerste gezicht voor de hand liggen ook in de Grondwet een recht op toelating en niet-uitzetting van Nederlanders op te nemen. De regering wilde echter blijkens de grondwetsgeschiedenis de handen vrijhouden voor een eventuele toelatings- en uitzettingsregeling inzake Antilliaanse Nederlanders.[12] In verband daarmee heeft de regering de verklaring, bedoeld in artikel 5, vierde lid, van het genoemde Vierde Protocol afgelegd en een voorbehoud bij artikel 12 IVBPR gemaakt, inhoudend dat Nederland en de Nederlandse Antillen voor de toepassing van deze bepalingen als ‘separate territories’ aangemerkt worden.

Ook het Statuut verzet zich niet tegen een regeling inzake toelating en uitzetting voor Nederlanders uit andere gebiedsdelen. Artikel 3, eerste lid,onder f, van het Statuut bepaalt dat het toezicht op algemene regels betreffende toelating en uitzetting van Nederlanders een Koninkrijksaangelegenheid is. Uit deze formulering kan opgemaakt worden dat de regeling zelf van de toelating en uitzetting van Nederlanders een landsaangelegenheid is. Dat betekent dus dat de landen binnen het Koninkrijk (Nederland, Aruba, Curaçao, Sint Maarten) de toelating van de uit de andere landen van het Koninkrijk afkomstige Nederlanders in beginsel aan beperkingen kunnen onderwerpen. De regeling van bijvoorbeeld het land Curaçao, die aan de toelating van Nederlanders afkomstig uit het Europese deel beperkingen stelt, is dus mogelijk. Zo achtte de Hoge Raad het in 2000 aanvaardbaar dat de toenmalige Nederlandse Antillen in hun toelatingsbeleid onderscheid maakten tussen geboren en getogen Antillianen (die onbeperkt recht op toelating hadden) en andere Nederlanders die dat recht niet hadden.[13] Een dergelijke regeling was niet in strijd met onder meer de gelijkheidsnorm van artikel 26 IVBPR. Het daarmee beoogde doel – de bescherming van de economische belangen van de Nederlandse Antillen – was legitiem en het betreffende toelatingsbeleid met het oog op dit doel proportioneel. Een dergelijke regeling ten gunste van Bonaire, St. Eustatius en Saba (de BES-eilanden, die sinds ‘10-10-10’ tot het Nederlandse staatsbestel behoren) en ten koste van uit Nederland afkomstige Nederlanders is vermoedelijk evenmin discriminatoir. De gelijkheidsnorm van artikel 1 Grondwet, gelezen in het licht van de differentiatieclausule van artikel 1, tweede lid, van het Statuut en in de toekomst mogelijk artikel 132a, derde lid, Grondwet (nieuw), laten een dergelijk onderscheid toe.[14] Vooral het verschil in sociaal-economisch niveau en de risico’s voor de kwetsbare arbeidsmarkt op de BES-eilanden rechtvaardigen dat voor deze eilanden wel een toelatingsregeling voor Europese Nederlanders geldt, terwijl andersom geen toelatingsvoorwaarden worden gesteld. Overigens ligt er thans bij de Tweede Kamer een initiatiefwetsvoorstel-Bosman, dat globaal gezegd beoogt ten aanzien van Nederlanders afkomstig van Aruba, Curaçao en Sint Maarten aan een vestigingsregeling te onderwerpen die zoveel mogelijk vergelijkbaar is met de voorwaarden die gelden ten aanzien van EU-onderdanen.[15]

5. De toelating en uitzetting van vreemdelingen

Ingevolge het tweede lid van artikel 2 Grondwet dient de wetgever de toelating en uitzetting van vreemdelingen te regelen. Net als ten aanzien van de Rwn dient te worden aangenomen dat ter zake slechts delegatie aan centrale overheidsorga­nen geoorloofd is.

De betreffende materie is met name wat betreft de bevoegdhe­den, procedure en formele vereisten geregeld in de Vreemdelin­genwet 2000 (Vw 2000), een daarop gebaseerde algemene maatregel van bestuur - het Vreemdelingenbesluit 2000 - en een krach­tens subdelega­tie gegeven ministeriële regeling - het Voorschrift Vreemdelin­gen. Anders dan artikel 2, tweede lid, van de Grondwet suggereert bevatten deze regelingen slechts een fractie van de materiële normen met betrekking tot de toelating en uitzetting van vreemde­lingen. Deze zijn voornamelijk te vinden in beleidsregels, met name in de vele honderden pagi­na's van de Vreemdelingencirculai­re 2000. Of vastlegging van de verblijfsrechtelijke positie van vreemdelingen in beleids­regels spoort met de legaliteitsaspira­ties van de grondwetgever kan betwijfeld worden. De aan plotse­linge wijzigingen onderhevige praktijk van het vreemdelin­genbe­leid kan echter niet zonder.
 
Het vreemdelingenrecht is zeer complex, onder meer door het deels van de Awb afwijkende procedurerecht en de grote invloed van het internationale en EU-recht. Aan die complexiteit ligt het spanningsveld tussen twee normatieve uitgangspunten ten grondslag: de nationale soevereiniteit, die traditioneel ten aanzien van toelating en uitzetting van vreemdelingen groot is, en boven-nationale mensenrechtennormen en EU-regels die die soevereiniteit juist vergaand beperken; die normen en regels worden in paragraaf 9 kort aangestipt. Hier wordt volstaan met een korte schets van de Vw 2000.

De Vreemdelingenwet 2000 is gestructureerd op basis van volgordelijkheid: de wet loopt min of meer parallel met de vreemdelingenrechtelijke procedures door de tijd. Daarnaast gaat de wet uit van een scheiding tussen vreemdelingen die asiel zoeken en overige – als ‘regulier’ aangeduide - vreemdelingen, die toelating vragen op andere gronden zoals gezinshereniging, arbeid etc.

Zoals gezegd volgt de Vw 2000 de gang van de vreemdeling: binnenkomst, rechtmatig verblijf voor bepaalde resp. vervolgens voor onbepaalde tijd, dan wel toezicht en vrijheidsbeperking/-beneming (al dan niet gericht op uitzetting) en als sluitstuk de rechtsbescherming. Hoofdstuk 2 regelt de aanvang van het verblijf, de toegang van vreemdelingen. De wet doet dit in artikel 3 door te regelen aan wie de toegang wordt geweigerd. Het artikel bevat zelf enige criteria en verwijst verder naar regels bij of krachtens algemene maatregel van bestuur gesteld. Toegang duidt op feitelijke binnenkomst. Er is geen recht op verblijf als gevolg van de enkele verlening van toegang. Hoofdstuk 3 bevat regels inzake  rechtmatig verblijf: resp. de kortdurende ‘vrije termijn’ (artikel 12 Vw 2000), de verblijfsvergunning regulier voor bepaalde en voor onbepaalde tijd (artikelen 14 e.v. resp. 20 e.v.) en de verblijfsvergunning asiel voor bepaalde en voor onbepaalde tijd (artikelen 28 e.v. resp. 33 e.v.). Vanzelfsprekend bestaat er onderscheid tussen deze verblijfstitels, zowel wat betreft de criteria voor de verlening ervan (‘reguliere’ resp. ‘asielgronden’) als wat betreft de aanspraken die de vergunninghouder eraan ontleent. Een belangrijk kenmerk van de verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd is dat deze doorloopt en er slechts beperkte intrekkingsmogelijkheden zijn (artikelen 22 en 35). Hetzelfde geldt voor de verblijfsvergunning asiel voor onbepaalde tijd (artikel 35).

Hoofdstuk 4 is met name van belang omdat het een aantal ambtenaren met belangrijke toezichtsbevoegdheden uitrust. Vergaande maatregelen zijn vervat in hoofdstuk 5, dat handelt over vrijheidsbeperking en vrijheidsontneming. Als de aanvraag om een verblijfsvergunning asiel voor bepaalde tijd is afgewezen, kan de vreemdeling verplicht worden zich op te houden in een bepaalde ruimte of plaats (artikel 57), welke indien nodig voor de uitzetting tegen ongeoorloofd vertrek beveiligd kan worden (vrijheidsbeneming ex artikel 58). Daarnaast is er de vreemdelingenbewaring, vrijheidsbeneming met het oog op uitzetting  (artikel 59).

Gezien de vele ingrijpende besluiten en handelingen jegens de vreemdeling is diens rechtsbescherming van groot belang. Deze loopt, blijkens hoofdstuk 7 van de wet, in beginsel via de hoofdlijnen van de Algemene wet bestuursrecht (bezwaar, beroep, hoger beroep), maar er bestaan vele afwijkingen. Zo is er in asielzaken geen bezwaarfase (artikel 80 Vw 2000), maar (alleen) een voornemenprocedure (artikel 39), waarbinnen verschillende varianten met verschillende termijnen onderscheiden worden (artikelen 3.108-3.120 Vb 2000).[16] In asielzaken wordt in plaats van de gebruikelijke rechterlijke beoordeling naar het tijdstip van het besluit (ex tunc) een ex nunc-beoordeling voorgeschreven (artikel 83 Vw 2000). In een aantal gevallen heeft het indienen van bezwaar of beroep schorsende werking (artikel 73). Ten aanzien van vrijheidsbeperkende en –benemende maatregelen is er net als bij asielzaken geen bezwaarfase (artikel 75), en in diverse gevallen staat geen hoger beroep op de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State open (artikel 84; maar zie weer de uitzondering daarop in artikel 95, eerste lid ). Tenslotte: in de procedure bij de Afdeling wordt een grievenstelsel gehanteerd, waarbij de de Afdeling zich kan beperken tot de beoordeling van de aangevoerde grieven (artikel 91, eerste lid). Wanneer in het hoger beroepschrift geen rechtsvragen aan de orde zijn gesteld die in het belang van de rechtseenheid, -ontwikkeling of -bescherming in algemene zin (de zogenaamde ‘tritsvragen’) beantwoording behoeven en hetgeen daarin is aangevoerd niet tot vernietiging van de aangevallen uitspraak kan leiden, kan zonder nadere motivering met dat oordeel worden volstaan (artikel 91, tweede lid). Deze wijze van verkorte afdoening vindt in verreweg de meeste gevallen plaats.
 

6. Uitlevering[17]

Het derde lid van artikel 2 Grondwet stelt als eis voor uitleve­ring van vreemdelingen en van Nederlanders[18] dat dit geschiedt krachtens verdrag. De grond voor de verdragseis is hierin gele­gen, dat daarin een zeker vertrouwen in de rechtspleging van het andere land besloten ligt.[19] Bestaat dit vertrouwen niet, dan zal zo een verdrag niet tot stand komen en ligt het niet in de rede uitlevering aan dat land zonder verdrag toe te laten.[20] Nederland heeft een groot aantal bilaterale en multilaterale uitleveringsverdragen gesloten. Te denken valt aan het Europees Verdrag betreffende uitlevering met drie daarbij behorende protocollen.[21]

De tweede volzin van het derde lid verplicht de formele wetgever nadere voorschriften omtrent de uitlevering te formuleren; de wetgever kan dat niet delegeren. Aan deze verplichting heeft de wetgever voldaan met de Uitleveringswet.[22]

Artikel 5 van de Uitleveringswet (Uw) regelt limitatief de gevallen waarin uitlevering mag geschieden. Het stelsel komt er – enige uitzonderingen daargelaten – op neer dat uitlevering kan plaatsvinden voor feiten waarvoor zowel volgens het recht van de verzoekende staat als naar Nederlands recht een vrijheidsstraf van minimaal een jaar kan worden opgelegd. Artikel 8 verbiedt uitlevering indien volgens het recht van de verzoekende staat de doodstrafis gesteld op het feit waarvoor de uitleveringis gevraagd. Uitlevering kan echter toch plaatsvinden als naar het oordeel van de minister voldoende is gewaarborgd dat die straf, wanneer veroordeling mocht volgen, niet ten uitvoer zal worden gelegd. Ook de artikelen 9 tot en met 12 sommen een aantal gevallen op – grotendeels humanitaire excepties – waarin uitlevering niet of slechts onder voorwaarden is toegestaan. Omstreden is in hoeverre de uitleveringsrechter ook buiten de hiervoor in de Uw genoemde gronden ontoelaatbaar mag verklaren wegens het risico van mensenrechtenschendingen in de uitlevering vragende staat.[23] De wet geeft hem daartoe geen bevoegdheid[24] en er is volkenrechtelijk geen hiërarchie tussen verdragen en dus ook geen automatische voorrang voor mensenrechtennormen.[25] Bovendien wordt in het uitleveringsrecht uitgegaan van het interstatelijk vertrouwensbeginsel: vanwege de verdragsband mag er van worden uitgegaan dat de uitlevering vragende staat de mensenrechten van de opgeëiste persoon zal eerbiedigen. Niettemin kan het vertrouwensbeginsel uitzondering lijden. Uitlevering kan in uitzonderlijke gevallen, waarin sprake is geweest van foltering (artikel 3 EVRM) of aannemelijk is dat er een schending van het recht op een eerlijk proces zal plaatsvinden (artikel 6 EVRM), door de uitleveringsrechter ontoelaatbaar worden verklaard. De jurisprudentie op dit punt is wisselend.[26] Het komt er al met al op neer, dat de uitleveringsrechter slechts een beperkte bevoegdheid heeft om uitleveringsverzoeken aan mensenrechtennormen te toetsen. Wanneer zich een mogelijke bevoegdheidslacune voordoet, dient derhalve (na toelaatbaarverklaring door de uitleveringsrechter) tegen de uitleveringsbeslissing van de minister bij de burgerlijke (rest)rechter opgekomen te worden.[27]

Uitlevering is een tweezijdige rechtshandeling,[28] welke geschiedt op verzoek van een andere verdragspartij. De Minister van Veiligheid en Justitie beslist omtrent de uitlevering, nadat de rechter (de rechtbank, met mogelijkheid van cassatie bij de Hoge Raad) een oordeel heeft gegeven omtrent de toelaatbaarheid ervan. Luidt het oordeel dat de uitlevering, anders dan wegens ongenoegzaamheid van de stukken, ontoelaatbaar is, dan wijst de minister het verzoek af (artikel 33). Indien de rechter de uitlevering toelaatbaar acht is de minister niet gehouden tot uitlevering over te gaan, tenzij een verdrag hem daartoe verplicht.
 
Ten aanzien van het geldingsbereik van het Europees uitleveringsverdrag en de Uitleveringswet moet in het oog worden gehouden dat het niet meer van toepassing is in de relatie van Nederland met de lidstaten van de Europese Unie. In die relatie geldt thans de Overleveringswet[29] (Olw), welke uitvoering geeft aan het (EU-)Kaderbesluit Europees Aanhoudingsbevel.[30] De Olw treedt, een enkele uitzondering daargelaten, in de plaats van de Uitleveringswet, aldus artikel 74 Olw. Overlevering is een vereenvoudigde vorm van uitlevering.[31] Aan de eis in artikel 2, derde lid, Grondwet dat uitlevering – ook in de vorm van overlevering – krachtens een verdrag geschiedt is voldaan doordat het Kaderbesluit berustte op artikel 34, tweede lid, van het Verdrag betreffende de Europese Unie, en thans berust op artikel 82 VWEU.

De verschillen tussen ‘gewone’ uitlevering en overlevering zijn aanzienlijk. De overleveringsprocedure vangt niet aan met een uitleveringsverzoek maar met een Europees aanhoudingsbevel, een rechterlijke beslissing uitgevaardigd met het oog op aanhouding en overlevering door een andere lidstaat van een persoon, gezocht met het oog op strafvervolging of tenuitvoerlegging van straf. Besluitvorming ter zake vindt, anders dan in uitleveringsprocedures waarin de minister een belangrijke rol speelt, uitsluitend plaats door rechterlijke autoriteiten: de officier van justitie en de rechtbank Amsterdam (er staat alleen cassatie in het belang der wet open). Uitleveringsverdragen en de Uw bevatten geen beslistermijnen; het Kaderbesluit bevat daarentegen wel – strikte – beslistermijnen. En tenslotte bevat de Olw, anders dan de Uw, een algemene mensenrechtenexceptie, inhoudend dat overlevering niet is toegestaan in gevallen waarin er een gegrond vermoeden bestaat dat deze zou leiden tot flagrante schending van de fundamentele rechten van de betrokken persoon (artikel 11 Olw). Of dit tot een veel ruimere toetsing aan de hand van mensenrechtenverweren leidt dan in het kader van uitleveringsprocedures valt evenwel te betwijfelen. Een beroep op artikel 6 EVRM en mogelijk ook andere bepalingen (artikel 5 EVRM?) zal waarschijnlijk niet inhoudelijk beoordeeld hoeven te worden, nu dat beroep ook in de uitvaardigende staat, die immers ook aan het EVRM is gebonden, gedaan en beoordeeld zal kunnen worden.[32] Ten aanzien van een artikel 3 EVRM-verweer ligt een dergelijke benaderingswijze echter gezien het onherstelbare karakter van een dergelijke schending niet voor de hand. Een verschil met de uitleveringsprocedure zal dan ook zijn, dat niet alleen voltooide maar ook dreigende schendingen van artikel 3 EVRM[33] aan de (overleverings)rechter voorgelegd kunnen worden. Overigens zal deze, vanwege het interstatelijk vertrouwensbeginsel, dat binnen de Unie sterker geldt dan in relatie met derde-staten, slechts in volstrekt evidente gevallen van een artikel 3 EVRM-risico tot weigering van de overlevering besluiten.


7. Het recht het land te verlaten

Artikel 2, vierde lid, Grondwet garandeert een ieder het recht om het land te verlaten, behoudens in de gevallen bij de wet bepaald. Het artikel sluit aan bij artikel 2, tweede lid, van het Vierde Protocol bij het EVRM en artikel 12, tweede lid, van het IVBPR.[34] De Nederlandse wetgeving bevat slechts een enkele bepaling die het degenen die in Nederland verblijven verbiedt het land te verlaten. Te denken valt aan tot gevangenisstraf veroordeelden die hun straf nog moeten ondergaan of personen die een belastingschuld hebben of in staat van faillissement verkeren (vgl. artikelen 18 e.v. Paspoortwet). Voor het overige mag een ieder, ook zonder paspoort of ander identiteitsbewijs, vrijelijk het land uit. Maar omdat men zonder zo een document veelal niet in andere landen terecht kan en daardoor dus bemoeilijkt wordt in het verlaten van Nederland, meende de regering dat artikel 2, vierde lid, een recht op een paspoort of ander identiteitsbewijs inhoudt. Wij zien hier een voorbeeld van uit een klassiek grondrecht afgeleide positieve verplichtingen.[35]

De betreffende materie is geregeld in de Paspoortwet.[36] Deze wet regelt verstrekking, weigering, vervallenverklaring, verval van rechtswege, inhouding en inlevering van reisdocumenten. Reisdocumenten zijn het nationaal paspoort en een aantal andere in de Paspoortwet aangeduide documenten.[37] Het paspoort is geldig voor vijf jaren (een langere geldigheidstermijn van tien jaren is voorzien[38] ) en geldt voor alle landen (artikel 9 Paspoortwet). Dit laatste houdt niet in dat een andere staat een Nederlander dan ook altijd toelaat: een geldig paspoort is geen garantie voor toelating tot een ander land.

De wetgever is gezien artikel 2, vierde lid, Grondwet niet bevoegd te delegeren. Zo ligt uitsluitend bij de formele wetgever de bevoegdheid om eventuele uitreisverboden vast te stellen. De vraag rijst hoe dit zich verhoudt met de bevoegdheid krachtens artikel 10, eerste lid, sub b, van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002, op grond waarvan bij ministeriële regeling landen aangewezen kunnen worden waarheen bepaalde ambtenaren niet mogen reizen. Daarnaast bepaalt artikel 125f Ambtenarenwet dat bij algemene maatregel van bestuur categorieën van ambtenaren, die uit hoofde van hun functie kennis kunnen nemen van geheime gegevens, aan reisbeperkingen onderworpen kunnen worden. De regering meende dat dit met het grondwettelijke delegatieverbod verenigbaar was, nu de formele wet de wezenlijke bepalingen met de inhoudelijke normstellingen bevatte, de wet slechts het geven van (gebonden) uitvoeringsvoorschriften aan lagere regelgevers over laat en er dus geen sprake is van ‘echte’ delegatie van regelgevende bevoegdheid.[39]
 

8. Internationaal en Unierecht[40]

De nationale wetgeving en het nationale beleid is in belangrijke mate aan internatio­naal- en Unierechtelijke grenzen gebonden. Enerzijds vloeien uit mensenrech­tenverdragen grenzen aan het nationale vreemdelingenrecht en -beleid voort die primair van belang zijn voor vreemdelingen afkomstig van buiten de EU. Zo verbieden artikel 33 Vluchtelin­genverdrag en artikel 3 EVRM in bepaalde gevallen de verwijdering van asielzoekers en andere vreemdelingen naar een land waar hun mensenrechten mogelijk ernstig geschonden worden. En artikel 8 EVRM verbiedt onder omstandighe­den uitzetting of niet-toelating van vreemdelingen wanneer dat het in deze bepaling gewaarborgde recht op gezinsleven te zeer zou beperken. Daarnaast stelt het EVRM (artikelen 5, 13 en 34 EVRM, mogelijk ook artikel 6 EVRM) eisen aan de vreemdelingenrechtelij­ke procedure. Op de naleving van het EVRM ziet uiteindelijk het Europees Hof voor de Rechten van de Mens toe.

Anderzijds vloeien grenzen voort uit het gemeenschapsrecht, dat voor EU-onderdanen en de van hen afhankelijke familieleden in de Europese Unie een recht op vrij reizen en onder bepaalde randvoorwaarden een recht op vestiging waarborgt. Daarnaast geeft het Unierecht ook waarborgen aan derdelanders. Op de naleving van het gemeen­schapsrecht ziet in laatste instantie de EU-rechter, het Hof van Justitie toe.

In dit verband moet onderscheid worden gemaakt tussen burgers van de Europese Unie en hun naaste familieleden enerzijds, die in het algemeen een geprivilegieerde positie hebben, en overige vreemdelingen: ‘derdelanders’ die niet aan EU-burgers verbonden zijn. Burger van de Unie is een ieder die de nationaliteit van een lidstaat bezit. Unieburgers en hun familieleden hebben het recht om zich vrij op het grondgebied van de lidstaten te verplaatsen en aldaar te verblijven, onder voorbehoud van de beperkingen en voorwaarden die bij het EU-werkingsverdrag en de bepalingen ter uitvoering daarvan zijn vastgesteld, aldus artikelen 20, eerste lid, en 21, eerste lid, VWEU. Artikel 45 inzake het vrij werknemersverkeer en artikel 49 inzake de vrijheid van vestiging bevatten aanvullende waarborgen voor werknemers en zelfstandigen. Een en ander is verder uitgewerkt in richtlijn 2004/38, op grond waarvan EU-burgers en hun naaste familieleden (echtgenoot/partner, kinderen jonger dan 21 jaar en andere familieleden die ten laste komen) zich vrij kunnen bewegen naar en verblijven in andere lidstaten. Beperkingen zijn slechts mogelijk op grond van openbare orde, openbare veiligheid, volksgezondheid (incl. voldoende ziektekostenverzekering) en voorkoming van het ten laste komen van de openbare kas (bijstand).
 
Ten aanzien van anderen dan Unie-burgers – derdelanders – die niet onder een geprivilegieerd EU-rechtelijk regime vallen heeft de Nederlandse staat een beduidend grotere beleidsvrijheid om een eigen toelatings- en uitzettingsbeleid te voeren. Ook dan gelden echter belangrijke begrenzingen, die primair voortvloeien uit het EVRM, het Vluchtelingenverdrag en daarmee parallelle EU-regelingen. Grofweg zijn er drie soorten normen te onderscheiden: normen met het oog op de bescherming van het gezinsleven, ten aanzien van asiel en met betrekking tot procedurele zorgvuldigheid.

Ten eerste is er het recht op gezinsleven zoals gewaarborgd door artikel 8 EVRM. Deze bepaling houdt weliswaar geen algemeen recht in op toegang en verblijf in een land waar andere familieleden wonen. Zo houdt artikel 8 EVRM niet een algemene verplichting voor de staat in om de woonplaatskeuze van echtparen en andere gezinsleden te respecteren en hen dienovereenkomstig recht op gezinshereniging op zijn grondgebied te verlenen.[41] Niettemin kan de verplichting tot een rechtvaardige afweging (‘fair balance’) van de persoonlijke belangen van individu en gezin enerzijds en van de gemeenschap als geheel anderzijds in bijzondere omstandigheden een positieve verplichting om gezinshereniging toe te staan met zich brengen. Bij de vaststelling of sprake is van een positieve verplichting tot toelating zijn relevante factoren die in ogenschouw moeten worden genomen de mate waarin het gezinsleven anders daadwerkelijk wordt verbroken, de sterkte van de banden met de ontvangende staat en de (on)overkomelijkheid van obstakels die eraan in de weg staan om het gezinsleven uit te oefenen in het land van oorsprong.[42] Tot nu toe heeft het Europese Hof voor de Rechten van de Mens alleen positieve verplichtingen aangenomen in zaken waarin gezinnen waren betrokken met jonge kinderen die waren geboren, geïntegreerd en legaal verblijf hadden in het land van ontvangst.[43]

Indien het besluit de strekking heeft de vreemdeling een verblijfstitel te ontnemen die hem tot het uitoefenen van het gezinsleven in Nederland in staat stelde, dan wel strekt tot ongewenstverklaring, is per definitie sprake van inmenging, welke moet voldoen aan de beperkingsclausule van artikel 8, tweede lid, EVRM.[44] Daarbij moeten de, naar het betreffende arrest genoemde, Boultif-criteria in acht worden genomen.[45] Zowel bij de toetsing van een weigering van een eerste toelating – meestal bezien vanuit het perspectief of daarmee een positieve verplichting geschonden wordt – als van het ontnemen van een verblijfstitel, waarbij sprake is van een inmenging, en aan de orde is of de inbreuk op de in het eerste lid van artikel 8 EVRM neergelegde negatieve (onthoudings)plicht voldoet aan het tweede lid, staat de evenredigheid centraal. Wel laat het Hof de staat bij de toetsing van weigering van een eerste toelating beduidend meer ruimte, een grotere ‘margin of appreciation’.

Naast artikel 8 EVRM is ook het EU-recht van belang. In het bijzonder valt te wijzen op de Gezinsherenigingsrichtlijn (richtlijn 2003/86), die de maatstaven van artikel 8 EVRM nader concretiseert en preciseert. Daarmee is niet meer enkel een globaal kader voor belangenafweging gegeven, maar ook een recht op gezinshereniging, met nauw omlijnde beperkingsgronden.[46]
 
Naast het recht op gezinsleven zijn er ook andere internationale en EU-normen die grenzen stellen aan het nationale migratiebeleid. Het gaat hier onder meer om bepalingen die verwijdering verbieden wanneer een asielzoeker als gevolg van die verwijdering terecht kan komen in een mensen­rechtelijk onaan­vaardbare situatie: de 'refou­lementverbo­den'.[47]

Indien een staat een vreemdeling verwijdert naar een land waar deze de reële kans loopt in een mensenrechtelijk onaan­vaardbare situatie te zullen komen, is die verwijderende staat daarvoor veelal zelf (mede)verantwoordelijk. De refoulementverboden verwoorden deze medeverantwoordelijk­heid en koppelen daaraan het expliciete of impliciete verbod om in dergelijke gevallen tot verwijdering over te gaan. Het bekend­ste expliciete refoulementverbod is artikel 33 Vluchtelingen­verdrag, dat verbiedt een vluchteling te verwijderen (‘refouleren’) naar een land waar hij voor vervolging heeft te vrezen. Daarnaast vloeien uit bepaalde mensenrechtenbepalingen 'implicie­te verwijderingsverboden' voort. Deze bepalingen verbieden niet uitdrukkelijk dat een vreemdeling in bepaalde gevallen wordt verwij­derd. Zij verbie­den (slechts) dat hij wordt onderworpen aan een mensenrechtelijk onaanvaardbare behandeling. Niettemin wordt een staat die de betrokke­ne door verwij­de­ring aan het reële risico van zo een behande­ling/situatie bloot­stelt voor dat resul­taat verantwoor­delijk gehouden (een vorm van indirect of middellijk ‘daderschap’), ook al is het enige wat hij doet het verrichten van die verwijde­ringshandeling en zijn het anderen buiten zijn rechts­macht die de persoon in kwestie aan die behandeling onderwerpen. Het belangrijkste impliciete refoulementverbod vormt onge­twijfeld artikel 3 EVRM dat foltering en onmense­lijke of vernederende behandeling of bestraffing verbiedt . Op grond van vaste Straatsburgse jurisprudentie[48] vormt verwijdering naar een land waar iemand het reële risico (real risk) loopt aan zo een behandeling te worden onderworpen een schending van artikel 3 EVRM door de verwijderende verdragsstaat.

De beoordeling van asielverzoeken is moeilijk, onder meer omdat deze een inschatting vereist van het risico dat betrokkene zal gaan lopen bij terugkeer naar zijn land en mede gebaseerd moet worden op moeilijk bewijsbare en lastig te controleren asielrelazen.[49] In de praktijk rust de bewijslast van de gegrondheid van het gevreesde risico primair bij de asielzoeker: deze zal aannemelijk moeten maken dat hij vluchte­ling of anderszins asielgerechtigde is en dus bij terugkeer voor vervolging of anderszins onmenselijke behandeling heeft te vrezen. Het is vooral de concrete vormgeving van dit bewijslast­risico die bepalend is voor de uitslag van een asiel­zaak. De jurisprudentie vereist in het algemeen dat de asielzoeker aan de hand van hem persoon­lijk betreffende feiten, waaruit blijkt dat de overheid of dominante bevolkings­groepen het juist op hem gemunt heb­ben, de gegrond­heid van zijn vrees plausibel maakt: er moet sprake zijn van een verhoogd geïndividualiseerd risico. Toonaangevend was het Vilvarajah-arrest, inzake de verwijdering van vijf jonge Tamil-asielzoekers naar Sri Lanka.[50] De kern van dit arrest is dat er, bij gebreke van specifieke individuele kenmerken ('special distinguishing featu­res') waaruit een verhoogd risico van een artikel 3 EVRM-schen­ding af te leiden was, slechts sprake was van een algemene kans, een enkele mogelijkheid ('a mere possibility') van zo een schending, hetgeen op zich onvoldoende is om als reëel risico van een schending van artikel 3 EVRM te gelden. De afgelopen jaren zijn de strengste kanten van het Vilvarajah-criterium afgeslepen en is het EHRM de individuele situatie van de asielzoeker meer gaan beoordelen in de context van de algemene omstandigheden ter plaatse, van de aldaar plaatsvindende structurele mensen­rechtenschendingen, waarbij een mildere bewijslast op de asielzoeker werd gelegd.[51] Zo erkende het Hof uitdrukkelijk dat in extreme gevallen van geweld verwijdering van bepaalde kwetsbare groepen per definitie in strijd kan zijn met artikel 3 EVRM, in welk geval van groepsvervolging dus niet vereist is dat ‘special distinguishing features’ aannemelijk zijn gemaakt.[52]

Aangetekend moet worden, dat in toenemende mate het EU-recht naast het EVRM en het Vluchtelingenverdrag een belangrijke bron van asielrecht is geworden. Zoals artikel 8 EVRM een nadere concretisering heeft gekregen in de Gezinsherenigingsrichtlijn, zo zijn de refoulementverboden in EVRM en Vluchtelingenverdrag inspiratiebron voor de zgn. Definitierichtlijn (richtlijnen 2004/83 en 2011/95). Daarnaast is het EU-recht van belang doordat de overdracht van asielzoekers naar het voor de beoordeling van het asielverzoek relevante EU-land (vaak het land van binnenkomst) geregeld wordt door de Dublin II-verordening (verordeningen 343/2003 en 604/2013), welke uitgaat van het interstatelijk vertrouwensbeginsel.[53] Volgens dit beginsel mag worden voorondersteld dat de overnemende, verantwoordelijke EU-lidstaat veilig is, in de zin dat deze staat bij de behandeling van het verzoek het EVRM en het Vluchtelingenverdrag in acht neemt, zodat er geen risico is van indirect refoulement (veroorzaakt doordat deze staat in strijd met genoemde verdragen refouleert, waarvoor ook de overdragende staat verantwoordelijk is). Dit vertrouwen geldt evenwel niet onvoorwaardelijk, en is dus voor weerlegging vatbaar.[54] Zo oordeelde het EHRM dat Dublin-overdracht door België aan Griekenland vanwege de uiterst gebrekkige asielprocedure aldaar in strijd is met artikel 3 EVRM.[55]
 
Naast inhoudelijke waarborgen ten behoeve van het recht op gezinsleven en de bescherming tegen refoulement vloeien uit internationaal en EU-recht ook eisen van procedurele aard voort. Zo vereist artikel 13 EVRM dat in immigratiezaken[56] een effectief rechtsmiddel (‘effective remedy’) openstaat tegen beweerdelijke schendingen van onder meer artikel 3 en 8 EVRM; in asielzaken moet daarin sprake zijn van een strenge toetsing (‘rigorous scrutiny’).[57] Belangrijk zijn de zogenaamde ‘interim measures’ van (de President van) het EHRM, waarin lidstaten wordtverzocht, hangende een nadere beoordeling door het Hof van een klacht op grond van artikel 3 EVRM, de uitzetting van de asielzoeker op te schorten. Deze ordemaatregelen, hoewel slechts gebaseerd op artikel 39 van de eigen Rules of the Court (’s Hofs huishoudelijk reglement), zijn rechtens bindend nu naleving daarvan een vereiste is met het oog op de doeltreffende uitoefening van het individueel klachtrecht (artikel 34 EVRM).[58] Daarnaast geeft de Procedurerichtlijn (richtlijnen 2005/85 en 2013/32) uitgewerkte criteria die in de asielprocedure in acht moeten worden genomen. Tenslotte stelt artikel 5 EVRM eisen aan vreemdelingenbewaring en de rechterlijke toetsing daarvan,[59] en vloeien ook uit de Terugkeerrichtlijn (richtlijn 2008/115) maatstaven voort die daarbij in acht moeten worden genomen.[60]
 

9. Jurisprudentie

- ABRvS 27 januari 2003, Administratiefrechtelijke Beslissingen 2003, 286 m.nt. Vermeulen
- ABRvS 15 november 2005, AB 2006, 104 m.nt. Vermeulen en Battjes.
- ARRvS 10 januari 1983, AB 1983, 306 m.nt. Boon
- EHRM 28 mei 1985, RV 1985, 105 m.nt. Swart (Abdulaziz)
- EHRM 21 juni 1988, RV 1988, 17 m.nt. Boeles (Berrehab)
- EHRM 7 juli 1989, RV 1989, 94 m.nt. Swart (Soering)
- EHRM 20 maart 1991, RV 1991, 18 m.nt. Boeles (Cruz Varas)
- EHRM 30 oktober 1991, RV 1991, 19 m.nt. Vermeulen (Vilvarajah).
- EHRM 19 februari 1996, RV 1996, 23 m.nt. Steenbergen (Gűhl)
- EHRM 7 maart  2000, AB 2000, 284 m.nt. Vermeulen, JV 2000,103 m.nt. Spijkerboer (T.I.)
- EHRM 11 juli 2000, JV 2000, 240 m.nt. Vermeulen, RV 2000, 2 m.nt. Battjes (Jabari)
- EHRM 5 oktober 2000, JV 2000, 264 m.nt. Boeles, RV 2000, 61 (Maaouia)
- EHRM 2 augustus 2001, RV 2001, 23 m.nt. Van Walsum (Boultif)
- EHRM 21 december 2001, RV 2001, 24 m.nt. Boeles (Sen)
- EHRM (GK) 4 februari 2005, JV 2005, 89 m.nt. Vermeulen en De Vries (Mamatkulov)
- EHRM 5 juli 2005, JV 2005, 304 m.nt. Spijkerboer, AB 2005, 369 m.nt. Battjes en Vermeulen (Said)
- EHRM 1 december 2005, JV 2006, 34 m.nt. Van Walsum (Tuquabo-Tekle)
- EHRM 31 januari 2006, JV 2006, 90 m.nt. Boeles (Rodrigues da Silva and Hoogkamer)
- EHRM 18 oktober 2006, JV 2006, 417 m.nt. Boeles (Űner)
- EHRM 11 januari 2007, AB 2007, 70 m.nt. Vermeulen (Salah Sheekh)
- EHRM (GK) 23 juni 2008, JV 2008, 267 m.nt. Boeles (Maslov)
- EHRM 17 juli 2008, JV 2008, 329 m.nt. Spijkerboer (NA vs. Verenigd Koninkrijk)
- EHRM 21 januari  2011, JV 2011, 68 m.nt. Battjes, EHRC 2011, 42 m.nt. Woltjer (M.S.S. vs. België en Griekenland)
- EHRM 28 juni 2011, JV 2011, 332 m.nt. Battjes, EHRC 2011, 125 m.nt. Den Heijer (Sufi en Elmi)
- EHRM 28 juni 2011, JV 2011, 402 m.nt. Van Walsum, EHRC 2011, 133 m.nt. Woltjer (Nunez).
- HvJ EU 27 juni 2006, JV 2006, 313 m.nt. Boeles, AB 2007, 16 m.nt. Battjes en Vermeulen (Europees Parlement tegen Raad)
- HvJ EU 28 april 2011, JV 2011, 242 m.nt. Boeles (El Dridi)
- HvJ EU 6 december 2011, JV 2012, 75 m.nt. Van Dokkum (Achughbabian)
- HvJ EU 21 december 2011, JV 2012, 77 m.nt. Battjes, EHRC 2012, 36 m.nt. Woltjer (N.S.)
- HR 13 september 1963, NJ 1963, 509 (Wallace)
- HR 13 januari 1987, NJ 1987, 835 m.nt. Swart (Ibraïm T.)
- HR 28 mei 1987, NJ 1987, 892
- HR 18 november 1994, NJ 1996, 579 m.nt. Swart (R. tegen Staat)
- HR 15 oktober 1996, NJ 1997, 533
- HR 17 december 1996, NJ 1997, 534 m.nt. Schalken (Baybasin)
- HR 21 maart 2000, NJ 2000, 540 m.nt. Schalken (Murillo)
- HR 24 november 2000, NJ 2001, 376 m.nt. Boon (Mattos)
- HR 20 mei 2003, NJ 2004, 41 m.nt. Buruma
- HR 15 september 2006, RV 2006, 5 m.nt. Vermeulen, JV 2006, 395 m.nt. Spijkerboer, NJ 2007, 277 m.nt. Klip (Kesbir)
- HR 28 november 2006, NJ 2007, 487-489 m.nt. Klip
 

10. Literatuur

- H. Battjes, ‘Straatsburgs toezicht op Unie-asielrecht – M.S.S. t. België en Griekenland’, A&MR 2011, p. 66 e.v.
- W.J van Bennekom en J.H. van der Winden, Asielrecht, Den Haag: Boom Juridische Uitgevers 2011
- B. van Dokkum, Vreemdelingenbewaring in nationaal en europeesrechtelijk perspectief, Nijmegen: Ars Aequi Libri 2013
- Th.G. Drupsteen, Vreemdelingen en Nederlanders in de Nederlandse grondwetten, in K. Groenendijk e.a., Issues that matter. Mensenrechten, minderheden en migranten, Wolf Legal Publishers: Oisterwijk 2013, p. 315-324
- J. Gerards, Bewegingsvrijheid en het recht het land te verlaten, in J. Gerards (eindred.), Grondrechten. De nationale, Europese en internationale dimensie, Nijmegen: Ars Aequi Libri 2013, p. 349-365
- V.H. Glerum en N. Keijzer, ‘Uitlevering en overlevering’, in: G.J.M. Corstens e.a. (red.), Handboek strafzaken, Deventer: Gouda Quint 2009
- G.R. de Groot en M. Tratnik, Nederlands nationaliteitsrecht, Deventer: Kluwer 2010
- B. de Hart, Dubbele nationaliteit: verschil moet er zijn, A&M  2010, p. 456-463
- E. Heijs, Van vreemdeling tot Nederlander. De verlening van het Nederlanderschap aan vreemdelingen 1813-1992, Amsterdam: Het Spinhuis 1995
- E.M.H. Hirsch Ballin, Burgerrechten, Universiteit van Amsterdam: Amsterdam 2011
- C.A.J.M. Kortmann, De Grondwetsherzieningen 1983 en 1987, Kluwer: Deventer 1987
- C.A.J.M. Kortmann e.a., Constitutioneel recht, Kluwer: Deventer 2012
- J.B. Mus, Verdragsconflicten voor de Nederlandse rechter, Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1996
- N. Rozemond, Begrensd vertrouwen. Mensenrechtenbescherming bij uitlevering en overlevering, Zutphen: Paris 2009
- H. Sanders, Handboek overleveringsrecht, Antwerpen: Intersentia 2011
- T. Spijkerboer en B.P. Vermeulen, Vluchtelingenrecht, Ars Aequi: Nijmegen 2005
- A.H.J. Swart, Toelating, uitzetting en uitlevering in de herziene Grondwet, in: J.B.J.M. ten Berge e.a. (red.), De Grond­wet als voor­werp van aanhoudende zorg (Burkensbundel), Zwolle 1995, p. 73-91
- B.P. Vermeulen, Vrijheid, gelijkheid, burgerschap, Den Haag: Sdu 2007
- J.C.M. Willems, Nederlanders en vreemdelingen, in: A.K. Koek­koek, W. Konijnenbelt, F.C.L.M. Crijns (red.), Grondrechten. Commentaar op Hoofdstuk 1 van de herziene Grondwet (Jeukensbun­del), Ars Aequi: Nijmegen 1982, p. 66-113
- K. Wouters,International legal standards for the protection of refoulement, Antwerpen: Intersentia 2009

11. Historische versies

- Eerste lid:
Artikel 10 Grondwet 1815: Gedurende een jaar na de invoering dezer grondwet, staat het den Koning vrij, aan personen buiten ’s lands geboren, doch binnen het Rijk gevestigd, het volle regt van inboorlingschap (…) zonder onderscheid, te vergunnen (artikel 9 Grondwet 1840).
Artikel 7 Grondwet 1848: De wet verklaart wie Nederlanders zijn.
Een vreemdeling wordt niet dan door eene wet genaturaliseerd (artikel 6 Grondwet 1887, behoudens dat is toegevoegd het derde lid: De wet regelt de gevolgen der naturalisatie ten aanzien van de echtgenoot en minderjarige kinderen van den genaturaliseerde).
Artikel 6 Grondwet 1922: De wet verklaart wie Nederlanders en wie ingezetenen zijn.
Naturalisatie geschiedt door of krachtens de wet.
De wet regelt de gevolgen der naturalisatie ten aanzien van de echtgenoote en minderjarige kinderen van den genaturaliseerde.
- Tweede en derde lid:
Artikel 3, tweede lid, Grondwet 1848: De wet regelt de toelating en de uitzetting van vreemdelingen, en de algemeene voorwaarden, op welke ten aanzien van hunnen uitlevering verdragen met vreemde mogendheden kunnen worden gesloten (artikel 4, tweede lid, Grondwet 1887).
- Vierde lid:
Geen historie.
 

Noten

  1. Bij de vervaardiging van dit commentaar is gebruik gemaakt van het commentaar op artikel 2 uit de derde druk van het artikelsgewijs commentaar op De Grondwet (2000).
  2. E. Heijs, Van vreemdeling tot Nederlander. De verlening van het Nederlanderschap aan vreemdelingen 1813-1992, Amsterdam: Het Spinhuis 1995, p. 29 e.v.; Th. Drupsteen, Vreemdelingen en Nederlanders in de Nederlandse grondwetten, in K. Groenendijk e.a., Issues that matter. Mensenrechten, minderheden en migranten, Wolf Legal Publishers: Oisterwijk 2013, p. 319-322.
  3. Zie over de grondwetsherziening 1983 ter zake C.A.J.M. Kortmann, De Grondwetsherzieningen 1983 en 1987, Kluwer: Deventer 1987, p. 65-70.
  4. Zie over het spanningsveld en de samenhang tussen voor een ieder geldende grondrechten en de alleen voor staatsburgers gelden grondrechten (burgerrechten) E.M.H. Hirsch Ballin, Burgerrechten, Universiteit van Amsterdam: Amsterdam 2011.
  5. Zie voor een nadere beschrijving van de Rijkswet C.A.J.M. Kortmann e.a., Constitutioneel recht, Kluwer: Deventer 2012, p. 410-414. Zie ook, voor de eerdere versies van de Rijkswet: J.C.M. Willems, Nederlanders en vreemdelingen, in: A.K. Koek­koek, W. Konijnenbelt, F.C.L.M. Crijns (red.), Grondrechten. Commentaar op Hoofdstuk 1 van de herziene Grondwet (Jeukensbun­del), Ars Aequi: Nijmegen 1982, p. 66-113.
  6. Wet van 19 december 1984, Stb. 1984, 628, laatstelijk gewijzigd bij de Wet van 17 juni 2010, Stb. 2010, 242.
  7. De relevante verdragen blijven hier onbesproken. Zie daarover G.R. de Groot en M. Tratnik, Nederlands nationaliteitsrecht, Deventer: Kluwer 2010.
  8. Het kabinet-Balkenende II viel in 2006 over de kwestie of het lid van de Tweede Kamer, Hirsi Ali, al dan niet terecht het Nederlanderschap had verkregen.
  9. Wet van 21 december 2000, Stb. 2000, 618.
  10. Kamerstukken II 1999/00, 25 891, nr. 19.
  11. Wet van 17 juni 2010, Stb. 2010, 242. Zie over deze wet B. de Hart, ‘Dubbele nationaliteit: verschil moet er zijn’, Asiel & Migrantenrecht (A&MR) 2010, p. 456-463. Wetsvoorstellen 30 166 en 33 201 haalden het echter niet.
  12. Zie over deze ontwikkeling B.P. Vermeulen, Vrijheid, gelijkheid, burgerschap, Den Haag: Sdu 2007; Hirsch Ballin 2011.
  13. Kamerstukken II 1976/77, 14 200, nr. 3, p. 4.
  14. Zie overweging 4.3 in HR 24 november 2000, NJ 2001, 376 m.nt. Boon (Mattos).
  15. Er ligt thans een wetsvoorstel in eerste lezing tot wijziging van de Grondwet bij de Eerste Kamer, waarin de BES-eilanden een plaats in de Grondwet krijgen. Naar aanleiding van het advies van de Raad van State is artikel 1 lid 2 Statuut daarin niet onverkort overgenomen, maar wordt een meer abstracte bepaling voorgesteld (artikel 132a lid 3, Kamerstukken II 2011/12, 33 131, nr. 2): ‘Voor deze openbare lichamen kunnen regels worden gesteld en andere specifieke maatregelen worden getroffen met het oog op bijzondere omstandigheden waardoor deze openbare lichamen zich wezenlijk onderscheiden van het Europese deel van Nederland.’
  16. Kamerstukken II 2012/13, 33 325, nr. 5.
  17. Zie nader over de asielprocedure W.J van Bennekom en J.H. van der Winden, Asielrecht, Den Haag: Boom Juridische Uitgevers 2011.
  18. Zie hierover A.H.J. Swart, Toelating, uit­zetting en uitlevering in de herziene Grondwet, in: J.B.J.M. ten Berge e.a. (red.), De Grondwet als voorwerp van aanhoudende zorg (Burkensbundel), Zwolle 1995, p. 83-91). Inzake uitlegvering en overlevering zie V.H. Glerum en N. Keijzer, ‘Uitlevering en overlevering’, in: G.J.M. Corstens e.a. (red.), Handboek strafzaken, Deventer: Gouda Quint 2009; H. Sanders, Handboek overleveringsrecht, Antwerpen: Intersentia 2011; Kortmann 2012, p. 425-428.
  19. Voor de herziening van 1983 was niet duidelijk of de Grondwet zich al dan niet tegen uitlevering van Nederlanders verzette. Artikel 4 Uitleveringswet verbood hun uitlevering in ieder geval. Onder de huidige grondwet is uitlevering van Neder­landers in ieder geval toegestaan (Swart 1995, p. 90). Thans maakt artikel 4 lid 2 Uitleveringswet uitlevering van Nederlanders onder condities mogelijk.
  20. Kamerstukken I 1978/79, 14 200 (R 1048), nr. 95a, p. 5-6 (Nng, Ib, p. 266-267).
  21. Swart 1995, p. 84-85.
  22. Trb. 1965, 9; Trb. 1979, 119, 120; Trb. 2011, 200.
  23. Rijkswet van 9 maart 1967, Stb. 1967, 139, laatstelijk gewij­zigd bij Rijkswet van 26 april 2007, Stb. 2007, 160
  24. Zie hierover J.B. Mus, Verdragsconflicten voor de Nederlandse rechter, Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1996, p. 129 e.v.; N. Rozemond, Begrensd vertrouwen. Mensenrechtenbescherming bij uitlevering en overlevering, Zutphen: Paris 2009.
  25. Wel kan hij zijn oordeel dat er een risico van mensenrechtenschending is in zijn advies aan de minister kenbaar maken (artikel 30 lid 2 Uw).
  26. Zie hierover Mus 1996, p. 25 e.v.; uit HR 13 januari 1987, NJ 1987, 835 m.nt. Swart (Ibraïm T.) blijkt dat de HR voorrang van mensenrechtenverdragen boven uitleveringsverdragen in beginsel afwijst.
  27. In HR 28 mei 1987, NJ 1987, 892 werd de mogelijkheid erkend bij de toetsing van het uitleveringsverzoek de mogelijke flagrante schending van artikel 6 EVRM te betrekken. Zie verder onder meer HR 15 oktober 1996, NJ 1997, 533 en HR 17 december 1996, NJ 1997, 534 m.nt. Schalken (Baybasin); HR 21 maart 2000, NJ 2000, 540 m.nt. Schalken (Murillo); HR 20 mei 2003, NJ 2004, 41 m.nt. Buruma.
  28. HR 15 september 2006, RV 2006, 5 m.nt. Vermeulen, JV 2006, 395 m.nt. Spijkerboer, NJ 2007, 277 m.nt. Klip (Kesbir).
  29. HR 13 september 1963, NJ 1963, 509 (Wallace). De Hoge Raad heeft in deze zaak uitgesproken dat de eenzijdige daad van uitzetting die het effect van een uitlevering zou hebben in beginsel onrechtmatig is. Zie hierover ook HR 18 november 1994, NJ 1996, 579 m.nt. Swart (R. tegen Staat).
  30. Wet van 29 april 2004, Stb. 2004, 95, laatstelijk gewijzigd bij Wet van 17 december 2009, Stb. 2010, 2. Zie inzake deze materie Sanders 2011.
  31. Kaderbesluit van de Raad van de Europese Unie van 13 juni 2002, betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten, PbEG 2002, L 190/1.
  32. Kamerstukken II 2002/03, 29042, nr. 3, p. 5.
  33. HR 28 november 2006, NJ 2007, 487-489 m.nt. Klip.
  34. Aangenomen mag worden dat elke schending van artikel 3 EVRM als een ‘flagrante schending van de fundamentele rechten’ in de zin van artikel 11 Olw aan te merken is.
  35. Zie over deze verdragsbepalingen J. Gerards, Bewegingsvrijheid en het recht het land te verlaten, in J. Gerards (eindred.), Grondrechten. De nationale, Europese en internationale dimensie, Nijmegen: Ars Aequi Libri 2013, p. 349 e.v.
  36. Zie ook ARRvS 10 januari 1983, AB 1983, 306 m.nt. Boon (paspoortinstructie, een uitspraak m.b.t. artikel 12, tweede lid, IVBPR).
  37. Rijkswet van 26 september 1991, Stb. 1991, 498, laatstelijk gewijzigd bij Stb. 2009, 252, Stb. 2010, 339 en Stb. 2010, 756. Zie omtrent de relatie tussen de Paspoortwet en artikel 2, vierde lid, Grondwet: Kamerstukken II 1987/88, 20 393 (R 1343), nr. 3, p. 3 en nr. 6, p. 7.
  38. Zie artikel 2 Paspoortwet. Op deze wet berust een aantal uitvoeringsregelingen, zoals het Besluit paspoortgelden en de Paspoortuitvoeringsregeling Nederland 2001.
  39. Kamerstukken I 2013/14, 33 440 (R 1990), nr. A.
  40. Handelingen I 1987/88, p. 212, 221; Kamerstukken I 1987/88, 19495 en 20033, nr. 159a, betreffende de voorganger van deze bepaling, artikel 21 lid 1 sub b.
  41. Zie voor een uitgebreider overzicht Kortmann 2012, p. 418-424.
  42. EHRM 28 mei 1985, RV 1985, 105 m.nt. Swart (Abdulaziz); EHRM 19 februari 1996, RV 1996, 23 m.nt. Steenbergen (Gűhl); EHRM 31 januari 2006, JV 2006, 90 m.nt. Boeles (Rodrigues da Silva and Hoogkamer).
  43. EHRM 31 januari 2006, JV 2006, 90 m.nt. Boeles (Rodrigues da Silva and Hoogkamer).
  44. EHRM 21 december 2001, RV 2001, 24 m.nt. Boeles (Sen); EHRM 1 december 2005, JV 2006, 34 m.nt. Van Walsum (Tuquabo-Tekle); EHRM 31 januari 2006, JV 2006, 90 m.nt. Boeles (Rodrigues da Silva and Hoogkamer); EHRM 28 juni 2011, JV 2011, 402 m.nt. Van Walsum, EHRC 2011, 133 m.nt. Woltjer (Nunez).
  45. EHRM 21 juni 1988, RV 1988, 17 m.nt. Boeles (Berrehab); EHRM 2 augustus 2001, RV 2001, 23 m.nt. Van Walsum (Boultif); EHRM 18 oktober 2006, JV 2006, 417 m.nt. Boeles (Űner); EHRM (GK) 23 juni 2008, JV 2008, 267 m.nt. Boeles (Maslov).
  46. Zie in deze ook de Vreemdelingencirculaire B2/10.2.3.1.
  47. HvJ EU 27 juni 2006, JV 2006, 313 m.nt. Boeles, AB 2007, 16 m.nt. Battjes en Vermeulen (Europees Parlement tegen Raad).
  48. Vgl. T. Spijkerboer en B.P. Vermeulen, Vluchtelingenrecht, Ars Aequi: Nijmegen 2005, p. 67-105; K. Wouters, International legal standards for the protection of refoulement, Antwerpen: Intersentia 2009; Van Bennekom en Van der Winden 2011, p. 155 e.v.
  49. Zo reeds EHRM 7 juli 1989, RV 1989, 94 m.nt. Swart (Soering) en EHRM 20 maart 1991, RV 1991, 18 m.nt. Boeles (Cruz Varas).
  50. ABRvS 27 januari 2003, AB 2003, 286 m.nt. Vermeulen.
  51. EHRM 30 oktober 1991, RV 1991, 19 m.nt. Vermeulen (Vilvarajah).
  52. EHRM 5 juli 2005, JV 2005, 304 m.nt. Spijkerboer, AB 2005, 369 m.nt. Battjes en Vermeulen (Said); EHRM 11 januari 2007, AB 2007, 70 m.nt. Vermeulen (Salah Sheekh).
  53. EHRM 17 juli 2008, JV 2008, 329 m.nt. Spijkerboer (NA vs. Verenigd Koninkrijk); EHRM 28 juni 2011, JV 2011, 332 m.nt. Battjes, EHRC 2011, 125 m.nt. Den Heijer (Sufi en Elmi).
  54. Zo ook ABRvS 15 november 2005, AB 2006, 104 m.nt. Vermeulen en Battjes.
  55. EHRM 7 maart 2000, AB 2000, 284 m.nt. Vermeulen, JV 2000,103 m.nt. Spijkerboer (T.I.).
  56. EHRM 21 januari 2011, JV 2011, 68 m.nt. Battjes, EHRC 2011, 42 m.nt. Woltjer (M.S.S. vs. België en Griekenland). Zie hierover H. Battjes, ‘Straatsburgs toezicht op Unie-asielrecht – M.S.S. t. België en Griekenland’, A&MR 2011, p. 66 e.v. Ook het Hof van Justitie aanvaardt de mogelijkheid van doorbreking van het vertrouwensbeginsel, HvJ EU 21 december 2011, JV 2012, 77 m.nt. Battjes, EHRC 2012, 36 m.nt. Woltjer (N.S.).
  57. Immigratiezaken vallen buiten de reikwijdte van artikel 6 EVRM, zodat teruggevallen moet worden op artikel 13 EVRM: EHRM 5 oktober 2000, JV 2000, 264 m.nt. Boeles, RV 2000, 61 (Maaouia).
  58. EHRM 11 juli 2000, JV 2000, 240 m.nt. Vermeulen, RV 2000, 2 m.nt. Battjes (Jabari).
  59. EHRM (GK) 4 februari 2005, JV 2005, 89 m.nt. Vermeulen en De Vries (Mamatkulov).
  60. B. van Dokkum, Vreemdelingenbewaring in nationaal en europeesrechtelijk perspectief, Nijmegen: Ars Aequi Libri 2013.

 

  • Citeer
    Citeer suggestie
    B.P. Vermeulen, Commentaar op artikel 2 van de Grondwet, in: E.M.H. Hirsch Ballin en G. Leenknegt (red.), Artikelsgewijs commentaar op de Grondwet, webeditie 2017 (www.Nederlandrechtsstaat.nl).
  • Deel
  • PDF
  • Terug
MEER OVER DIT ONDERWERP
THEMA IN HET KORT
ACHTER-GRONDEN
Reageer!
Thema in het kort

Nederlandschap en vreemdelingen

Wie Nederlander is bepaalt de Grondwet niet zelf; de Grondwet draagt wel de wetgever op daarover regels te maken. Volgens de betreffende wet, de Rijkswet op het Nederlanderschap, is in elk geval iedereen die een Nederlandse vader of moeder heeft, ongeacht de plaats van geboorte, van rechtswege Nederlander. Daarnaast is het mogelijk de Nederlandse nationaliteit te verkrijgen door onder meer naturalisatie of adoptie. Binnen het Koninkrijk der Nederlanden bestaat wat betreft de nationaliteit geen onderscheid tussen het Europese deel daarvan en de Caribische delen: alle burgers van het koninkrijk zijn Nederlanders. De Grondwet staat er niet aan in de weg dat Nederlanders tegelijk ook een andere nationaliteit hebben.
 
Het Nederlanderschap is onder meer van belang omdat de Grondwet sommige fundamentele rechten – de burgerrechten – alleen garandeert aan Nederlanders, zoals de gelijke benoembaarheid in openbare dienst (artikel 3 Grondwet) en de uitoefening van het kiesrecht (artikel 4 Grondwet).
 
Verder draagt de Grondwet de wetgever op regels vast te stellen over de toelating en uitzetting van vreemdelingen en over de uitlevering van in Nederland verblijvende personen (waaronder Nederlanders) aan andere staten, bijvoorbeeld wanneer zij een misdrijf hebben gepleegd waarvoor elders strafvervolging wordt verlangd. Aan uitlevering moet in elk geval een verdrag tussen Nederland en de betreffende staat ten grondslag liggen. Tussen de lidstaten van de Europese Unie bestaat een eenvoudiger vorm van uitlevering, die ‘overlevering’ wordt genoemd. Ten slotte heeft iedereen die hier verblijft, het recht om Nederland te verlaten. Dat recht kan wel worden beperkt, bijvoorbeeld om te voorkomen dat iemand zich aan strafvervolging onttrekt.
Achtergronden

Nederlandschap en vreemdelingen

Oratie Burgerrechten prof. Hirsch Ballin


Lees hier de oratie van Ernst Hirsch Ballin getiteld burgerrechten, uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt als hoogleraar rechten van de mens aan de Universiteit van Amsterdam.

Twee paspoorten steeds minder vaak probleem in Europa

Uit het onderzoek uit 2010 van Sara Wallace Goodman blijkt dat landen steeds soepeler omgaan met personen die een meervoudige nationaliteit hebben. Zie ook dit artikel van NRC Next.

Plaats Uw Reactie

*Verplicht invulveld straks zijn alleen uw naam en reactie zichtbaar.

Er kan enige tijd overheengan tot uw reactie zichtbaar is.

Reageer!

Nederlandschap en vreemdelingen

0 reacties
Klassieke uitspraken
Recente Recht- spraak
Politiek
Klassieke uitspraken

Nederlandschap en vreemdelingen

Valse/fictieve persoonsgegevens

HR 11-11-2005, NJ 2006, 149
Een naturalisatiebesluit dat valse of fictieve persoonsgegevens kent heeft geen rechtsgevolg omdat het de betrokken persoon niet identificeert.


Uitleveringsverdag boven mensenrechten

HR 13-01-1987, NJ 1987, 835

De Hoge Raad oordeelt dat een verzoek om uitlevering slechts aan het uitleveringsverdrag getoetst wordt. Dit verdrag heeft dus voorrang van mensenrechtenverdragen boven uitleveringsverdragen.

Recente rechtspraak

Nederlandschap en vreemdelingen

Vader geen belanghebbende bij vaststelling nationaliteit kind

HR 25-05-2012
De Hoge Raad stelt dat een vader van een kind uit een huwelijk niet een zodanig eigen belang heeft bij de vaststeling van de nationaliteit van dat kind, dat hij in beroep voor dat eigen belang kan opkomen.
Politiek

Nederlandschap en vreemdelingen

Video
Blogs
IN DE WERELD
Video

Nederlandschap en vreemdelingen

  • Asiel in Europa: hoe werkt het?
  • Paneldiscussie rechten van kinderen op asiel
  • NIEUWE FILM
Asiel in Europa: hoe werkt het?
Blogs

Nederlandschap en vreemdelingen

Staatssecretaris Teeven diende op 30 augustus 2013 een wetsvoorstel in om mensen die deelnemen aan een terroristische organisatie het Nederlanderschap te laten verliezen. Hoogleraar Jessurun d'Oliveira vraagt zich in deze blog af in hoeverre dat mogelijk is binnen de kaders van het Europees Nationaliteitsverdragin en in welke mate terroristisch "on-Nederlands" is.
In de wereld

Nederlandschap en vreemdelingen

Immigratiebeleid in de VS

Lees hier een brief van Arti Kohli, voormalig directeur van Immigration policy bij het Chief Justice Earl Warren Institute, Berkely Law of Law. Hij stelt hierin dat  “[t]he major lesson learned from past reforms is that harsh, punitive measures both in criminal and civil immigration law have not deterred unlawful immigration, nor have they made us safer; rather our current laws wreak havoc on families, particularly U.S.-born children who have been left fatherless or motherless.”