#4: De ongelijke strijd van David tegen Goliath bij milieurechtszaken

Dark Waters (2019): de rechtszaak van de veehouder tegen de chemiereus

Kabbelend water stroomt door een kronkelende beek. Ogenschijnlijk schoon bergwater, maar de koeien die in Parkersburg in West Virginia uit de beek drinken, bloeden uit hun neus en schuimen uit hun bek. Jim werkt even verderop in de chemische fabriek DuPont en is vaak ziek. Om de hoge dokterskosten te betalen, verkoopt hij zijn land aan de fabriek die er een stortplaats van maakt. De koeien beginnen zijn broer, veehouder, Wilbur Tennant aan te vallen en vallen dood neer. Wilbur filmt de beek met het inmiddels bubbelende groene water langs de stort en zijn land. Advocaat Rob Bilott ziet de beelden van de dode koeien en start een rechtszaak tegen DuPont.

Wat zich in Parkersburg afspeelt, blijkt geen geïsoleerd incident. Tienduizenden mensen in de omgeving van de fabriek drinken al jaren giftig water uit de kraan. Tegelijkertijd koken miljoenen mensen over de hele wereld met teflonpannen en lopen in regenpakken met een PFAS-coating van DuPont/Chemours. De film Dark Waters (2019) toont de juridische strijd van de veehouder en de advocaat tegen de chemiereus, die zonder het onderliggende probleem echt aan te pakken de ene schikking na de andere treft. Omwonenden krijgen een paar honderd euro en de advocaat een miljoen. Dat wringt en Bilott besluit het geld te  investeren in een grootschalig bevolkingsonderzoek dat naar alle waarschijnlijkheid een verband laat zien tussen het drinken van giftig kraanwater en het ontstaan van allerlei vormen van kanker.

De blockbusterfilm mobiliseerde de maatschappelijke verontwaardiging. Maar in een politiek klimaat waarin grote bedrijven vrij spel hebben en Republikeinse senatoren donaties krijgen van de bedrijven die ze aan banden moeten leggen, valt weinig effectieve regulering te verwachten. Ook in Nederland strijden omwonenden en gemeenten tegen de giftige lozingen van de chemische fabriek Chemours. RIVM-onderzoek toont aan dat bijna de hele bevolking meer PFAS in het bloed heeft dan gezond zou zijn. Boven de grenswaarde kan PFAS effect hebben op het immuunsysteem. Waterschappen en waterbedrijven kunnen ook niks doen om deze eeuwige chemicaliën uit het water te halen. Ze zitten in de lucht, in de grond, in regenwormen etende scharrelkippen en hun eieren en in ander voedsel. Nederland lobbyde in Brussel samen met andere landen voor een PFAS-verbod, maar het voorstel van de Europese Commissie daartoe is inmiddels afgezwakt door toelating van vrijstellingen en nog niet in stemming gebracht bij het parlement.

Een film als Dark Waters motiveert burgers om als David de ongelijke strijd tegen Goliath aan te gaan. Wie niet groot is moet slim zijn of met velen. Een publieke of politieke campagne valt in tijden van beeldcultuur en sociale media laagdrempelig te organiseren. Maar wanneer grote bedrijven immuun zijn voor reputatieschade en druk op politici uitoefenen om regulering te beperken, blijft alleen de gang naar de rechter over. Dat vergt wel een ongekend juridisch uithoudingsvermogen, maar ook veel geld en tijd om een rechtszaak te winnen. En ook na een juridische winst zijn de problemen vaak nog niet opgelost, zoals de mensen in West Virginia nog dagelijks ervaren.

Toch worden milieurechtszaken inmiddels overal met succes gevoerd, vooral door NGO’s die middelen werven voor juridische campagnes en eigen juristen in dienst hebben. Bekend zijn de rechtszaken van Greenpeace en Milieudefensie tegen Shell om de olievervuiling en later ook de CO2-uitstoot aan te pakken. Maar ook omwonenden weten zich steeds beter te organiseren rond massaclaims, zoals in Nederland tegen Tata Steel. Daarbij lopen de initiatiefnemers, net als boer Wilbur Tennant, vaak aan tegen weerstand van andere omwonenden, die soms al generaties lang werken bij de fabriek en daar ook hun inkomen en identiteit aan ontlenen. De documentaire Staal brengt dit mooi in kaart.

Documentaire Staal (2024): de massaclaim van omwonenden tegen de staalfabriek

Op een winderig veldje met kraampjes komt een man die handtekeningen verzamelt ter behoud van de werkgelegenheid bij Tata Steel, buurten bij een vrouw die steun verzamelt voor de strijd tegen de giftige uitstoot van de staalgigant. Je ziet de man worstelen met emoties en belangrijke vragen: Waarom gaat ze niet ergens anders wonen? En waarom zouden de belangen van recente import zwaarder moeten wegen dan die van mensen die al decennia in en om de fabriek leven?

De Human-documentaire Staal (2024) brengt over een periode van vier jaar de moeizame strijd van bezorgde ouders achter de stichting FrisseWind.nu in beeld. Deze ouders uit Kennemerland hebben de stichting opgericht om milieu- en gezondheidsbelangen te beschermen en de belangen te behartigen van gedupeerden van Tata Steel. Door vervuiling aan het licht te brengen met eigen webcambeelden van gifwolken afkomstig van Tata Steel en juridische stappen te ondernemen, zet de stichting druk op politici, beleidsmakers en toezichthouders.

De Omgevingsdienst heeft zelf ook een webcam opgesteld. Verbaasd vraagt de initiatiefnemer van de stichting zich af waarom de toezichthouder niks doet als ze zelf ook de beelden kunnen zien. De stichting doet samen met Greenpeace op basis van de webcambeelden invorderingsverzoeken om te zorgen dat de omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied dwangsommen oplegt. Ondanks de dwangsommen blijft de vervuilende uitstoot.

In de laatste aflevering zien we hoe omwonende Antoinette Verbrugge de eerste aangifte tegen Tata Steel voorbereidt. Na een crowdfunding hebben inmiddels 330.000 mensen zich aangesloten bij een massaclaim van zo’n 1,4 miljard euro wegens gezondheidsschade en waardevermindering van hun huizen. Ook deed Frisse Wind aangifte tegen Tata Steel. In 2022 opende het OM een onderzoek naar Tata Steel. De Inlichtingen- en Opsporingsdienst van de Inspectie Leefomgeving en Transport werkt aan het onderzoek op basis waarvan het OM kan besluiten tot strafvervolging. De ontknoping laat nog op zich wachten, maar net als in West Virginia zal het einde van de rechtszaak niet samenvallen met het einde van de milieuproblemen. Zo werkt de opsporingsdienst inmiddels ook aan een strafrechtelijk onderzoek naar het bedrijf dat de giftige staalslakken van Tata Steel verwerkt als ondergrond voor wegen, wandelpaden en kinderspeelplaatsen op ruim honderd plekken door het hele land.

Juridisch activisme tussen wanhoop en moed

Films als Dark Waters en documentaires als Staal zijn deprimerend, omdat ze de ongelijke en uitputtende juridische strijd navoelbaar maken van omwonenden tegen vervuilende multinationals. Ze zijn tegelijk ook inspirerend, omdat ze juridisch activisme mobiliseren bij mensen die hoop houden op verandering. Met steun vanuit hun netwerk en de juiste advocaten kunnen omwonenden hun recht op een gezonde leefomgeving opeisen. De aanhouder kan winnen. Al betekent het mobiliseren van publieke verontwaardiging via film en het winnen van een rechtszaak vaak nog niet het overwinnen van de milieuproblemen. Maar het zet wel maatschappelijke verandering in gang en dwingt grote bedrijven om publiek rekenschap af te leggen. Ook zet het overheden aan tot strengere handhaving. Daar gaan vaak jaren of decennia overheen en de moedige initiatiefnemers maken het einde niet altijd mee. Veehouder Wilbur Tennant overleed in 2009 aan een hartstilstand en zijn vrouw twee jaar later aan kanker. Omwonend activist Antoinette Verbrugge vertrok uit Wijk aan Zee, omdat ze de vervuiling niet meer aankon en haar eigen gezondheid voorop zette. Chemours en Tata Steel stoten nog altijd schadelijke stoffen uit.