#2: Zelfbeschikking in een geregisseerde werkelijkheid

Familie-eer en gearrangeerde huwelijken

Ik spreek geregeld in het land voor wetenschappers, professionals en andere geïnteresseerden over eergerelateerd geweld. Bij geweld uit naam van de familie-eer speelt huwelijkspolitiek vaak een belangrijke rol. Achterliggend idee is dat een huwelijk niet zozeer de bezegeling is van de relatie tussen twee individuen, maar de bestendiging van een band tussen twee familiegroepen. In veel contexten is het huwelijk een strategisch instrument: een manier om de eer van de familie te beschermen of te versterken. Een ‘goede’ huwelijkspartner is niet alleen een kwestie van persoonlijke voorkeur, maar van familiebelangen. Wie trouwt met wie, bepaalt niet alleen de toekomst van twee mensen, maar ook de positie van hele netwerken. Dat verklaart waarom druk kan ontstaan om een huwelijk tot stand te brengen, zelfs als één van de betrokkenen daar niet achter staat. Hier ligt het verschil tussen gearrangeerde en gedwongen huwelijken. Bij een gearrangeerd huwelijk is er sprake van bemiddeling: families stellen kandidaten voor, maar de uiteindelijke keuze ligt bij de betrokkenen. Bij een gedwongen huwelijk ontbreekt die keuzevrijheid volledig; weigeren is geen optie, en de consequenties kunnen ernstig zijn.

Het is evident dat voor een gedwongen huwelijk in een rechtstaat zoals de Nederlandse geen plaats kan zijn. Opvallend is dat wanneer ik in een zaal vraag hoe dat dan zit met het gearrangeerde huwelijk, mij opvalt dat ik telkens weer mensen tegenkom, die denken dat dat ook niet mag in Nederland.  Maar als dat zo zijn, dan zou menige Nederlandse tv-zender op zwart moeten. Want hoe zit het dan met al die datingshows?

Datingshows

Neem First Dates. De setting is zorgvuldig geregisseerd: een sfeervol restaurant, camera’s die elk lachje vastleggen, een voice-over die het verhaal kleurt. Deelnemers lijken vrij, maar hun keuzes worden beïnvloed door verwachtingen. Je komt niet alleen voor een gesprek; je komt voor een date die ‘leuk’ moet zijn, voor televisie. Hoeveel ruimte is er om echt jezelf te zijn als je weet dat duizenden mensen meekijken? Zelfbeschikking wordt hier een paradox: je mag kiezen, maar binnen een kader dat je niet zelf hebt ontworpen.

Lang Leve de Liefde gaat nog verder. Twee mensen worden dagenlang samen opgesloten in een huis, zonder afleiding van buitenaf. Het idee is dat je elkaar echt leert kennen, maar in werkelijkheid is het een sociale drukpan. Deelnemers voelen impliciet dat er iets moet gebeuren: een klik, een kus, een verhaal dat de kijker boeit. Autonomie wordt hier getest onder omstandigheden die allesbehalve neutraal zijn. Je kunt weigeren, natuurlijk, maar zelfs die weigering wordt onderdeel van het narratief. Het format slokt elke keuze op en maakt er content van.

Bij Boer Zoekt Vrouw en B&B Vol Liefde speelt nog een andere laag mee: geografie en traditie. Deelnemers stappen niet zomaar in een date, maar in een leven dat vaak ver van hun eigen wereld ligt. Hoe vrij ben je als je verliefd wordt op iemand die gebonden is aan een boerderij of een bed & breakfast in Frankrijk? De keuze om ‘ja’ te zeggen is niet alleen een keuze voor een persoon, maar ook voor een levensstijl. Dat maakt de autonomie complex: je kiest, maar binnen een context die enorme consequenties heeft. Bovendien is er sociale druk: kijkers verwachten romantiek, de familie kijkt mee, en het programma stuurt subtiel richting een happy end.

Wat zegt dit over zelfbeschikking? In theorie is het een kernwaarde van moderne relaties. In de praktijk is die vrijheid vaak ingekapseld in sociale scripts en formats. De illusie van keuze is groot, maar de kaders zijn strak. Je mag kiezen uit opties die anderen voor je hebben geselecteerd. Is dat nog zelfbeschikking, of een geregisseerde vorm van autonomie? Misschien is dat waarom we zo graag naar deze programma’s kijken: ze geven ons het gevoel dat vrijheid en zekerheid samen kunnen gaan. De formats beloven veiligheid, herkenbaarheid, een happy end dat past binnen het romantische script. Maar diep van binnen weten we dat echte zelfbeschikking rommelig is, onvoorspelbaar en soms pijnlijk. De vraag die blijft hangen: willen we wel volledige autonomie, of verlangen we naar een geregisseerde vrijheid waarin de keuzes overzichtelijk en de uitkomst geruststellend is? Dat maakt datingshows tot een fascinerende spiegel van onze tijd. Ze tonen niet alleen hoe we liefhebben, maar ook hoe we omgaan met het idee van zelfbeschikking: als iets dat we koesteren, zolang het past binnen een format dat ons niet te veel uitdaagt. Misschien is echte autonomie niet wat we willen. Wellicht verlangen we naar een geregisseerde vrijheid waarin de illusie van keuze ons geruststelt.