Zorgen om corruptie. Slechte voorbeelden doen slecht volgen.

Autoritaire leiders houden zich niet altijd aan de wet. Zij vallen anderen aan die hen tot de orde roepen. De kort geleden overleden Amerikaanse aanklager Robert Mueller was een doelwit van president Trump. Mueller onderzocht mogelijke Russische beïnvloeding van de verkiezingen van 2016. Trump deed er alles aan om dat onderzoek tegen te werken. Hij probeerde bijvoorbeeld getuigen ervan te weerhouden een verklaring af te leggen. Toen Mueller overleed, zei Trump: “Mooi, ik ben blij dat hij dood is.”

Vroeger bestond het idee dat je als je geschoren wordt, moet stilzitten. Je moet rustig afwachten en geen verzet bieden als je kritiek krijgt. Tegenstribbelen maakt het alleen maar erger, was toen de gedachte. Maar die van bescheidenheid getuigende houding lijken sommige leiders achter zich te hebben gelaten. Ze gaan meteen in de tegenaanval als ze worden beschuldigd van strafbaar gedrag.

Die neiging blijft niet beperkt tot regeringsleiders. Sommige andere hoge functionarissen kiezen eveneens voor de tegenaanval in plaats van schuld te bekennen, blijkt uit onderzoek. Ook als er voldoende bewijs is dat zij fout zitten. Hiervoor is de term ‘anomie’ gemunt: een vorm van normloosheid die onder meer voorkomt bij hoger geplaatste functionarissen. Cynisme ten opzichte van de wet en de handhavers ervan is een belangrijk onderdeel van anomie. Regels worden vooral lastig gevonden, en moeten worden omzeild. Als deze functionarissen ergens van worden beschuldigd, draaien zij de zaak soms om: het zijn juist de aanklagers die niet deugen en een loopje nemen met de wet, niet zij zelf. Velen prijzen daarbij zichzelf: ze hebben zoveel goeds gedaan dat een enkel foutje, als ze dat al toegeven, volgens hen daarbij in het niet valt. Dat zichzelf prijzen komt ook tot uiting in de beloningen en bezittingen die sommigen zichzelf gunnen. Meteen bekennen en de verantwoordelijkheid op zich nemen, komt bijna niet voor. Als ze niet meer kunnen ontkennen, noemen ze allerlei redenen waarom ze de fout in gingen. Het eigen gedrag wordt vaak volstrekt normaal gevonden. Dit omzeilen van verantwoordelijkheid kan zeer hardnekkig zijn, en soms het hele strafproces (als dat ervan komt) voortduren. Het daarbij aannemen van een slachtofferrol is geen uitzondering.

Omdat het gaat over functionarissen met verantwoordelijkheid en macht, is dit verontrustend. Het beeldbepalende effect ervan mag niet worden onderschat. Hun boodschap is dat de regels en het rechtssysteem niet deugen en dus kunnen worden genegeerd of omzeild. Sommige functionarissen profiteren van straffeloosheid en bereiken daardoor een status van onaantastbaarheid. Als gewone burgers zien dat hooggeplaatste functionarissen hun verantwoordelijkheid niet nemen, kan dat bovendien hun eigen bereidheid om zelf de wet na te leven verzwakken.

Op den duur kan dit alles heel onwenselijke gevolgen hebben. Waarom zouden burgers zich aan wet en normen houden als hun leiders dat, soms ostentatief, ook niet doen? Democratische instituties en de rechtsstaat worden hierdoor uitgehold. Niet alleen van bovenaf, door hoger geplaatsten die de wet niet naleven, maar ook door burgers zelf, die hen daarin navolgen.

Die tendens lijkt zich inderdaad verder te verspreiden. We zijn corrupter dan we denken, schreef Beatrice de Graaf. Corruptie is het misbruiken van een machtspositie of (ambtelijke) bevoegdheid voor persoonlijk gewin, zoals bij omkoping. Nederland is weliswaar een van de minst corrupte landen, maar er zijn ook ontwikkelingen de verkeerde kant uit. Subtiele vormen van corruptie nemen toe, zoals vriendjespolitiek, draaideurbeleid (bewindslieden die meteen doordraaien naar functies in het bedrijfsleven) en de invloed van lobbyisten. Ook neemt de wil af om juist níet corrupt te zijn, signaleert De Graaf. Zij noemt de bewondering voor iemand als Berlusconi. In plaats van hem te veroordelen vanwege zijn zelfverrijkende praktijken, wilden mensen deel uitmaken van zijn incrowd en zagen ze een rolmodel in hem. Mensen willen graag achter een leider aanlopen, zegt De Graaf. Of die zich nu aan de wet houdt of niet.

Er is dus reden tot zorg over de ontwikkelingen met corruptie. Niet alleen in andere landen maar ook hier. Om deze ontwikkelingen tegen te gaan is het belangrijk dat de regels voor hooggeplaatste functionarissen daadwerkelijk worden gehandhaafd. Naar overtreding ervan moet goed en onbelemmerd onderzoek worden gedaan, en sancties dienen bij voorkeur op een openbare zitting te worden opgelegd. Omzeiling van regels en van de eigen verantwoordelijkheid dient daar expliciet aan de orde te worden gesteld en te worden weerlegd. Daarnaast dient bewondering voor zichzelf verrijkende hooggeplaatsten te worden ontmoedigd. Daar moet jong mee worden begonnen en lang mee worden doorgegaan. Op school kan kinderen worden geleerd dat juíst de hogergeplaatsten zich aan de wet horen te houden. Deze hebben immers zoveel financiële en andere mogelijkheden om hun (werkzame) leven naar eigen inzichten in te richten, en zoveel macht en verantwoordelijkheid, dat van hen een extra inspanning mag worden gevergd om de wet na te leven.