Terug naar overzicht

Hosting Global Justice: De verantwoordelijkheden van Nederland als gastland van het Internationaal Gerechtshof en het Internationaal Strafhof


CAVV volgt AIV: Nederland moet de internationale rechtsorde publiekelijk en consequent verdedigen

Op 27 oktober 2026 publiceerde de Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken (CAVV) het advies “Internationaal recht als kompas voor het buitenlandbeleid van Nederland”. Daarin signaleert de commissie “een veranderende houding van de Nederlandse regering ten aanzien van het internationaal recht”, namelijk:

“Nederland lijkt het internationaal recht niet langer als vanzelfsprekend uitgangspunt voor de internationale betrekkingen te nemen, en benoemt of veroordeelt schendingen van het internationaal recht door bondgenoten of bevriende staten niet steeds consequent.”

Deze veranderende houding is extra zorgelijk vanwege de unieke positie van Nederland in de internationale rechtsorde. Ons land is immers gastland van onder meer het Internationaal Strafhof (ICC) en het Internationaal Gerechtshof (ICJ). Bovendien draagt artikel 90 van onze Grondwet de regering op de ontwikkeling van de internationale rechtsorde te bevorderen. Ook die grondwettelijke opdracht is uniek in de wereld.

Opvallend is echter wel dat het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) een vergelijkbare opdracht bevat, maar dan gericht aan de Unie zelf – zie Artikelen 4(5) en 21(1) en (2) VEU. Op grond van Artikel 4 (3) VEU moeten de lidstaten loyaal bijdragen aan de verwezenlijking van de doelstellingen van de Unie, waaronder dus de strikte eerbiediging en ontwikkeling van het internationaal recht.

Tegen deze achtergrond beveelt de CAVV de regering onder meer aan om:

“Zich als gastland actief en publiekelijk uit te spreken tegen maatregelen die de onafhankelijke taakuitoefening van de in Nederland gevestigde internationale rechtscolleges belemmeren, en binnen de betrokken verdragsorganen het initiatief te nemen tot een gezamenlijke reactie [alsmede om] Artikel 90 van de Grondwet weer uitdrukkelijk richtinggevend te maken in beleidsnota’s over het buitenlandbeleid.”

 

Waarom komt de CAVV juist nu met dit advies?

De belangrijkste aanleiding voor het CAVV-advies lijkt de volgende passage te zijn geweest uit het regeerakkoord van D66, VVD en CDA, getiteld “Aan de slag: Bouwen aan een beter Nederland”:

“We leven in een multipolaire wereld waarin het internationaal recht niet vanzelfsprekend prevaleert. Dat vraagt om een opstelling als land dat het internationaal recht verdedigt, maar ook de taal van de macht leert spreken.”

Een dergelijke relativering van het belang van het internationaal recht is tamelijk uniek in de Nederlandse parlementaire geschiedenis. In het regeerprogramma van het kabinet-Schoof stond nog de volgende ambitie:

“Nederland draagt actief bij aan het versterken van de internationale rechtsorde en multilaterale samenwerking.”

Natuurlijk kun je betogen dat de Nederlandse regering in het verleden in de praktijk politieke belangen boven de handhaving en naleving van het internationaal recht heeft gesteld. Denk bijvoorbeeld aan de steun die de Nederlandse regering gaf aan de evident onrechtmatige aanval op Irak in 2003 (zie hierover het uitstekende rapport van de Commissie van Onderzoek Besluitvorming Irak). Wellicht is Jaap de Hoop Scheffer intussen de enige die nog steeds betoogt dat er een volkenrechtelijk mandaat was en dat steun voor deze aanval een goed idee was; en “dat de Amerikanen er uiteindelijk, ondiplomatiek gezegd, een bende van maakten doet daar niets aan af.” Er zijn ongetwijfeld nog veel meer sprekende voorbeelden. Toch is een regeerakkoord dat het belang van het internationaal recht in zulke ondubbelzinnige bewoordingen relativeert tamelijk uniek.

Ook de reactie van het kabinet-Jetten op de aanval van Israël en de Verenigde Staten op Iran, die op 28 februari 2026 begon onder de naam Operation Epic Fury, zal voor de CAVV zeker hebben meegewogen. Deze operatie wordt algemeen als onrechtmatig en mislukt beschouwd (zie hier, hier, hier, hier, en ga zo maar door). Nederland weigerde destijds echter de aanval te veroordelen en toonde er zelfs begrip voor. Ook werd, geheel in overeenstemming met het regeerakkoord, expliciet opgemerkt dat het internationaal recht niet het enige kader is voor de vormgeving van dergelijk buitenlands beleid – zie hierover ook de blog post “The Iran War and the Dutch Retreat from International Law: Without International Law as a Compass, the Netherlands Is Adrift in the Fog of a New World Order”.

 

Een eerdere waarschuwing van de AIV

Het CAVV-advies volgde op een vergelijkbaar advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) van 23 oktober 2024. Dat advies kwam er naar aanleiding van de weigering van het kabinet-Schoof om het Israëlische geweld in Gaza te veroordelen. Ook de AIV wees destijds op de bijzondere positie van Nederland in de internationale rechtsorde. In de adviesbrief “Naar een nieuwe koers voor Nederland in het Israëlisch-Palestijns conflict”, gericht aan de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken Caspar Veldkamp, stelde de AIV dat de regering onder meer het volgende moest doen:

“Onderschrijf dat Nederland wat betreft het naleven van het internationaal recht een speciale positie heeft, gezien de rol als gastland van het Internationaal Gerechtshof en het Internationaal Strafhof en gezien de bepaling als vastgelegd in de Nederlandse Grondwet dat de regering de internationale rechtsorde dient te bevorderen.”

Vanuit die bijzondere positie zou Nederland onder meer het volgende moeten doen:

“Leef het internationaal recht en de verplichtingen die daaruit voortvloeien consistent na: moedig daarnaast andere staten en non-gouvernementele entiteiten aan dat ook te doen, onderschrijf de recente uitspraken van het Internationaal Gerechtshof [in casu ging het vooral over een advies van de ICJ over de juridische gevolgen voortvloeiend uit het beleid en de praktijken van Israël in het bezette Palestijnse gebied], pas het Nederlandse stemgedrag in de VN daarop aan en handel in overeenstemming met de verplichtingen voor ‘derde staten’.”

 

Wat houdt het verdedigen van de internationale rechtsorde precies in?

Zowel de CAVV als de AIV roepen opeenvolgende kabinetten dus op om de unieke positie van Nederland in de internationale rechtsorde te erkennen en serieus te nemen. Het is daarom belangrijk die positie nader te onderzoeken. Wat mogen we precies verwachten van Nederland als gastland van het ICC en het ICJ en als bevorderaar van de verdere ontwikkeling van de internationale rechtsorde? Om hierover meer duidelijkheid te krijgen, zijn we het onderzoeksproject Hosting Global Justice gestart. In dat kader organiseren we op 15 april 2027 een conferentie bij het Leiden University College in Den Haag. Lezers van deze blogpost die hierover ideeën hebben, nodigen we van harte uit een abstract in te sturen. De deadline voor reacties op de call for papers is al snel: 1 december.

 

Twee dimensies van het gastlandschap

Om de bijzondere positie van Nederland als gastland van het ICC en het ICJ goed te begrijpen, moeten we in elk geval twee verschillende rollen onderscheiden. Ten eerste moet ons land ervoor zorgen dat deze instellingen hier goed kunnen functioneren en over de benodigde faciliteiten en ondersteuning beschikken. Daarvoor is zelfs een speciale ambassadeur aangesteld.

Daarnaast mag van Nederland worden verwacht dat het zich inhoudelijk opstelt als pleitbezorger van deze gerechtshoven en als voorvechter van het internationaal recht. Dat houdt meer in dan dat Nederland zelf de uitspraken van de hoven en de regels van het internationaal recht naleeft. Het vraagt ook dat Nederland andere landen consequent aanspreekt op hun verplichting om internationale rechterlijke uitspraken van het ICJ en het ICC, en het internationaal recht te respecteren.

Formeel zijn deze rollen van elkaar te onderscheiden. Nederland kan een uitstekend gastland zijn en tegelijkertijd weinig doen om het internationaal recht te verdedigen of de naleving van uitspraken van internationale gerechtshoven te bevorderen. In de praktijk zijn beide rollen echter nauw verweven. De aanwezigheid van deze hoven in Den Haag geeft Nederland een bijzondere internationale uitstraling. Die uitstraling schept verwachtingen en brengt verantwoordelijkheden met zich mee.

Dat Nederland een reputatie heeft als verdediger van de internationale rechtsorde, is geen nieuw idee. Het CAVV-advies staat kort stil bij de geschiedenis van deze “voortrekkersrol”. Den Haag profileert zich de laatste jaren nadrukkelijk als de “internationale stad van vrede en recht”. Bewindspersonen uit de beginperiode erkenden dat deze profilering niet vrijblijvend is. Maxime Verhagen, minister van Buitenlandse Zaken van 2007 tot 2010, schreef bijvoorbeeld het volgende in zijn bijdrage aan het boek “The Hague’s Contribution to Peace and Justice, The Hague legal capital? : liber in honorem W.J. Deetman” uit 2008:

“Ik geef toe dat de positie van Den Haag als stad van vrede en recht bijzondere eisen stelt aan Nederland als lid van de internationale gemeenschap. Dit betekent, bijvoorbeeld, dat de regering in haar contacten met andere landen consequent de kwestie van samenwerking met de juridische instellingen in Den Haag aan de orde stelt. Zo heb ik onlangs, tijdens een bezoek aan Soedan, een beroep gedaan op president Bashir om samen te werken met het Internationaal Strafhof.”

Het woord “consequent” is hier veelzeggend, en we komen hier later meer uitgebreid op terug. Het impliceert dat Nederland dit altijd moet doen, ook wanneer dat politiek ongemakkelijk is. De regering moet samenwerking met het Strafhof dus niet alleen bij Soedan aankaarten, maar bijvoorbeeld ook bij de regeringen van Rusland, Israël, Libië, Myanmar en Wit-Rusland. Juridisch gezien verkeren deze staten immers in een vergelijkbare uitgangspositie: net als Soedan is geen van deze staten partij bij het Statuut van Rome.

 

Nederland als gastland van het Internationaal Strafhof

Het CAVV-advies richt zich vooral op de verantwoordelijkheid van Nederland ten aanzien van het Internationaal Strafhof. Volgens de commissie heeft Nederland “vanuit de verantwoordelijkheden die gepaard gaan met de positie van gastland […] een belangrijke rol te vervullen nu het Internationaal Strafhof onder grote druk staat.” De CAVV merkt op dat minister-president Rob Jetten zich tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties op 25 september 2026 krachtig heeft uitgesproken tegen pogingen om het Strafhof te ondermijnen. Volgens Jetten tastte dit de internationale rechtsorde als geheel aan, en dat raakt ons allemaal. Het Strafhof is immers opgericht om ons allen te beschermen tegen straffeloosheid. Daarom zei hij strijdvaardig: “blijf van het Internationaal Strafhof af, en van alle andere instellingen die de internationale rechtsorde beschermen”. De CAVV was verheugd dit te horen. “Echter,” voegde de CAVV daar onmiddellijk aan toe, de staat die deze maatregelen neemt – de VS – wordt niet bij naam genoemd. En “juist het benoemen van de verantwoordelijke staat onderscheidt een juridische stellingname van een algemene uiting van afkeuring.”

Sinds het CAVV-advies van 6 oktober 2026 is bovendien duidelijk geworden dat de Nederlandse regering met de Verenigde Staten een soort compromis probeert uit te onderhandelen. Dat is iets heel anders dan de ondubbelzinnige oproep: “blijf van het Internationaal Strafhof af”. De aandacht gaat momenteel dan ook begrijpelijkerwijs vooral uit naar de verhouding tussen Nederland en het Internationaal Strafhof. Het aantal krantenartikelen, blog posts en editorials over dit onderwerp is intussen nauwelijks bij te houden.

 

Ook de rol van Nederland als gastland van het Internationaal Gerechtshof vraagt aandacht

Maar ook de rol van Nederland bij het Internationaal Gerechtshof verdient aandacht. Het 80-jarig bestaan van het Hof is een goed moment om stil te staan bij de verantwoordelijkheid van Nederland als gastland. Die verantwoordelijkheid gaat verder dan het onderhouden van het Vredespaleis en het gastvrij ontvangen van rechters en medewerkers. Ook de manier waarop Nederland zelf bijdraagt aan de rechtspleging van het Hof is van belang.

Laten we daar kort naar kijken. Voor een uitgebreidere analyse, zie hier; en voor een podcast hierover, zie hier. De beslissing om samen met Canada Syrië voor het Hof aan te spreken op schendingen van het folterverdrag, en het voornemen om een zaak tegen Afghanistan te beginnen wegens discriminatie van vrouwen, vormen belangrijke stappen. Nederland handelt daarmee niet ter bescherming van een eigen nationaal belang, maar ter verdediging van de internationale rechtsorde. Dergelijke procedures in het algemeen belang zijn in de geschiedenis van het Hof uitzonderlijk. Ze geven bovendien concreet invulling aan artikel 90 van de Grondwet.

Ook het groeiende aantal Nederlandse interventies in procedures tussen andere staten past in deze ontwikkeling. Nederland intervenieerde onder meer in de zaken over de Rohingya in Myanmar en de oorlog in Oekraïne. Kort voor de deadline diende ons land bovendien een verzoek tot interventie in de genocidezaak over Gaza in, die Zuid-Afrika tegen Israël heeft aangespannen. Ook op deze manier probeert Nederland zijn grondwettelijke opdracht om de internationale rechtsorde te bevorderen in praktijk te brengen.

 

Het probleem van selectiviteit en dubbele standaarden

Deze principiële ambitie roept een lastige vraag op: kan Nederland zich selectiviteit veroorloven? Juridisch staat het staten vrij om te bepalen wanneer zij een procedure beginnen of interveniëren in een lopende zaak. Maar een land dat zich opwerpt als verdediger van het internationaal recht, moet voorkomen dat de indruk ontstaat dat zijn inzet afhangt van politieke relaties of belangen.

Ook de CAVV besteedde hieraan aandacht. Over de rol van Nederland bij het Internationaal Gerechtshof schrijft de commissie:

“Het optreden van Nederland bij het Internationaal Gerechtshof laat […] zien dat Nederland traditioneel niet alleen het belang van internationale rechtsnormen benadrukt, maar ook bereid is actief bij te dragen aan hun ontwikkeling en verduidelijking. Dit heeft Nederland een reputatie opgeleverd als pleitbezorger van de internationale rechtsorde, de rechtsstaat en de bestrijding van straffeloosheid. Die reputatie brengt ook verantwoordelijkheden met zich mee. Een staat die zichzelf profileert als verdediger van het internationaal recht moet zich consequent uitspreken wanneer die rechtsorde onder druk staat.”

Opnieuw valt het woord “consequent”. De CAVV en de AIV benadrukken allebei dat Nederland de internationale rechtsorde en het werk van het ICC en het ICJ consequent moet ondersteunen. Maxime Verhagen wees eerder al op die verantwoordelijkheid. Het is niet genoeg om het internationaal recht alleen te verdedigen wanneer dat politiek goed uitkomt. De regels moeten worden toegepast, ongeacht om welk land of welke regering het gaat. Daar ligt een wezenlijk probleem. Overigens kun je je afvragen hoe “inconsequent” deze houding eigenlijk is. Je zou ook kunnen betogen, zoals Tom Theuns recentelijk deed, dat de Nederlandse houding in zekere zin juist heel consequent is: altijd streng tegenover politieke tegenstanders, en altijd soepel tegenover bevriende landen en wanneer onze eigen belangen in het geding zijn. Nederland heeft dit onderscheid consequent gemaakt.

In het advies uit 2024 waarschuwde de AIV al voor het risico van wat kan worden ervaren als “dubbele standaarden” bij de handhaving van de internationale rechtsorde. Inconsistenties, die eerder voortkomen uit politieke dan uit juridische overwegingen, kunnen de geloofwaardigheid van Nederland én van het bredere internationale rechtssysteem aantasten, met inbegrip van het Strafhof en het Internationaal Gerechtshof zelf. De AIV verwoordde dat als volgt:

“De AIV benadrukt het risico van het hanteren van een dubbele moraal en ‘dubbele standaarden’ bij het bevorderen van respect voor mensenrechten en de naleving van internationaal recht in het algemeen. Het inconsistent inroepen en toepassen van regels van internationaal recht draagt sterk bij aan de ondermijning en politisering van dat recht en doet afbreuk aan het overkoepelende idee dat het internationaal recht voor alle staten gelijkelijk geldt en wordt toegepast. Het afgelopen jaar is inconsistentie in het inroepen en het toepassen van het internationaal recht door Europa en Europese staten herhaaldelijk internationaal-politiek aan de orde gesteld, inclusief door de Secretaris-Generaal van de VN, António Guterres. De inspanningen die Nederland en Europa bijvoorbeeld leveren om accountability-mechanismen te creëren in de oorlog in Oekraïne, blijven achterwege bij het Israëlisch-Palestijnse conflict. De onevenwichtige handhaving voedt anti-Europeanisme en anti-Amerikanisme in veel landen van het mondiale Zuiden.”

Dit gebrek aan consistentie was bijzonder schrijnend onder het kabinet-Schoof, met name onder minister van Buitenlandse Zaken Caspar Veldkamp, aan wie het AIV-advies dan ook was gericht. Dit wordt uitgebreider besproken in “Artikel 90 Grondwet en het beleid van het kabinet-Schoof over de door Israël bezette Palestijnse gebieden: constitutionele plichten en politieke terughoudendheid”, opgenomen in de bundel van Simon Otjes en Jeroen Vervliet, getiteld “Het experiment-Schoof: Beschouwingen over het kabinet-Schoof 2024-2026”. Dat boek is enige tijd geleden aan Schoof zelf aangeboden.

De inconsistentie is niet verdwenen met het vertrek van het kabinet-Schoof. Dat de Nederlandse regering weigerde de aanval van de Verenigde Staten en Israël op Iran te veroordelen, wijst erop dat er onder het kabinet-Jetten te weinig is veranderd. Zoals gezegd was die weigering een van de twee de belangrijkste aanleidingen voor de CAVV om tot een conclusie te komen die sterk overeenkomt met die van de AIV enkele jaren eerder. Ook de CAVV dringt daarom aan op consistentie. Zo beveelt de commissie de huidige regering aan om “zich consequent en in juridische bewoordingen, ook in Kamerbrieven over internationale conflicten, uit te spreken over ernstige schendingen van het geweldverbod en het humanitair oorlogsrecht, ongeacht welke staat daarvoor verantwoordelijk is.”

Over de auteurs

Otto Spijkers

Otto Spijkers is universitair docent internationaal en Europees recht aan het Leiden University College (LUC)

Letizia Lo Giacco

Dr. Letizia Lo Giacco, Assistant Professor of Public International Law, Grotius Centre for International Legal Studies, Leiden University

Reacties

Andere blogs van Otto Spijkers & Letizia Lo Giacco
Artikel 90 Grondwet onder druk: waarom geen veroordeling van de aanval op Iran?
Genocide in Gaza en de Bezetting van Palestina: Nederland kan niet wegkijken
Het Internationaal Gerechtshof en de Adviesraad Internationale Vraagstukken adviseren Nederland over het beleid ten aanzien van het Israëlisch-Palestijns conflict