Het gevaar van leiders tegemoet werken

Na Trumps actie in Venezuela praatten veel partijgenoten zijn optreden goed. Ook bij eerdere juridisch en moreel betwistbare acties leek er vanuit zijn directe omgeving weinig kritiek te komen. Zo is bijvoorbeeld in dit filmpje uit de Daily Show te zien hoe verschillende Republikeinen zich in bochten wringen om Trump vooral niet te bekritiseren na gratie voor de ‘January 6’ relschoppers. Meerdere geven aan het geweld van die dag ‘niet te hebben gezien’. Andere willen vooral ‘vooruit kijken’.

Naar autocratie hunkerende leiders zijn een gevaar voor de democratische rechtsstaat. Deze leiders zijn echter niets zonder hun handlangers die hen vrij spel geven. Deze handlangers heb je in veel varianten. Naast de wegkijkers en niets-in-de-wegleggers heb je de actieve mogelijkmakers. Dat zijn de mensen die handelen naar het woord van en in de geest van de leider. Ze maken de soms radicale wensen mogelijk door ze in radicale uitvoering om te zetten. En als ze door de leider niet gecorrigeerd worden, is dat doorgaans een teken er nog een radicaliseringsschepje bovenop te doen. In Amerika lijken dergelijke mogelijkmakers inmiddels in grotere getalen aanwezig dan in Trumps eerste termijn. Dat maakt uitspraken van de president ook zo gevaarlijk. Zeker als hij in vage termen spreekt, zoals over groepen mensen als ongedierte, het achter binnenlandse vijanden aangaan of zijn gebrek aan respect voor het internationale recht. De mensen om hen heen en zij die bij hem in het gevlei willen komen, kunnen dat als een vrijbrief beschouwen om dergelijke groepen overeenkomstig te behandelen en (daarbij) steeds minder respect voor wetten en regels te hebben.

Eveneens verontrustend is dat delen van het electoraat Trumps illegaal en/of immoreel handelen steunen. Een enquête uit de Economist geeft aan dat dit met name, maar niet exclusief, onder Republikeinen het geval is, zoals uit de figuur hiernaast blijkt.

Een belangrijke remedie tegen radicale leiders en hielenlikkers op belangrijke posities is een goed politiek, bestuurlijk en sociaal systeem van macht en tegenmacht en daarbinnen vooral mensen die durven tegenspreken en daarnaar handelen. De voortekenen in Amerika zijn minder gunstig dan voorheen, maar laten we hopen dat er in de systemen nog genoeg tegenmacht zit.

Welke lessen zijn hieruit voor Nederland te trekken? Vergelijkingen zijn er genoeg, maar een Nederlandse Trump is er nog niet. Wel is ook in ons land waakzaamheid geboden voor onrechtmatige besluiten die door politici genomen en door diens medewerkers uitgevoerd worden. Zo werd een voorstel om gezinshereniging moeilijker te maken (ambtelijk) mogelijk gemaakt, ook al werd dit voorstel door veel juristen als onwettelijk beoordeeld. Daarnaast was het opvallend hoeveel mensen mee leken te willen gaan met een onnodige noodwet en daarmee akkoord waren het parlement te passeren. Dat het niet zover niet is gekomen, geeft hopelijk aan dat onze instituties nog sterk genoeg zijn en onze leiders niet immoreel genoeg, maar dat is geen gegeven of garantie voor de toekomst. Afgelopen jaren hebben laten zien dat partijen die het niet zo nauw nemen met rechtsstatelijke beginselen door verschillende andere partijen soms opvallend weinig in de weg wordt gelegd. Als politici immoreel gedrag vertonen, hebben mensen in hun omgeving een rechte rug en een stevige ruggengraat nodig. Het is dan ook geen goed nieuws en op zijn minst een waarschuwing dat sommige ook van oudsher gerespecteerde Nederlandse politieke partijen de afgelopen jaren iets teveel op de Republikeinen uit het Daily Show filmpje zijn gaan lijken.