CATEGORIE
  • CATEGORIE
  • Adviesorganen
  • Burgerrechten
  • Decentralisatie
  • Eigendom
  • Gelijkheid
  • Godsdienst en levensovertuiging
  • Grondwetsherziening
  • Internationale rechtsorde
  • Privacy
  • Rechtspleging
  • Rechtspraak
  • Regering, Koning
  • Sociale rechtsstaat
  • Staten-Generaal
  • Uitingsrechten
  • Wetgeving en bestuur
AUTEUR
  • AUTEUR
  • M. Adams
  • B.C. van Beers
  • A.A.L. Beers & K.T. Meijer
  • A.A.L. Beers & J.C.A. de Poorter
  • S.C. van Bijsterveld & B.P. Vermeulen
  • G. Boogaard
  • G. Boogaard & J. Uzman
  • G. Boogaard, J. Uzman & J.J. But
  • G. Boogaard & J.J. But
  • S.S. Buisman & S.B.G. Kierkels
  • S. Daniëls
  • J.W.A. Fleuren
  • F. Fleurke
  • J.L.M. Gribnau & M.R.T Pauwels
  • M.M. Groothuis
  • E.M.H. Hirsch Ballin
  • H.G. Hoogers
  • M. Houwerzijl & N. Zekic
  • M. Houwerzijl & F. Vlemminx
  • P. Jacobs
  • N.M.C.P. Jägers & J.P. Loof
  • E.J. Janse de Jonge
  • S. Jellinghaus & E. Huisman
  • J. Kiewiet & G.F.M. van der Tang †
  • T. Kooijmans en J. van der Ham
  • E.J. Koops en R. Passchier
  • G. Leenknegt
  • K.T. Meijer
  • D. Mentink, B.P. Vermeulen & P.J.J. Zoontjens
  • B.M.J. van der Meulen
  • F.M.C. Vlemminx en R. Passchier
  • T. Peters
  • J.C.A. de Poorter
  • J.M. van Schooten, G. Leenknegt & M. Adams
  • G. van der Schyff
  • J. Uzman & G. Boogaard
  • J. Uzman
  • B.P. Vermeulen
  • F.M.C. Vlemminx
  • F.M.C. Vlemminx & G. van der Schyff
  • F.M.C. Vlemminx & A.C.M. Meuwese
  • W.J.M. Voermans
  • B.W.N. de Waard
  • W. van der Woude
ARTIKEL
  • ARTIKEL
  • Artikel 1  Gelijke behandeling
  • Artikel 2  Nederlandschap en vreemdelingen
  • Artikel 3  Gelijke benoembaarheid
  • Artikel 4  Kiesrecht
  • Artikel 5  Petitierecht
  • Artikel 6  Vrijheid van godsdienst en levensovertuiging
  • Artikel 7  Vrijheid van meningsuiting
  • Artikel 8  Recht tot vereniging
  • Artikel 9  Recht tot vergadering en betoging
  • Artikel 10  Eerbiediging en bescherming persoonlijke levenssfeer
  • Artikel 11  Onaantastbaarheid van het lichaam
  • Artikel 12  Binnentreden woning
  • Artikel 13  Vertrouwelijke communicatie
  • Artikel 14  Onteigening
  • Artikel 15  Vrijheidsontneming
  • Artikel 16  Nulla poena
  • Artikel 17  Wettelijk toegekende rechter
  • Artikel 18  Rechtsbijstand
  • Artikel 19  Werkgelegenheid en arbeidskeuze
  • Artikel 20  Bestaanszekerheid
  • Artikel 21  Milieubescherming
  • Artikel 22  Volksgezondheid en woongelegenheid
  • Artikel 23  Onderwijs
  • Artikel 24  Koningschap
  • Artikel 25  Erfopvolging
  • Artikel 26  Status ongeboren kind Koning
  • Artikel 27  Afstand koningschap
  • Artikel 28  Afstand koningschap door huwelijk
  • Artikel 29  Uitsluiting troonopvolging
  • Artikel 30  Benoemde Koning
  • Artikel 31  Erfopvolging benoemde koning
  • Artikel 32  Inhuldiging Koning
  • Artikel 33  Koningschap en meerderjarigheid
  • Artikel 34  Ouderlijk gezag minderjarige Koning
  • Artikel 35  Buitenstaatverklaring
  • Artikel 36  Tijdelijke neerlegging koninklijk gezag
  • Artikel 37  Uitoefening koninklijk gezag door regent
  • Artikel 38  Uitoefening koninklijk gezag door RvS
  • Artikel 39  Lidmaatschap koninklijk huis
  • Artikel 40  Uitkering koninklijk huis
  • Artikel 41  Inrichting huis Koning
  • Artikel 42  Ministeriële verantwoordelijkheid
  • Artikel 43  Regering en ministers
  • Artikel 44  Ministeries
  • Artikel 45  Ministerraad
  • Artikel 46  Staatssecretarissen
  • Artikel 47  Ondertekening en contraseign
  • Artikel 48  Ontslag en benoeming ministers
  • Artikel 49  Ambtseed minister en staatssecretaris
  • Artikel 50  Vertegenwoordiging
  • Artikel 51  Eerste en Tweede Kamer
  • Artikel 52  Zittingsduur
  • Artikel 53  Evenredige vertegenwoordiging
  • Artikel 54  Verkiezing Tweede Kamer
  • Artikel 55  Verkiezing Eerste Kamer
  • Artikel 56  Vereisten voor lidmaatschap
  • Artikel 57  Incompatibiliteiten
  • Artikel 57a  Zwangerschap en ziekte
  • Artikel 58  Geloofsbrieven
  • Artikel 59  Kiesrecht en verkiezingen
  • Artikel 60  Ambtsaanvaarding
  • Artikel 61  Voorzitter en griffier
  • Artikel 62  Verenigde vergadering
  • Artikel 63  Geldelijke voorzieningen
  • Artikel 64  Ontbinding Kamers
  • Artikel 65  Troonrede
  • Artikel 66  Openbaarheid vergaderingen
  • Artikel 67  Quorum
  • Artikel 68  Inlichtingenplicht bewindslieden
  • Artikel 69  Aanwezigheid bewindslieden
  • Artikel 70  Recht van enquête
  • Artikel 71  Parlementaire onschendbaarheid
  • Artikel 72  Reglement van orde
  • Artikel 73  Taak Raad van State
  • Artikel 74  Rechtspositie leden
  • Artikel 75  Inrichting, samenstelling, bevoegdheid Raad van State
  • Artikel 76  Algemene rekenkamer
  • Artikel 77  Rechtpositie leden rekenkamer
  • Artikel 78  Inrichting, samenstelling, bevoegdheid Rekenkamer
  • Artikel 78a  Nationale ombudsman
  • Artikel 79  Vaste colleges van advies
  • Artikel 80  Openbaarmaking advies
  • Artikel 81  Wetgevende macht
  • Artikel 82  Indienen wetsvoorstel
  • Artikel 83  Toezending wetsvoorstel TK
  • Artikel 84  Wijziging wetsvoorstel
  • Artikel 85  Toezending wetsvoorstel EK
  • Artikel 86  Intrekking wetsvoorstel
  • Artikel 87  Aanneming en bekrachtiging
  • Artikel 88  Bekendmaking en inwerkingtreding
  • Artikel 89  Algemene maatregel van bestuur
  • Artikel 90  Bevordering internationale rechtsorde
  • Artikel 91  Goedkeuring verdrag
  • Artikel 92  Bevoegdheden volkenrechtelijke organisaties
  • Artikel 93  Verbindende kracht verdrag
  • Artikel 94  Verdrag boven wet
  • Artikel 95  Bekendmaking verdrag
  • Artikel 96  Oorlogsverklaring
  • Artikel 97  Krijgsmacht
  • Artikel 98  Samenstelling krijgsmacht
  • Artikel 99  Gewetensbezwaren militaire dienst
  • Artikel 99a  Civiele verdediging
  • Artikel 100  Inlichtingen over krijgsmacht
  • Artikel 101  [vervallen]
  • Artikel 102  [vervallen]
  • Artikel 103  Uitzonderingstoestand
  • Artikel 104  Belastingheffing
  • Artikel 105  Recht van begroting
  • Artikel 106  Geldstelsel
  • Artikel 107  Codificatie
  • Artikel 108  [vervallen]
  • Artikel 109  Rechtspositie ambtenaren
  • Artikel 110  Openbaarheid van bestuur
  • Artikel 111  Ridderorden
  • Artikel 112  Civiele en administratieve rechtspraak
  • Artikel 113  Strafrechtspraak
  • Artikel 114  Doodstraf
  • Artikel 115  Administratief beroep
  • Artikel 116  Rechterlijke macht
  • Artikel 117  Rechtspositie leden rechterlijke macht
  • Artikel 118  Hoge Raad
  • Artikel 119  Ambtsmisdrijven
  • Artikel 120  Toetsingsverbod
  • Artikel 121  Openbaarheid terechtzittingen
  • Artikel 122  Gratie
  • Artikel 123  Instelling provincies en gemeenten
  • Artikel 124  Autonomie en medebewind
  • Artikel 125  Organen decentrale besturen
  • Artikel 126  Ambtsinstructie commissaris koning
  • Artikel 127  Vaststelling verordening
  • Artikel 128  Toekenning bevoegdheden
  • Artikel 129  Verkiezing vertegenwoordigend orgaan
  • Artikel 130  Kiesrecht gemeenteraad niet-Nederlanders
  • Artikel 131  Aanstelling burgemeester en commissaris Koning
  • Artikel 132  Inrichting, samenstelling, bevoegdheid decentrale besturen
  • Artikel 132a  Caribische openbare lichamen
  • Artikel 133  Waterschappen
  • Artikel 134  Publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie
  • Artikel 135  Gemeenschappelijke regelingen
  • Artikel 136  Geschillen
  • Artikel 137  Grondwetswijziging
  • Artikel 138  Aanpassing niet gewijzigde bepalingen
  • Artikel 139  Bekendmaking en inwerkingtreding
  • Artikel 140  Handhaving bestaande regelgeving
  • Artikel 141  Bekendmaking herziene Grondwet
  • Artikel 142  Aanpassing Grondwet aan Statuut
  • Artikel IX - Berechting van misdrijven in oorlogstijd
  • Artikel XIX - Afkondigingsformulier
HOOFDSTUK
  • HOOFDSTUK
  • Hoofdstuk 1  Grondrechten
  • Hoofdstuk 2  Regering
  • Hoofdstuk 3  Staten-Generaal
  • Hoofdstuk 4  Adviesorganen
  • Hoofdstuk 5  Wetgeving en bestuur
  • Hoofdstuk 6  Rechtspraak
  • Hoofdstuk 7  Decentralisatie
  • Hoofdstuk 8  Herziening grondwet
  • Additionele artikelen

DE GRONDWET

HOOFDSTUK 1

Grondrechten

INLEIDING

Artikel 1 - Gelijke behandeling

Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.

Artikel 2 - Nederlandschap en vreemdelingen

  1. De wet regelt wie Nederlander is.
  2. De wet regelt de toelating en de uitzetting van vreemdelingen.
  3. Uitlevering kan slechts geschieden krachtens verdrag. Verdere voorschriften omtrent uitlevering worden bij de wet gegeven.
  4. Ieder heeft het recht het land te verlaten, behoudens in de gevallen, bij de wet bepaald.

Artikel 3 - Gelijke benoembaarheid

Alle Nederlanders zijn op gelijke voet in openbare dienst benoembaar.

Artikel 4 - Kiesrecht

Iedere Nederlander heeft gelijkelijk recht de leden van algemeen vertegenwoordigende organen te verkiezen alsmede tot lid van deze organen te worden verkozen, behoudens bij de wet gestelde beperkingen en uitzonderingen.

Artikel 5 - Petitierecht

Ieder heeft het recht verzoeken schriftelijk bij het bevoegd gezag in te dienen.

Artikel 6 - Vrijheid van godsdienst en levensovertuiging

  1. Ieder heeft het recht zijn godsdienst of levensovertuiging, individueel of in gemeenschap met anderen, vrij te belijden, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet.
  2. De wet kan ter zake van de uitoefening van dit recht buiten gebouwen en besloten plaatsen regels stellen ter bescherming van de gezondheid, in het belang van het verkeer en ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden.

Artikel 7 - Vrijheid van meningsuiting

  1. Niemand heeft voorafgaand verlof nodig om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet.
  2. De wet stelt regels omtrent radio en televisie. Er is geen voorafgaand toezicht op de inhoud van een radio- of televisieuitzending.
  3. Voor het openbaren van gedachten of gevoelens door andere dan in de voorgaande leden genoemde middelen heeft niemand voorafgaand verlof nodig wegens de inhoud daarvan, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet. De wet kan het geven van vertoningen toegankelijk voor personen jonger dan zestien jaar regelen ter bescherming van de goede zeden.
  4. De voorgaande leden zijn niet van toepassing op het maken van handelsreclame.

Artikel 8 - Recht tot vereniging

Het recht tot vereniging wordt erkend. Bij de wet kan dit recht worden beperkt in het belang van de openbare orde.

Artikel 9 - Recht tot vergadering en betoging

  1. Het recht tot vergadering en betoging wordt erkend, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet.
  2. De wet kan regels stellen ter bescherming van de gezondheid, in het belang van het verkeer en ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden.

Artikel 10 - Eerbiediging en bescherming persoonlijke levenssfeer

  1. Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op eerbiediging van zijn persoonlijke levenssfeer.
  2. De wet stelt regels ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer in verband met het vastleggen en verstrekken van persoonsgegevens.
  3. De wet stelt regels inzake de aanspraken van personen op kennisneming van over hen vastgelegde gegevens en van het gebruik dat daarvan wordt gemaakt, alsmede op verbetering van zodanige gegevens.

Artikel 11 - Onaantastbaarheid van het lichaam

Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op onaantastbaarheid van zijn lichaam.

Artikel 12 - Binnentreden woning

  1. Het binnentreden in een woning zonder toestemming van de bewoner is alleen geoorloofd in de gevallen bij of krachtens de wet bepaald, door hen die daartoe bij of krachtens de wet zijn aangewezen.
  2. Voor het binnentreden overeenkomstig het eerste lid zijn voorafgaande legitimatie en mededeling van het doel van het binnentreden vereist, behoudens bij de wet gestelde uitzonderingen.
  3. Aan de bewoner wordt zo spoedig mogelijk een schriftelijk verslag van het binnentreden verstrekt. Indien het binnentreden in het belang van de nationale veiligheid of dat van de strafvordering heeft plaatsgevonden, kan volgens bij de wet te stellen regels de verstrekking van het verslag worden uitgesteld. In de bij de wet te bepalen gevallen kan de verstrekking achterwege worden gelaten, indien het belang van de nationale veiligheid zich tegen verstrekking blijvend verzet.

Artikel 13 - Vertrouwelijke communicatie

  1. Het briefgeheim is onschendbaar, behalve, in de gevallen bij de wet bepaald, op last van de rechter.
  2. Het telefoon- en telegraafgeheim is onschendbaar, behalve, in de gevallen bij de wet bepaald, door of met machtiging van hen die daartoe bij de wet zijn aangewezen.

Artikel 14 - Onteigening

  1. Onteigening kan alleen geschieden in het algemeen belang en tegen vooraf verzekerde schadeloosstelling, een en ander naar bij of krachtens de wet te stellen voorschriften.
  2. De schadeloosstelling behoeft niet vooraf verzekerd te zijn, wanneer in geval van nood onverwijld onteigening geboden is.
  3. In de gevallen bij of krachtens de wet bepaald bestaat recht op schadeloosstelling of tegemoetkoming in de schade, indien in het algemeen belang eigendom door het bevoegd gezag wordt vernietigd of onbruikbaar gemaakt of de uitoefening van het eigendomsrecht wordt beperkt.

Artikel 15 - Vrijheidsontneming

  1. Buiten de gevallen bij of krachtens de wet bepaald mag niemand zijn vrijheid worden ontnomen.
  2. Hij aan wie anders dan op rechterlijk bevel zijn vrijheid is ontnomen, kan aan de rechter zijn invrijheidstelling verzoeken. Hij wordt in dat geval door de rechter gehoord binnen een bij de wet te bepalen termijn. De rechter gelast de onmiddellijke invrijheidstelling, indien hij de vrijheidsontneming onrechtmatig oordeelt.
  3. De berechting van hem aan wie met het oog daarop zijn vrijheid is ontnomen, vindt binnen een redelijke termijn plaats.
  4. Hij aan wie rechtmatig zijn vrijheid is ontnomen, kan worden beperkt in de uitoefening van grondrechten voor zover deze zich niet met de vrijheidsontneming verdraagt.

Artikel 16 - Nulla poena

Geen feit is strafbaar dan uit kracht van een daaraan voorafgegane wettelijke strafbepaling.

Artikel 17 - Wettelijk toegekende rechter

Niemand kan tegen zijn wil worden afgehouden van de rechter die de wet hem toekent.

Artikel 18 - Rechtsbijstand

  1. Ieder kan zich in rechte en in administratief beroep doen bijstaan.
  2. De wet stelt regels omtrent het verlenen van rechtsbijstand aan minder draagkrachtigen.

Artikel 19 - Werkgelegenheid en arbeidskeuze

  1. Bevordering van voldoende werkgelegenheid is voorwerp van zorg der overheid.
  2. De wet stelt regels omtrent de rechtspositie van hen die arbeid verrichten en omtrent hun bescherming daarbij, alsmede omtrent medezeggenschap.
  3. Het recht van iedere Nederlander op vrije keuze van arbeid wordt erkend, behoudens de beperkingen bij of krachtens de wet gesteld.

Artikel 20 - Bestaanszekerheid

  1. De bestaanszekerheid der bevolking en spreiding van welvaart zijn voorwerp van zorg der overheid.
  2. De wet stelt regels omtrent de aanspraken op sociale zekerheid.
  3. Nederlanders hier te lande, die niet in het bestaan kunnen voorzien, hebben een bij de wet te regelen recht op bijstand van overheidswege.

Artikel 21 - Milieubescherming

De zorg van de overheid is gericht op de bewoonbaarheid van het land en de bescherming en verbetering van het leefmilieu.

Artikel 22 - Volksgezondheid en woongelegenheid

  1. De overheid treft maatregelen ter bevordering van de volksgezondheid.
  2. Bevordering van voldoende woongelegenheid is voorwerp van zorg der overheid.
  3. Zij schept voorwaarden voor maatschappelijke en culturele ontplooiing en voor vrijetijdsbesteding.

Artikel 23 - Onderwijs

  1. Het onderwijs is een voorwerp van de aanhoudende zorg der regering.
  2. Het geven van onderwijs is vrij, behoudens het toezicht van de overheid en, voor wat bij de wet aangewezen vormen van onderwijs betreft, het onderzoek naar de bekwaamheid en de zedelijkheid van hen die onderwijs geven, een en ander bij de wet te regelen.
  3. Het openbaar onderwijs wordt, met eerbiediging van ieders godsdienst of levensovertuiging, bij de wet geregeld.
  4. In elke gemeente en in elk van de openbare lichamen, bedoeld in artikel 132a, wordt van overheidswege voldoend openbaar algemeen vormend lager onderwijs gegeven in een genoegzaam aantal openbare scholen. Volgens bij de wet te stellen regels kan afwijking van deze bepaling worden toegelaten, mits tot het ontvangen van zodanig onderwijs gelegenheid wordt gegeven, al dan niet in een openbare school.
  5. De eisen van deugdelijkheid, aan het geheel of ten dele uit de openbare kas te bekostigen onderwijs te stellen, worden bij de wet geregeld, met inachtneming, voor zover het bijzonder onderwijs betreft, van de vrijheid van richting.
  6. Deze eisen worden voor het algemeen vormend lager onderwijs zodanig geregeld, dat de deugdelijkheid van het geheel uit de openbare kas bekostigd bijzonder onderwijs en van het openbaar onderwijs even afdoende wordt gewaarborgd. Bij die regeling wordt met name de vrijheid van het bijzonder onderwijs betreffende de keuze der leermiddelen en de aanstelling der onderwijzers geëerbiedigd.
  7. Het bijzonder algemeen vormend lager onderwijs, dat aan de bij de wet te stellen voorwaarden voldoet, wordt naar dezelfde maatstaf als het openbaar onderwijs uit de openbare kas bekostigd. De wet stelt de voorwaarden vast, waarop voor het bijzonder algemeen vormend middelbaar en voorbereidend hoger onderwijs bijdragen uit de openbare kas worden verleend.
  8. De regering doet jaarlijks van de staat van het onderwijs verslag aan de Staten-Generaal.
HOOFDSTUK 2

Regering INLEIDING

Artikel 24 - Koningschap

Het koningschap wordt erfelijk vervuld door de wettige opvolgers van Koning Willem I, Prins van Oranje-Nassau.

Artikel 25 - Erfopvolging

Het koningschap gaat bij overlijden van de Koning krachtens erfopvolging over op zijn wettige nakomelingen, waarbij het oudste kind voorrang heeft, met plaatsvervulling volgens dezelfde regel. Bij gebreke van eigen nakomelingen gaat het koningschap op gelijke wijze over op de wettige nakomelingen eerst van zijn ouder, dan van zijn grootouder, in de lijn van erfopvolging, voor zover de overleden Koning niet verder bestaand dan in de derde graad van bloedverwantschap.

Artikel 26 - Status ongeboren kind Koning

Het kind, waarvan een vrouw zwanger is op het ogenblik van het overlijden van de Koning, wordt voor de erfopvolging als reeds geboren aangemerkt. Komt het dood ter wereld, dan wordt het geacht nooit te hebben bestaan.

Artikel 27 - Afstand koningschap

Afstand van het koningschap leidt tot erfopvolging overeenkomstig de regels in de voorgaande artikelen gesteld. Na de afstand geboren kinderen en hun nakomelingen zijn van de erfopvolging uitgesloten.

Artikel 28 - Afstand koningschap door huwelijk

  1. De Koning, een huwelijk aangaande buiten bij de wet verleende toestemming, doet daardoor afstand van het koningschap.
  2. Gaat iemand die het koningschap van de Koning kan beërven een zodanig huwelijk aan, dan is hij met de uit dit huwelijk geboren kinderen en hun nakomelingen van de erfopvolging uitgesloten.
  3. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake van een voorstel van wet, strekkende tot het verlenen van toestemming, in verenigde vergadering.

Artikel 29 - Uitsluiting troonopvolging

  1. Wanneer uitzonderlijke omstandigheden daartoe nopen, kunnen bij een wet een of meer personen van de erfopvolging worden uitgesloten.

  2. Het voorstel daartoe wordt door of vanwege de Koning ingediend. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering. Zij kunnen het voorstel alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 30 - Benoemde Koning

  1. Wanneer vooruitzicht bestaat dat een opvolger zal ontbreken, kan deze worden benoemd bij een wet. Het voorstel wordt door of vanwege de Koning ingediend. Na de indiening van het voorstel worden de kamers ontbonden. De nieuwe kamers beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering. Zij kunnen het voorstel alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

  2. Indien bij overlijden van de Koning of bij afstand van het koningschap een opvolger ontbreekt, worden de kamers ontbonden. De nieuwe kamers komen binnen vier maanden na het overlijden of de afstand in verenigde vergadering bijeen ten einde te besluiten omtrent de benoeming van een Koning. Zij kunnen een opvolger alleen benoemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 31 - Erfopvolging benoemde koning

  1. Een benoemde Koning kan krachtens erfopvolging alleen worden opgevolgd door zijn wettige nakomelingen.

  2. De bepalingen omtrent de erfopvolging en het eerste lid van dit artikel zijn van overeenkomstige toepassing op een benoemde opvolger, zolang deze nog geen Koning is.

Artikel 32 - Inhuldiging Koning

Nadat de Koning de uitoefening van het koninklijk gezag heeft aangevangen, wordt hij zodra mogelijk beëdigd en ingehuldigd in de hoofdstad Amsterdam in een openbare verenigde vergadering van de Staten-Generaal. Hij zweert of belooft trouw aan de Grondwet en een getrouwe vervulling van zijn ambt. De wet stelt nadere regels vast.

Artikel 33 - Koningschap en meerderjarigheid

De Koning oefent het koninklijk gezag eerst uit, nadat hij de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt.

Artikel 34 - Ouderlijk gezag minderjarige Koning

De wet regelt het ouderlijk gezag en de voogdij over de minderjarige Koning en het toezicht daarop. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

Artikel 35 - Buitenstaatverklaring

  1. Wanneer de ministerraad van oordeel is dat de Koning buiten staat is het koninklijk gezag uit te oefenen, bericht hij dit onder overlegging van het daartoe gevraagde advies van de Raad van State aan de Staten-Generaal, die daarop in verenigde vergadering bijeenkomen.

  2. Delen de Staten-Generaal dit oordeel, dan verklaren zij dat de Koning buiten staat is het koninklijk gezag uit te oefenen. Deze verklaring wordt bekend gemaakt op last van de voorzitter der vergadering en treedt terstond in werking.

  3. Zodra de Koning weer in staat is het koninklijk gezag uit te oefenen, wordt dit bij de wet verklaard. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering. Terstond na de bekendmaking van deze wet hervat de Koning de uitoefening van het koninklijk gezag.

  4. De wet regelt zo nodig het toezicht over de persoon van de Koning indien hij buiten staat is verklaard het koninklijk gezag uit te oefenen. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

Artikel 36 - Tijdelijke neerlegging koninklijk gezag

De Koning kan de uitoefening van het koninklijk gezag tijdelijk neerleggen en die uitoefening hervatten krachtens een wet, waarvan het voorstel door of vanwege hem wordt ingediend. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

Artikel 37 - Uitoefening koninklijk gezag door regent

  1. Het koninklijk gezag wordt uitgeoefend door een regent:
    a. zolang de Koning de leeftijd van achttien jaar niet heeft bereikt;
    b. indien een nog niet geboren kind tot het koningschap geroepen kan zijn;
    c. indien de Koning buiten staat is verklaard het koninklijk gezag uit te oefenen;
    d. indien de Koning de uitoefening van het koninklijk gezag tijdelijk heeft neergelegd;
    e. zolang na het overlijden van de Koning of na diens afstand van het koningschap een opvolger ontbreekt.

  2. De regent wordt benoemd bij de wet. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

  3. In de gevallen, genoemd in het eerste lid onder c en d, is de nakomeling van de Koning die zijn vermoedelijke opvolger is, van rechtswege regent indien hij de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt.

  4. De regent zweert of belooft trouw aan de Grondwet en een getrouwe vervulling van zijn ambt, in een verenigde vergadering van de Staten-Generaal. De wet geeft nadere regels omtrent het regentschap en kan voorzien in de opvolging en de vervanging daarin. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

  5. Op de regent zijn de artikelen 35 en 36 van overeenkomstige toepassing.

Artikel 38 - Uitoefening koninklijk gezag door RvS

Zolang niet in de uitoefening van het koninklijk gezag is voorzien, wordt dit uitgeoefend door de Raad van State.

Artikel 39 - Lidmaatschap koninklijk huis

De wet regelt, wie lid is van het koninklijk huis.

Artikel 40 - Uitkering koninklijk huis

  1. De Koning ontvangt jaarlijks ten laste van het Rijk uitkeringen naar regels bij de wet te stellen. Deze wet bepaalt aan welke andere leden van het koninklijk huis uitkeringen ten laste van het Rijk worden toegekend en regelt deze uitkeringen.

  2. De door hen ontvangen uitkeringen ten laste van het Rijk, alsmede de vermogensbestanddelen welke dienstbaar zijn aan de uitoefening van hun functie, zijn vrij van persoonlijke belastingen. Voorts is hetgeen de Koning of zijn vermoedelijke opvolger krachtens erfrecht of door schenking verkrijgt van een lid van het koninklijk huis vrij van de rechten van successie, overgang en schenking. Verdere vrijdom van belasting kan bij de wet worden verleend.

  3. De kamers der Staten-Generaal kunnen voorstellen van in de vorige leden bedoelde wetten alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 41 - Inrichting huis Koning

De Koning richt, met inachtneming van het openbaar belang, zijn Huis in.

Artikel 42 - Ministeriële verantwoordelijkheid

  1. De regering wordt gevormd door de Koning en de ministers.

  2. De Koning is onschendbaar; de ministers zijn verantwoordelijk.

Artikel 43 - Regering en ministers

De minister-president en de overige ministers worden bij koninklijk besluit benoemd en ontslagen.

Artikel 44 - Ministeries

  1. Bij koninklijk besluit worden ministeries ingesteld. Zij staan onder leiding van een minister.

  2. Ook kunnen ministers worden benoemd die niet belast zijn met de leiding van een ministerie.

Artikel 45 - Ministerraad

  1. De ministers vormen te zamen de ministerraad.

  2. De minister-president is voorzitter van de ministerraad.

  3. De ministerraad beraadslaagt en besluit over het algemeen regeringsbeleid en bevordert de eenheid van dat beleid.

Artikel 46 - Staatssecretarissen

  1. Bij koninklijk besluit kunnen staatssecretarissen worden benoemd en ontslagen.

  2. Een staatssecretaris treedt in de gevallen waarin de minister het nodig acht en met inachtneming van diens aanwijzingen, in zijn plaats als minister op. De staatssecretaris is uit dien hoofde verantwoordelijk, onverminderd de verantwoordelijkheid van de minister.

Artikel 47 - Ondertekening en contraseign

Alle wetten en koninklijke besluiten worden door de Koning en door een of meer ministers of staatssecretarissen ondertekend.

Artikel 48 - Ontslag en benoeming ministers

Het koninklijk besluit waarbij de minister-president wordt benoemd, wordt mede door hem ondertekend. De koninklijke besluiten waarbij de overige ministers en de staatssecretarissen worden benoemd of ontslagen, worden mede door de minister-president ondertekend.

Artikel 49 - Ambtseed minister en staatssecretaris

Op de wijze bij de wet voorgeschreven leggen de ministers en de staatssecretarissen bij de aanvaarding van hun ambt ten overstaan van de Koning een eed, dan wel verklaring en belofte, van zuivering af en zweren of beloven zij trouw aan de Grondwet en een getrouwe vervulling van hun ambt.
HOOFDSTUK 3

Staten-Generaal INLEIDING

Artikel 50 - Vertegenwoordiging

De Staten-Generaal vertegenwoordigen het gehele Nederlandse volk.

Artikel 51 - Eerste en Tweede Kamer

  1. De Staten-Generaal bestaan uit de Tweede Kamer en de Eerste Kamer.

  2. De Tweede Kamer bestaat uit honderdvijftig leden.

  3. De Eerste Kamer bestaat uit vijfenzeventig leden.

  4. Bij een verenigde vergadering worden de kamers als één beschouwd.

Artikel 52 - Zittingsduur

  1. De zittingsduur van beide kamers is vier jaren.
  2. Indien voor de provinciale staten bij de wet een andere zittingsduur dan vier jaren wordt vastgesteld, wordt daarbij de zittingsduur van de Eerste Kamer in overeenkomstige zin gewijzigd.

Artikel 53 - Evenredige vertegenwoordiging

  1. De leden van beide kamers worden gekozen op de grondslag van evenredige vertegenwoordiging binnen door de wet te stellen grenzen.
  2. De verkiezingen worden gehouden bij geheime stemming.

Artikel 54 - Verkiezing Tweede Kamer

  1. De leden van de Tweede Kamer worden rechtstreeks gekozen door de Nederlanders die de leeftijd van achttien jaar hebben bereikt, behoudens bij de wet te bepalen uitzonderingen ten aanzien van Nederlanders die geen ingezetenen zijn.

  2. Van het kiesrecht is uitgesloten hij die wegens het begaan van een daartoe bij de wet aangewezen delict bij onherroepelijke rechterlijke uitspraak is veroordeeld tot een vrijheidsstraf van ten minste een jaar en hierbij tevens is ontzet van het kiesrecht.

Artikel 55 - Verkiezing Eerste Kamer

De leden van de Eerste Kamer worden gekozen door de leden van provinciale staten en de leden van een kiescollege als bedoeld in artikel 132a, derde lid. De verkiezing wordt, behoudens in geval van ontbinding der kamer, gehouden binnen drie maanden na de verkiezing van de leden van provinciale staten.

Artikel 56 - Vereisten voor lidmaatschap

Om lid van de Staten-Generaal te kunnen zijn is vereist dat men Nederlander is, de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt en niet is uitgesloten van het kiesrecht.

Artikel 57 - Incompatibiliteiten

  1. Niemand kan lid van beide kamers zijn.

  2. Een lid van de Staten-Generaal kan niet tevens zijn minister, staatssecretaris, lid van de Raad van State, lid van de Algemene Rekenkamer, Nationale ombudsman of substituut-ombudsman, of lid van of procureur-generaal of advocaat-generaal bij de Hoge Raad.

  3. Niettemin kan een minister of staatssecretaris, die zijn ambt ter beschikking heeft gesteld, dit ambt verenigen met het lidmaatschap van de Staten-Generaal, totdat omtrent die beschikbaarstelling is beslist.

  4. De wet kan ten aanzien van andere openbare betrekkingen bepalen dat zij niet gelijktijdig met het lidmaatschap van de Staten-Generaal of van een der kamers kunnen worden uitgeoefend.

Artikel 57a - Zwangerschap en ziekte

De wet regelt de tijdelijke vervanging van een lid van de Staten-Generaal wegens zwangerschap en bevalling, alsmede wegens ziekte.

Artikel 58 - Geloofsbrieven

Elke kamer onderzoekt de geloofsbrieven van haar nieuwbenoemde leden en beslist met inachtneming van bij de wet te stellen regels de geschillen welke met betrekking tot de geloofsbrieven of de verkiezing zelf rijzen.

Artikel 59 - Kiesrecht en verkiezingen

Alles, wat verder het kiesrecht en de verkiezingen betreft, wordt bij de wet geregeld.

Artikel 60 - Ambtsaanvaarding

Op de wijze bij de wet voorgeschreven leggen de leden van de kamers bij de aanvaarding van hun ambt in de vergadering een eed, dan wel verklaring en belofte, van zuivering af en zweren of beloven zij trouw aan de Grondwet en een getrouwe vervulling van hun ambt.

Artikel 61 - Voorzitter en griffier

  1. Elk der kamers benoemt uit de leden een voorzitter.

  2. Elk der kamers benoemt een griffier. Deze en de overige ambtenaren van de kamers kunnen niet tevens lid van de Staten-Generaal zijn.

Artikel 62 - Verenigde vergadering

De voorzitter van de Eerste Kamer heeft de leiding van de verenigde vergadering.

Artikel 63 - Geldelijke voorzieningen

Geldelijke voorzieningen ten behoeve van leden en gewezen leden van de Staten-Generaal en van hun nabestaanden worden bij de wet geregeld. De kamers kunnen een voorstel van wet ter zake alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 64 - Ontbinding Kamers

  1. Elk der kamers kan bij koninklijk besluit worden ontbonden.

  2. Het besluit tot ontbinding houdt tevens de last in tot een nieuwe verkiezing voor de ontbonden kamer en tot het samenkomen van de nieuw gekozen kamer binnen drie maanden.

  3. De ontbinding gaat in op de dag waarop de nieuw gekozen kamer samenkomt.

  4. De wet stelt de zittingsduur van een na ontbinding optredende Tweede Kamer vast; de termijn mag niet langer zijn dan vijf jaren. De zittingsduur van een na ontbinding optredende Eerste Kamer eindigt op het tijdstip waarop de zittingsduur van de ontbonden kamer zou zijn geëindigd.

Artikel 65 - Troonrede

Jaarlijks op de derde dinsdag van september of op een bij de wet te bepalen eerder tijdstip wordt door of namens de Koning in een verenigde vergadering van de Staten-Generaal een uiteenzetting van het door de regering te voeren beleid gegeven.

Artikel 66 - Openbaarheid vergaderingen

  1. De vergaderingen van de Staten-Generaal zijn openbaar.

  2. De deuren worden gesloten, wanneer een tiende deel van het aantal aanwezige leden het vordert of de voorzitter het nodig oordeelt.

  3. Door de kamer, onderscheidenlijk de kamers in verenigde vergadering, wordt vervolgens beslist of met gesloten deuren zal worden beraadslaagd en besloten.

Artikel 67 - Quorum

  1. De kamers mogen elk afzonderlijk en in verenigde vergadering alleen beraadslagen of besluiten, indien meer dan de helft van het aantal zitting hebbende leden ter vergadering aanwezig is.

  2. Besluiten worden genomen bij meerderheid van stemmen.

  3. De leden stemmen zonder last.

  4. Over zaken wordt mondeling en bij hoofdelijke oproeping gestemd, wanneer één lid dit verlangt.

Artikel 68 - Inlichtingenplicht bewindslieden

De ministers en de staatssecretarissen geven de kamers elk afzonderlijk en in verenigde vergadering mondeling of schriftelijk de door een of meer leden verlangde inlichtingen waarvan het verstrekken niet in strijd is met het belang van de staat.

Artikel 69 - Aanwezigheid bewindslieden

  1. De ministers en de staatssecretarissen hebben toegang tot de vergaderingen en kunnen aan de beraadslaging deelnemen.

  2. Zij kunnen door de kamers elk afzonderlijk en in verenigde vergadering worden uitgenodigd om ter vergadering aanwezig te zijn.

  3. Zij kunnen zich in de vergaderingen doen bijstaan door de personen, daartoe door hen aangewezen.

Artikel 70 - Recht van enquête

Beide kamers hebben, zowel ieder afzonderlijk als in verenigde vergadering, het recht van onderzoek (enquête), te regelen bij de wet.

Artikel 71 - Parlementaire onschendbaarheid

De leden van de Staten-Generaal, de ministers, de staatssecretarissen en andere personen die deelnemen aan de beraadslaging, kunnen niet in rechte worden vervolgd of aangesproken voor hetgeen zij in de vergaderingen van de Staten-Generaal of van commissies daaruit hebben gezegd of aan deze schriftelijk hebben overgelegd.

Artikel 72 - Reglement van orde

De kamers stellen elk afzonderlijk en in verenigde vergadering een reglement van orde vast.
HOOFDSTUK 4

Adviesorganen INLEIDING

Artikel 73 - Taak Raad van State

  1. De Raad van State of een afdeling van de Raad wordt gehoord over voorstellen van wet en ontwerpen van algemene maatregelen van bestuur, alsmede over voorstellen tot goedkeuring van verdragen door de Staten-Generaal. In bij de wet te bepalen gevallen kan het horen achterwege blijven.

  2. De Raad of een afdeling van de Raad is belast met het onderzoek van de geschillen van bestuur die bij koninklijk besluit worden beslist en draagt de uitspraak voor.

  3. De wet kan aan de Raad of een afdeling van de Raad de uitspraak in geschillen van bestuur opdragen.

Artikel 74 - Rechtspositie leden

  1. De Koning is voorzitter van de Raad van State. De vermoedelijke opvolger van de Koning heeft na het bereiken van de leeftijd van achttien jaar van rechtswege zitting in de Raad. Bij of krachtens de wet kan aan andere leden van het koninklijk huis zitting in de Raad worden verleend.

  2. De leden van de Raad worden bij koninklijk besluit voor het leven benoemd.

  3. Op eigen verzoek en wegens het bereiken van een bij de wet te bepalen leeftijd worden zij ontslagen.

  4. In de gevallen bij de wet aangewezen kunnen zij door de Raad worden geschorst of ontslagen.

  5. De wet regelt overigens hun rechtspositie

Artikel 75 - Inrichting, samenstelling, bevoegdheid Raad van State

  1. De wet regelt de inrichting, samenstelling en bevoegdheid van de Raad van State.

  2. Bij de wet kunnen aan de Raad of een afdeling van de Raad ook andere taken worden opgedragen.

Artikel 76 - Algemene rekenkamer

De Algemene Rekenkamer is belast met het onderzoek van de ontvangsten en uitgaven van het Rijk.

Artikel 77 - Rechtpositie leden rekenkamer

  1. De leden van de Algemene Rekenkamer worden bij koninklijk besluit voor het leven benoemd uit een voordracht van drie personen, opgemaakt door de Tweede Kamer der Staten-Generaal.

  2. Op eigen verzoek en wegens het bereiken van een bij de wet te bepalen leeftijd worden zij ontslagen.

  3. In de gevallen bij de wet aangewezen kunnen zij door de Hoge Raad worden geschorst of ontslagen.

  4. De wet regelt overigens hun rechtspositie.

Artikel 78 - Inrichting, samenstelling, bevoegdheid Rekenkamer

  1. De wet regelt de inrichting, samenstelling en bevoegdheid van de Algemene Rekenkamer.

  2. Bij de wet kunnen aan de Algemene Rekenkamer ook andere taken worden opgedragen.

Artikel 78a - Nationale ombudsman

  1. De Nationale ombudsman verricht op verzoek of uit eigen beweging onderzoek naar gedragingen van bestuursorganen van het Rijk en van andere bij of krachtens de wet aangewezen bestuursorganen.
  2. De Nationale ombudsman en een substituut-ombudsman worden voor een bij de wet te bepalen termijn benoemd door de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Op eigen verzoek en wegens het bereiken van een bij de wet te bepalen leeftijd worden zij ontslagen. In de gevallen bij de wet aangewezen kunnen zij door de Tweede Kamer der Staten-Generaal worden geschorst of ontslagen. De wet regelt overigens hun rechtspositie.
  3. De wet regelt de bevoegdheid en werkwijze van de Nationale ombudsman.
  4. Bij of krachtens de wet kunnen aan de Nationale ombudsman ook andere taken worden opgedragen.

Artikel 79 - Vaste colleges van advies

  1. Vaste colleges van advies in zaken van wetgeving en bestuur van het Rijk worden ingesteld bij of krachtens de wet.

  2. De wet regelt de inrichting, samenstelling en bevoegdheid van deze colleges.

  3. Bij of krachtens de wet kunnen aan deze colleges ook andere dan adviserende taken worden opgedragen.

Artikel 80 - Openbaarmaking advies

  1. De adviezen van de in dit hoofdstuk bedoelde colleges worden openbaar gemaakt volgens regels bij de wet te stellen.

  2. Adviezen, uitgebracht ter zake van voorstellen van wet die door of vanwege de Koning worden ingediend, worden, behoudens bij de wet te bepalen uitzonderingen, aan de Staten-Generaal overgelegd.

HOOFDSTUK 5

Wetgeving en bestuur INLEIDING

Artikel 81 - Wetgevende macht

De vaststelling van wetten geschiedt door de regering en de Staten-Generaal gezamenlijk.

Artikel 82 - Indienen wetsvoorstel

  1. Voorstellen van wet kunnen worden ingediend door of vanwege de Koning en door de Tweede Kamer der Staten-Generaal.

  2. Voorstellen van wet waarvoor behandeling door de Staten-Generaal in verenigde vergadering is voorgeschreven, kunnen worden ingediend door of vanwege de Koning en, voor zover de betreffende artikelen van hoofdstuk 2 dit toelaten, door de verenigde vergadering.

  3. Voorstellen van wet, in te dienen door de Tweede Kamer onderscheidenlijk de verenigde vergadering, worden bij haar door een of meer leden aanhangig gemaakt.

Artikel 83 - Toezending wetsvoorstel TK

Voorstellen van wet, ingediend door of vanwege de Koning, worden gezonden aan de Tweede Kamer of, indien daarvoor behandeling door de Staten-Generaal in verenigde vergadering is voorgeschreven, aan deze vergadering.

Artikel 84 - Wijziging wetsvoorstel

  1. Zolang een voorstel van wet, ingediend door of vanwege de Koning, niet door de Tweede Kamer onderscheidenlijk de verenigde vergadering is aangenomen, kan het door haar, op voorstel van een of meer leden, en vanwege de regering worden gewijzigd.

  2. Zolang de Tweede Kamer onderscheidenlijk de verenigde vergadering een door haar in te dienen voorstel van wet niet heeft aangenomen, kan het door haar, op voorstel van een of meer leden, en door het lid of de leden door wie het aanhangig is gemaakt, worden gewijzigd.

Artikel 85 - Toezending wetsvoorstel EK

Zodra de Tweede Kamer een voorstel van wet heeft aangenomen of tot indiening van een voorstel heeft besloten, zendt zij het aan de Eerste Kamer, die het voorstel overweegt zoals het door de Tweede Kamer aan haar is gezonden. De Tweede Kamer kan een of meer van haar leden opdragen een door haar ingediend voorstel in de Eerste Kamer te verdedigen.

Artikel 86 - Intrekking wetsvoorstel

  1. Zolang een voorstel van wet niet door de Staten-Generaal is aangenomen, kan het door of vanwege de indiener worden ingetrokken.

  2. Zolang de Tweede Kamer onderscheidenlijk de verenigde vergadering een door haar in te dienen voorstel van wet niet heeft aangenomen, kan het door het lid of de leden door wie het aanhangig is gemaakt, worden ingetrokken.

Artikel 87 - Aanneming en bekrachtiging

  1. Een voorstel wordt wet, zodra het door de Staten-Generaal is aangenomen en door de Koning is bekrachtigd.

  2. De Koning en de Staten-Generaal geven elkaar kennis van hun besluit omtrent enig voorstel van wet.

Artikel 88 - Bekendmaking en inwerkingtreding

De wet regelt de bekendmaking en de inwerkingtreding van de wetten. Zij treden niet in werking voordat zij zijn bekendgemaakt.

Artikel 89 - Algemene maatregel van bestuur

  1. Algemene maatregelen van bestuur worden bij koninklijk besluit vastgesteld.

  2. Voorschriften, door straffen te handhaven, worden daarin alleen gegeven krachtens de wet. De wet bepaalt de op te leggen straffen.

  3. De wet regelt de bekendmaking en de inwerkingtreding van de algemene maatregelen van bestuur. Zij treden niet in werking voordat zij zijn bekendgemaakt.

  4. Het tweede en derde lid zijn van overeenkomstige toepassing op andere vanwege het Rijk vastgestelde algemeen verbindende voorschriften.

Artikel 90 - Bevordering internationale rechtsorde

De regering bevordert de ontwikkeling van de internationale rechtsorde.

Artikel 91 - Goedkeuring verdrag

  1. Het Koninkrijk wordt niet aan verdragen gebonden en deze worden niet opgezegd zonder voorafgaande goedkeuring van de Staten-Generaal. De wet bepaalt de gevallen waarin geen goedkeuring is vereist.

  2. De wet bepaalt de wijze waarop de goedkeuring wordt verleend en kan voorzien in stilzwijgende goedkeuring.

  3. Indien een verdrag bepalingen bevat welke afwijken van de Grondwet dan wel tot zodanig afwijken noodzaken, kunnen de kamers de goedkeuring alleen verlenen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 92 - Bevoegdheden volkenrechtelijke organisaties

Met inachtneming, zo nodig, van het bepaalde in artikel 91, derde lid, kunnen bij of krachtens verdrag aan volkenrechtelijke organisaties bevoegdheden tot wetgeving, bestuur en rechtspraak worden opgedragen.

Artikel 93 - Verbindende kracht verdrag

Bepalingen van verdragen en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties, die naar haar inhoud een ieder kunnen verbinden, hebben verbindende kracht nadat zij zijn bekendgemaakt.

Artikel 94 - Verdrag boven wet

Binnen het Koninkrijk geldende wettelijke voorschriften vinden geen toepassing, indien deze toepassing niet verenigbaar is met een ieder verbindende bepalingen van verdragen en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties.

Artikel 95 - Bekendmaking verdrag

De wet geeft regels omtrent de bekendmaking van verdragen en besluiten van volkenrechtelijke organisaties.

Artikel 96 - Oorlogsverklaring

  1. Het Koninkrijk wordt niet in oorlog verklaard dan na voorafgaande toestemming van de Staten-Generaal.

  2. De toestemming is niet vereist, wanneer het overleg met de Staten-Generaal ten gevolge van een feitelijk bestaande oorlogstoestand niet mogelijk is gebleken.

  3. De Staten-Generaal beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

  4. Het bepaalde in het eerste en het derde lid is van overeenkomstige toepassing voor een verklaring dat een oorlog beëindigd is.

Artikel 97 - Krijgsmacht

  1. Ten behoeve van de verdediging en ter bescherming van de belangen van het Koninkrijk, alsmede ten behoeve van de handhaving en de bevordering van de internationale rechtsorde, is er een krijgsmacht.

  2. De regering heeft het oppergezag over de krijgsmacht.

Artikel 98 - Samenstelling krijgsmacht

  1. De krijgsmacht bestaat uit vrijwillig dienenden en kan mede bestaan uit dienstplichtigen.

  2. De wet regelt de verplichte militaire dienst en de bevoegdheid tot opschorting van de oproeping in werkelijke dienst.

Artikel 99 - Gewetensbezwaren militaire dienst

De wet regelt vrijstelling van militaire dienst wegens ernstige gewetensbezwaren.

Artikel 99a - Civiele verdediging

Volgens bij de wet te stellen regels kunnen plichten worden opgelegd ten behoeve van de civiele verdediging.

Artikel 100 - Inlichtingen over krijgsmacht

  1. De regering verstrekt de Staten-Generaal vooraf inlichtingen over de inzet of het ter beschikking stellen van de krijgsmacht ter handhaving of bevordering van de internationale rechtsorde. Daaronder is begrepen het vooraf verstrekken van inlichtingen over de inzet of het ter beschikking stellen van de krijgsmacht voor humanitaire hulpverlening in geval van gewapend conflict.

  2. Het eerste lid geldt niet, indien dwingende redenen het vooraf verstrekken van inlichtingen verhinderen. In dat geval worden inlichtingen zo spoedig mogelijk verstrekt.

Artikel 101 - [vervallen]

Vervallen bij rijkswet van 20 juli 1995

Artikel 102 - [vervallen]

Vervallen bij rijkswet van 22 juni 2000

Artikel 103 - Uitzonderingstoestand

  1. De wet bepaalt in welke gevallen ter handhaving van de uit- of inwendige veiligheid bij koninklijk besluit een door de wet als zodanig aan te wijzen uitzonderingstoestand kan worden afgekondigd; zij regelt de gevolgen.

  2. Daarbij kan worden afgeweken van de grondwetsbepalingen inzake de bevoegdheden van de besturen van provincies, gemeenten, openbare lichamen als bedoeld in artikel 132a en waterschappen, van de grondrechten geregeld in de artikelen 6, voor zover dit de uitoefening buiten gebouwen en besloten plaatsen van het in dit artikel omschreven recht betreft, 7, 8, 9, 12, tweede en derde lid, en 13, alsmede van artikel 113, eerste en derde lid.
  3. Terstond na de afkondiging van een uitzonderingstoestand en voorts, zolang deze niet bij koninklijk besluit is opgeheven, telkens wanneer zij zulks nodig oordelen beslissen de Staten-Generaal omtrent het voortduren daarvan; zij beraadslagen en besluiten ter zake in verenigde vergadering.

Artikel 104 - Belastingheffing

Belastingen van het Rijk worden geheven uit kracht van een wet. Andere heffingen van het Rijk worden bij de wet geregeld.

Artikel 105 - Recht van begroting

  1. De begroting van de ontvangsten en de uitgaven van het Rijk wordt bij de wet vastgesteld.

  2. Jaarlijks worden voorstellen van algemene begrotingswetten door of vanwege de Koning ingediend op het in artikel 65 bedoelde tijdstip.

  3. De verantwoording van de ontvangsten en de uitgaven van het Rijk wordt aan de Staten-Generaal gedaan overeenkomstig de bepalingen van de wet. De door de Algemene Rekenkamer goedgekeurde rekening wordt aan de Staten-Generaal overgelegd.

  4. De wet stelt regels omtrent het beheer van de financiën van het Rijk.

Artikel 106 - Geldstelsel

De wet regelt het geldstelsel.

Artikel 107 - Codificatie

  1. De wet regelt het burgerlijk recht, het strafrecht en het burgerlijk en strafprocesrecht in algemene wetboeken, behoudens de bevoegdheid tot regeling van bepaalde onderwerpen in afzonderlijke wetten.

  2. De wet stelt algemene regels van bestuursrecht vast.

Artikel 108 - [vervallen]

Vervallen bij rijkswet van 25 februari 1999

Artikel 109 - Rechtspositie ambtenaren

De wet regelt de rechtspositie van de ambtenaren. Zij stelt tevens regels omtrent hun bescherming bij de arbeid en omtrent medezeggenschap.

 

Artikel 110 - Openbaarheid van bestuur

De overheid betracht bij de uitvoering van haar taak openbaarheid volgens regels bij de wet te stellen.

 

Artikel 111 - Ridderorden

Ridderorden worden bij de wet ingesteld.
HOOFDSTUK 6

Rechtspraak INLEIDING

Artikel 112 - Civiele en administratieve rechtspraak

  1. Aan de rechterlijke macht is opgedragen de berechting van geschillen over burgerlijke rechten en over schuldvorderingen.

  2. De wet kan de berechting van geschillen die niet uit burgerlijke rechtsbetrekkingen zijn ontstaan, opdragen hetzij aan de rechterlijke macht, hetzij aan gerechten die niet tot de rechterlijke macht behoren. De wet regelt de wijze van behandeling en de gevolgen van de beslissingen.

Artikel 113 - Strafrechtspraak

  1. Aan de rechterlijke macht is voorts opgedragen de berechting van strafbare feiten.

  2. Tuchtrechtspraak door de overheid ingesteld wordt bij de wet geregeld.

  3. Een straf van vrijheidsontneming kan uitsluitend door de rechterlijke macht worden opgelegd.

  4. Voor berechting buiten Nederland en voor het oorlogsstrafrecht kan de wet afwijkende regels stellen.

Artikel 114 - Doodstraf

De doodstraf kan niet worden opgelegd.

Artikel 115 - Administratief beroep

Ten aanzien van de in artikel 112, tweede lid, bedoelde geschillen kan administratief beroep worden opengesteld.

Artikel 116 - Rechterlijke macht

  1. De wet wijst de gerechten aan die behoren tot de rechterlijke macht.

  2. De wet regelt de inrichting, samenstelling en bevoegdheid van de rechterlijke macht.

  3. De wet kan bepalen, dat aan rechtspraak door de rechterlijke macht mede wordt deelgenomen door personen die niet daartoe behoren.

  4. De wet regelt het toezicht door leden van de rechterlijke macht met rechtspraak belast uit te oefenen op de ambtsvervulling door zodanige leden en door de personen bedoeld in het vorige lid.

Artikel 117 - Rechtspositie leden rechterlijke macht

  1. De leden van de rechterlijke macht met rechtspraak belast en de procureur-generaal bij de Hoge Raad worden bij koninklijk besluit voor het leven benoemd.

  2. Op eigen verzoek en wegens het bereiken van een bij de wet te bepalen leeftijd worden zij ontslagen.

  3. In de gevallen bij de wet bepaald kunnen zij door een bij de wet aangewezen, tot de rechterlijke macht behorend gerecht worden geschorst of ontslagen.

  4. De wet regelt overigens hun rechtspositie.

Artikel 118 - Hoge Raad

  1. De leden van de Hoge Raad der Nederlanden worden benoemd uit een voordracht van drie personen, opgemaakt door de Tweede Kamer der Staten-Generaal.

  2. De Hoge Raad is in de gevallen en binnen de grenzen bij de wet bepaald, belast met de cassatie van rechterlijke uitspraken wegens schending van het recht.

  3. Bij de wet kunnen aan de Hoge Raad ook andere taken worden opgedragen.

Artikel 119 - Ambtsmisdrijven

De leden van de Staten-Generaal, de ministers en de staatssecretarissen staan wegens ambtsmisdrijven in die betrekkingen gepleegd, ook na hun aftreden terecht voor de Hoge Raad. De opdracht tot vervolging wordt gegeven bij koninklijk besluit of bij een besluit van de Tweede Kamer.

Artikel 120 - Toetsingsverbod

De rechter treedt niet in de beoordeling van de grondwettigheid van wetten en verdragen.

Artikel 121 - Openbaarheid terechtzittingen

Met uitzondering van de gevallen bij de wet bepaald vinden de terechtzittingen in het openbaar plaats en houden de vonnissen de gronden in waarop zij rusten. De uitspraak geschiedt in het openbaar.

Artikel 122 - Gratie

  1. Gratie wordt verleend bij koninklijk besluit na advies van een bij de wet aangewezen gerecht en met inachtneming van bij of krachtens de wet te stellen voorschriften.

  2. Amnestie wordt bij of krachtens de wet verleend.

HOOFDSTUK 7

Decentralisatie INLEIDING

Artikel 123 - Instelling provincies en gemeenten

  1. Bij de wet kunnen provincies en gemeenten worden opgeheven en nieuwe ingesteld.

  2. De wet regelt de wijziging van provinciale en gemeentelijke grenzen.

Artikel 124 - Autonomie en medebewind

  1. Voor provincies en gemeenten wordt de bevoegdheid tot regeling en bestuur inzake hun huishouding aan hun besturen overgelaten.

  2. Regeling en bestuur kunnen van de besturen van provincies en gemeenten worden gevorderd bij of krachtens de wet.

Artikel 125 - Organen decentrale besturen

  1. Aan het hoofd van de provincie en de gemeente staan provinciale staten onderscheidenlijk de gemeenteraad. Hun vergaderingen zijn openbaar, behoudens bij de wet te regelen uitzonderingen.

  2. Van het bestuur van de provincie maken ook deel uit gedeputeerde staten en de commissaris van de Koning, van het bestuur van de gemeente het college van burgemeester en wethouders en de burgemeester.

Artikel 126 - Ambtsinstructie commissaris koning

Bij de wet kan worden bepaald, dat de commissaris van de Koning wordt belast met de uitvoering van een door de regering te geven ambtsinstructie.

Artikel 127 - Vaststelling verordening

Provinciale staten en de gemeenteraad stellen, behoudens bij de wet of door hen krachtens de wet te bepalen uitzonderingen, de provinciale onderscheidenlijk de gemeentelijke verordeningen vast.

Artikel 128 - Toekenning bevoegdheden

Behoudens in de gevallen bedoeld in artikel 123, kan de toekenning van bevoegdheden, als bedoeld in artikel 124, eerste lid, aan andere organen dan die, genoemd in artikel 125, alleen door provinciale staten onderscheidenlijk de gemeenteraad geschieden.

Artikel 129 - Verkiezing vertegenwoordigend orgaan

  1. De leden van provinciale staten en van de gemeenteraad worden rechtstreeks gekozen door de Nederlanders, tevens ingezetenen van de provincie onderscheidenlijk de gemeente, die voldoen aan de vereisten die gelden voor de verkiezing van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Voor het lidmaatschap gelden dezelfde vereisten.
  2. De leden worden gekozen op de grondslag van evenredige vertegenwoordiging binnen door de wet te stellen grenzen.
  3. De artikelen 53, tweede lid, en 59 zijn van toepassing. Artikel 57a is van overeenkomstige toepassing.
  4. De zittingsduur van provinciale staten en de gemeenteraad is vier jaren, behoudens bij de wet te bepalen uitzonderingen.
  5. De wet bepaalt welke betrekkingen niet gelijktijdig met het lidmaatschap kunnen worden uitgeoefend. De wet kan bepalen, dat beletselen voor het lidmaatschap voortvloeien uit verwantschap of huwelijk en dat het verrichten van bij de wet aangewezen handelingen tot het verlies van het lidmaatschap kan leiden.
  6. De leden stemmen zonder last.

Artikel 130 - Kiesrecht gemeenteraad niet-Nederlanders

De wet kan het recht de leden van de gemeenteraad te kiezen en het recht lid van de gemeenteraad te zijn toekennen aan ingezetenen, die geen Nederlander zijn, mits zij tenminste voldoen aan de vereisten die gelden voor ingezetenen die tevens Nederlander zijn.

Artikel 131 - Aanstelling burgemeester en commissaris Koning

De commissaris van de Koning en de burgemeester worden aangesteld, geschorst en ontslagen op een bij de wet te bepalen wijze. Krachtens de wet kunnen nadere regels worden gesteld over de daarbij te volgen procedures.

Artikel 132 - Inrichting, samenstelling, bevoegdheid decentrale besturen

  1. De wet regelt de inrichting van provincies en gemeenten, alsmede de samenstelling en bevoegdheid van hun besturen.

  2. De wet regelt het toezicht op deze besturen.

  3. Besluiten van deze besturen kunnen slechts aan voorafgaand toezicht worden onderworpen in bij of krachtens de wet te bepalen gevallen.

  4. Vernietiging van besluiten van deze besturen kan alleen geschieden bij koninklijk besluit wegens strijd met het recht of het algemeen belang.

  5. De wet regelt de voorzieningen bij in gebreke blijven ten aanzien van regeling en bestuur, gevorderd krachtens artikel 124, tweede lid. Bij de wet kunnen met afwijking van de artikelen 125 en 127 voorzieningen worden getroffen voor het geval het bestuur van een provincie of een gemeente zijn taken grovelijk verwaarloost.

  6. De wet bepaalt welke belastingen door de besturen van provincies en gemeenten kunnen worden geheven en regelt hun financiële verhouding tot het Rijk.

Artikel 132a - Caribische openbare lichamen

  1. Bij de wet kunnen in het Caribische deel van Nederland andere territoriale openbare lichamen dan provincies en gemeenten worden ingesteld en opgeheven.

  2. De artikelen 124, 125 en 127 tot en met 132 zijn ten aanzien van deze openbare lichamen van overeenkomstige toepassing.

  3. In deze openbare lichamen worden verkiezingen gehouden voor een kiescollege voor de Eerste Kamer. Artikel 129 is van overeenkomstige toepassing.

  4. Voor deze openbare lichamen kunnen regels worden gesteld en andere specifieke maatregelen worden getroffen met het oog op bijzondere omstandigheden waardoor deze openbare lichamen zich wezenlijk onderscheiden van het Europese deel van Nederland.

Artikel 133 - Waterschappen

  1. De opheffing en instelling van waterschappen, de regeling van hun taken en inrichting, alsmede de samenstelling van hun besturen, geschieden volgens bij de wet te stellen regels bij provinciale verordening, voor zover bij of krachtens de wet niet anders is bepaald.

  2. De wet regelt de verordenende en andere bevoegdheden van de besturen van de waterschappen, alsmede de openbaarheid van hun vergaderingen.

  3. De wet regelt het provinciale en overige toezicht op deze besturen. Vernietiging van besluiten van deze besturen kan alleen geschieden wegens strijd met het recht of het algemeen belang.

Artikel 134 - Publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie

  1. Bij of krachtens de wet kunnen openbare lichamen voor beroep en bedrijf en andere openbare lichamen worden ingesteld en opgeheven.

  2. De wet regelt de taken en de inrichting van deze openbare lichamen, de samenstelling en bevoegdheid van hun besturen, alsmede de openbaarheid van hun vergaderingen. Bij of krachtens de wet kan aan hun besturen verordenende bevoegdheid worden verleend.

  3. De wet regelt het toezicht op deze besturen. Vernietiging van besluiten van deze besturen kan alleen geschieden wegens strijd met het recht of het algemeen belang.

Artikel 135 - Gemeenschappelijke regelingen

De wet geeft regels ter voorziening in zaken waarbij twee of meer openbare lichamen zijn betrokken. Daarbij kan in de instelling van een nieuw openbaar lichaam worden voorzien, in welk geval artikel 134, tweede en derde lid, van toepassing is.

Artikel 136 - Geschillen

De geschillen tussen openbare lichamen worden bij koninklijk besluit beslist, tenzij deze behoren tot de kennisneming van de rechterlijke macht of hun beslissing bij de wet aan anderen is opgedragen.
HOOFDSTUK 8

Herziening grondwet INLEIDING

Artikel 137 - Grondwetswijziging

  1. De wet verklaart, dat een verandering in de Grondwet, zoals zij die voorstelt, in overweging zal worden genomen.

  2. De Tweede Kamer kan, al dan niet op een daartoe door of vanwege de Koning ingediend voorstel, een voorstel voor zodanige wet splitsen.

  3. Na de bekendmaking van de wet, bedoeld in het eerste lid, wordt de Tweede Kamer ontbonden.

  4. Nadat de nieuwe Tweede Kamer is samengekomen, overwegen beide kamers in tweede lezing het voorstel tot verandering, bedoeld in het eerste lid. Zij kunnen dit alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

  5. De Tweede Kamer kan, al dan niet op een daartoe door of vanwege de Koning ingediend voorstel, met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen een voorstel tot verandering splitsen.

Artikel 138 - Aanpassing niet gewijzigde bepalingen

  1. Voordat de in tweede lezing aangenomen voorstellen tot verandering in de Grondwet door de Koning worden bekrachtigd, kunnen bij de wet:

    a. de aangenomen voorstellen en de ongewijzigd gebleven bepalingen van de Grondwet voor zoveel nodig aan elkaar worden aangepast;

    b. de indeling in en de plaats van hoofdstukken, paragrafen en artikelen, alsmede de opschriften worden gewijzigd.

  2. Een voorstel van wet, houdende voorzieningen als bedoeld in het eerste lid onder a, kunnen de kamers alleen aannemen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen.

Artikel 139 - Bekendmaking en inwerkingtreding

De veranderingen in de Grondwet, door de Staten-Generaal aangenomen en door de Koning bekrachtigd, treden terstond in werking, nadat zij zijn bekendgemaakt.

Artikel 140 - Handhaving bestaande regelgeving

Bestaande wetten en andere regelingen en besluiten die in strijd zijn met een verandering in de Grondwet, blijven gehandhaafd, totdat daarvoor overeenkomstig de Grondwet een voorziening is getroffen.

Artikel 141 - Bekendmaking herziene Grondwet

De tekst van de herziene Grondwet wordt bij koninklijk besluit bekendgemaakt, waarbij hoofdstukken, paragrafen en artikelen kunnen worden vernummerd en verwijzingen dienovereenkomstig kunnen worden veranderd.

Artikel 142 - Aanpassing Grondwet aan Statuut

De Grondwet kan bij de wet met het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in overeenstemming worden gebracht. De artikelen 139, 140 en141 zijn van overeenkomstige toepassing.

WETENSCHAPPELIJK COMMENTAAR

B.P. Vermeulen

ARTIKEL 7 - Vrijheid van meningsuiting

INHOUD

 
ARTIKEL 7 GRONDWET – VRIJHEID VAN MENINGSUITING[1]
 
1. Niemand heeft voorafgaand verlof nodig om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet.
2. De wet stelt regels omtrent radio en televisie. Er is geen voorafgaand toezicht op de inhoud van een radio- of televisieuitzending.
3. Voor het openbaren van gedachten of gevoelens door andere dan in de voorgaande leden genoemde middelen heeft niemand voorafgaand verlof nodig wegens de inhoud daarvan, behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet. De wet kan het geven van vertoningen toegankelijk voor personen jonger dan zestien jaar regelen ter bescherming van de goede zeden.
4. De voorgaande leden zijn niet van toepassing op het maken van handelsreclame.
 
INHOUDSOPGAVE
 
  1. Historische ontwikkeling
  2. De dragers van de uitingsvrijheid
  3. Geen voorafgaand verlof (artikel 7, eerste lid, Grondwet)
  4. Door de drukpers
  5. Gedachten of gevoelens
  6. Het recht te openbaren zonder voorafgaand verlof (censuurverbod)
  7. Het recht te openbaren behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet
  8. Het verband tussen het openbarings- en het verspreidingsrecht
  9. Zelfstandige verspreidingsmiddelen; geen algemeen verbod of voorafgaand verlof; gebruik van enige betekenis
  10. Regels omtrent radio en televisie (artikel 7, tweede lid, Grondwet)
  11. Geen voorafgaand toezicht op de inhoud van een radio- of televisie-uitzending
  12. Overige uitingsmiddelen (artikel 7, derde lid, Grondwet)
  13. Geen voorafgaand verlof wegens de inhoud
  14. Behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet
  15. Gebruik van enige betekenis
  16. Regulering van vertoningen toegankelijk voor jongeren
  17. Uitzondering voor handelsreclame (artikel 7, vierde lid, Grondwet)
  18. Horizontale werking
  19. Artikel 10 EVRM (algemeen)
  20. Internet
  21. Bronbescherming voor journalisten
  22. Naar een nieuw grondwetsartikel?
   
 

1     Historische ontwikkeling

 
De Republiek der Verenigde Nederlanden kende in vergelijking tot de omliggende landen een ruime mate van drukpersvrijheid. Verboden van drukwerken werden slechts incidenteel ten uitvoer gelegd. Censuur – het vereiste van voorafgaand verlof van de overheid - bestond voornamelijk met betrekking tot theologische geschriften. Vanaf de inlijving bij Frankrijk werd de censuur evenwel algemeen ingevoerd en toegepast.
Na het herkrijgen van de onafhankelijkheid werd de censuur afgeschaft (1814). In 1815 werd op verzoek van de Belgen de vrijheid om zonder voorafgaand verlof door de drukpers gedachten en gevoelens te openbaren in de Grondwet (artikel 227) opgenomen, om herleving van de censuur uit te sluiten. Bij de grondwetsherziening van 1848 kreeg de drukpersvrijheid de formulering (toen artikel 8, thans artikel 7, eerste lid, Grondwet) die zij sindsdien, op het schrappen van een komma en modernisering van de spelling na, heeft behouden.
In het arrest over het Haagse Ventverbod uit 1892 sprak de Hoge Raad uit dat onder het door de drukpers openbaren niet alleen het (doen) drukken maar ook het verspreiden van het gedrukte begrepen moest worden.[2] In een drietal in 1950 gewezen arresten, waarvan dat inzake APV Tilburg[3] het bekendste is, kwam de Hoge Raad in zekere mate van deze opvatting terug. Sindsdien wordt onderscheid gemaakt tussen het grondwettelijke openbaringsrecht (het zich in druk uiten) en het door de rechtspraak erkende, aan dit recht connexe verspreidingsrecht. In een lange reeks uitspraken werd vervolgens uitgewerkt binnen welke grenzen het verspreidingsrecht door lagere regelingen beperkt mag worden. Bij de grondwetsherziening van 1983 werd de formulering van de drukpersvrijheid in artikel 7, eerste lid, Grondwet ongewijzigd overgenomen om deze verspreidingsjurisprudentie onaangetast te laten.[4]
       De Grondwetsherziening van 1983 bracht in zoverre wel nieuws, dat naast de drukpersvrijheid nu ook andere vormen van meningsuiting – via radio en televisie (artikel 7, tweede lid, Grondwet) en overige openbaringsmiddelen (artikel 7, derde lid, Grondwet) – gewaarborgd zijn. Door artikel 7, vierde lid, Grondwet wordt handelsreclame van de bescherming van de voorgaande leden uitgezonderd.
 
 

2     De dragers van de uitingsvrijheid[5]

 
Artikel 7 Grondwet garandeert een ieder het recht om van de in de verschillende leden genoemde uitingsmiddelen gebruik te maken. Dit grondrecht komt uiteraard ook aan niet-Nederlanders toe. Evenzo komt dit grondrecht toe aan minderjarigen vanaf het moment dat zij geacht kunnen worden het zelfstandig uit te kunnen oefenen.[6] Wel opent artikel 7, derde lid, Grondwet de mogelijkheid het geven van vertoningen toegankelijk voor personen jonger dan zestien jaar te regelen ter bescherming van de goede zeden. Ten slotte kan artikel 7 Grondwet ook ingeroepen worden door collectiviteiten.[7] Zo zullen uitgeverijen en drukkerijen zich op het eerste lid van artikel 7 Grondwet kunnen beroepen, en zijn omroeporganisaties zelfs de belangrijkste subjecten van het in het tweede lid gewaarborgde recht.
De grondwetgever heeft zich op het standpunt gesteld dat de grondrechten voor eenieder gelden, ongeacht zijn verhouding tot de overheid. Ook de ambtenaar kan zich er dus onverkort op beroepen.[8] In principe kan de gedetineerde eveneens een beroep op dit grondrecht doen. Artikel 15, vierde lid, Grondwet biedt evenwel de mogelijkheid hem in de uitoefening van zijn grondrecht (buiten de clausuleringen van art. 7 Grondwet om) te beperken voor zover deze uitoefening zich niet met zijn vrijheidsontneming verdraagt.[9]
 
Aan de overheid komt geen vrijheid van meningsuiting toe. Vrijheidsrechten zijn immers gezien hun strekking rechten van burgers tegenover de overheid. Daarmee is niet te verenigen dat de overheid zich eveneens (tegenover de burger) op grondrechten zou kunnen beroepen. Toch heeft de Hoge Raad in de zaak Rost van Tonningen overwogen dat ook de regering aanspraak op vrijheid van meningsuiting heeft. Die vrijheid bracht blijkbaar met zich mee dat de Staat niet in rechte aangesproken kon worden op grond van de stelling dat de door de regering uitgesproken mening onjuist was.[10] Dit arrest is niet met de ratio van de vrijheidsrechten te verenigen en is in de doctrine unaniem afgewezen.[11] Aangenomen moet worden dat het arrest naar de huidige stand van zaken niet als positief recht beschouwd mag worden.
 

 
3     Geen voorafgaand verlof (artikel 7, eerste lid, Grondwet)

 
Met de zinsnede in artikel 7, eerste lid, van de Grondwet, dat niemand voorafgaand verlof nodig heeft om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren wordt in de eerste plaats beoogd censuur, de verplichting om geschriften ter goedkeuring aan een overheidsambt[12] voor te leggen alvorens ze te doen drukken, onvoorwaardelijk uit te sluiten. Naast de censuur worden ook alle andere preventieve maatregelen ter zake van het met de drukpers openbaren door het verbod van voorafgaand verlof getroffen.[13] Ook de formele wetgever mag geen censuur of andere preventieve maatregelen opleggen, hoewel artikel 7, eerste lid, Grondwet de beperkingsclausule ‘behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet’ bevat. Met die clausule is gezien de grondwetsgeschiedenis niet beoogd een bij formele wet ingesteld verlofstelsel mogelijk te maken. Met deze beperkingsclausule wordt slechts uitgedrukt, dat het feit dat men vooraf geen verlof nodig heeft niet betekent dat men niet achteraf voor het gedrukte verantwoordelijk gesteld kan worden.[14] Deze bepaling is dan ook altijd zo uitgelegd, dat daarin zowel een ongeclausuleerd, ook voor de formele wetgever onaantastbaar verbod op preventieve beperkingen ten aanzien van het openbaren besloten ligt, als een (geclausuleerd) recht om ten aanzien van het geopenbaarde vrijuit te gaan behoudens (repressieve) formeel-wettelijke beperkingen.[15] Bij de grondwetsherziening van 1983 stelde de regering dan ook dat deze bepaling het overheidsingrijpen aan banden legt door een verbod van elke preventieve bemoeienis (ook van de wetgever).[16] Kortom, de clausulering heeft slechts toepassing op de fase na openbaarmaking.
Het verbod op voorafgaand verlof geldt ook voor de overheid in privaatrechtelijke verhoudingen. Zo oordeelde de rechter dat een beding in een overeenkomst met een journalist, dat publicatie van in detentiecentra gemaakte foto’s met onderschrift afhankelijk maakte van toestemming van de Staat, in strijd was met dit verbod.[17]
 
Het is overigens niet altijd eenvoudig om te bepalen welke maatregelen als preventief aangemerkt kunnen worden. De Meij noemt als zodanig onder meer een verschijningsverbod van een periodieke uitgave en een vergunningenstelsel voor de uitoefening van het beroep van journalist.[18] Gerechtelijke inbeslagneming van drukpersen[19] en van publicaties[20] wordt in de jurisprudentie daarentegen niet als een door het grondrecht verboden preventieve maatregel aangemerkt.[21] Ook het rechterlijk publicatieverbod wordt niet als zodanig gekwalificeerd, wanneer vaststaat wat de inhoud van hetgeen gepubliceerd zal zijn en om die reden verboden wordt.[22]
Een specifiek op drukkerijen en uitgeverijen betrekking hebbend verlof- of verbodsstelsel dient eveneens aangemerkt te worden als een verboden preventieve regulering.[23] Een generieke, vanuit het algemeen belang gerechtvaardigde en niet de inhoud betreffende regeling, die noch ten doel noch tot effect heeft dat de drukpersvrijheid daadwerkelijk aangetast wordt, is evenwel niet verboden. Een redelijke uitleg brengt met zich, dat bijvoorbeeld het (mede) ten aanzien van drukkerijen stellen van neutrale eisen in de zin van een milieuvergunning of het opleggen van bestemmingsplanvoorschriften, niet geacht wordt met artikel 7, eerste lid, Grondwet in strijd te zijn.[24]
 
In het voorgaande is uitsluitend gesproken over de in artikel 7, eerste lid, Grondwet gewaarborgde drukpersvrijheid, dat een absoluut verbod op een voorafgaand verlof betreft, ook als dat verlof niet ziet op de inhoud. Het tweede lid (radio en tv) verbiedt voorafgaand toezicht slechts voor zover dat ziet op de inhoud van een specifieke uitzending, en het derde lid (overige uitingsmiddelen) verbiedt alleen een vereiste van voorafgaand verlof wegens de inhoud.

4     Door de drukpers


 
De uitdrukking ‘door de drukpers’ omvat gezien de jurisprudentie meer dan uitsluitend het zich bedienen van de drukpers. Zij bestrijkt daarnaast ook elke andere ‘met de drukpers op een lijn te stellen vermenigvuldigingstechniek’[25] (fotokopiëren, stencilen e.d.). Veelal is zelfs voldoende dat het gaat om ‘leesbare uitingen’, ook als zij niet door de drukpers zijn vervaardigd.[26] Niet alleen ‘geschriften’ in deze ruime zin van het woord, ook afbeeldingen zoals prentbriefkaarten en posters met reproducties van aquarellen en foto’s vallen hieronder.[27]
 
Een verdere verruiming van dit begrip ligt niet voor de hand. Andere niet-schriftelijke uitingsvormen die mogelijk onder de vroegere Grondwet opgevat zouden kunnen worden als uitingen ‘door de drukpers’ vallen in ieder geval sinds de grondwets­herziening van 1983, waarbij onder meer het derde lid is toegevoegd als een vangnet dat alle overige uitingsmiddelen bestrijkt, buiten de werkingssfeer van artikel 7, eerste lid, Grondwet.[28] Zo stelde de regering in verband met de opneming van artikel 7, derde lid, Grondwet dat er daardoor geen reden meer was om bandopnamen, grammofoonplaten, videotapes en filmrollen onder het eerste lid te laten vallen, en oordeelde de rechter dienovereenkomstig dat videobanden door het derde lid bestreken worden.[29] Ook uitingen op internet worden door het derde lid bestreken (zie paragraaf 12).
Ook bepaalde activiteiten waarbij geschreven of gedrukte tekst wel een belangrijke rol speelt, zoals demonstraties of optochten waarbij opschriften worden meegedragen, worden gezien de uitbreiding van de grondrechtencatalogus niet (meer) door artikel 7, eerste lid, Grondwet bestreken. Die opschriften vormen een wezenlijk element van een betoging, waarop (alleen) artikel 9 Grondwet, het in 1983 opgenomen betogingsrecht, van toepassing is.[30] Uiteraard geldt dit ook voor de demonstratie als zodanig.[31]
 
 

5     Gedachten of gevoelens

 
Het eerste lid van artikel 7 Grondwet heeft slechts betrekking op openbaring door de drukpers van ‘gedachten of gevoelens’. Die gedachten of gevoelens moeten uiteraard wel geopenbaard zijn: het enkele feit dat men ze koestert maakt een bepaalde handeling niet tot een openbaarmaking in de zin van het grondrecht als ze niet uit die handeling blijken. Zo overwoog de Hoge Raad dat geen steun in het recht vindt ‘de opvatting dat gedachten welke niet in het betreffende drukwerk zijn geopenbaard, maar welke bij het venten van het drukwerk door de aanbieder daarvan worden gekoesterd, gedachten of gevoelens opleveren op grond waarvan het desbetreffende drukwerk de bescherming van het eerste lid van art. 7 GW geniet.’[32]
       In oudere jurisprudentie werden zuiver feitelijke mededelingen en commerciële reclame veelal niet als zo’n openbaring aangemerkt en dus niet door het grondwetsartikel beschermd.[33] In het kader van de grondwetsherziening van 1983 stelde de regering evenwel een ruimere uitleg voor. Betoogd werd dat het openbaren van feitelijke mededelingen en inlichtingen in het algemeen onder het openbaren van gedachten of gevoelens valt, tenzij toepassing van artikel 7, eerste lid, Grondwet oneigenlijk zou zijn. Daarbij werd gedacht aan de vermelding van de samenstelling van een product op een verpakking.[34] Het voorgaande betekent dat het criterium ‘gedachten of gevoelens’ nauwelijks nog onderscheidende waarde heeft, en zelden een argument kan zijn om een schriftelijke uiting de bescherming van het grondrecht te ontzeggen. Zo heeft de rechter een hangbord met het opschrift RIVA (Regionaal Instituut Verpleegkundigenopleiding Arnhem) onder het grondwetsartikel gebracht.[35] En weliswaar heeft de Hoge Raad het verkopen van wenskaarten voorheen buiten de werkingssfeer van het grondrecht geplaatst, omdat deze kaarten geen gedachten of gevoelens zouden openbaren. Maar in een latere uitspraak is hij daarop teruggekomen, en oordeelde hij dat het aanbieden van posters met reproducties van afbeeldingen van foto’s e.d. geacht worden gedachten en gevoelens te openbaren en dus wel een beroep op artikel 7, eerste lid, Grondwet rechtvaardigen.[36]
Ook reclame zal nagenoeg altijd aangemerkt moeten worden als een openbaring van gedachten en gevoelens,[37] en dus in beginsel door de drukpersvrijheid beschermd worden. Om toch de bestaande praktijk – waarin lagere regelingen reclame aan beperkingen kunnen binden die onder het regime van artikel 7, eerste lid, Grondwet niet toelaatbaar zijn (zoals een algemeen gemeentelijk verbod of vergunningenstelsel) – te kunnen continueren, zondert artikel 7, vierde lid, Grondwet de handelsreclame uit van de werking van de voorgaande leden.[38]
 

 
6     Het recht te openbaren, zonder voorafgaand verlof (censuurverbod)

 
Een lastige vraag is wat ‘openbaren’ betekent, en in hoeverre het openbaringsrecht in artikel 7, eerste lid, Grondwet beperkt kan worden. In dit verband dient onderscheid gemaakt te worden tussen de activiteit van het openbaren in enge zin, het neerleggen van gedachten en gevoelens in druk, en de daaropvolgende fasen van het geopenbaard hebben en het openbaar aan het publiek bekendmaken door het gedrukte te verspreiden, ten toon te stellen etc. De eerste fase, het openbaren in enge zin, betreft slechts het ‘(doen) drukken der uiting zelf’, het ‘in drukwerk neerleggen’, waaronder begrepen het ‘zich bedienen van de drukpers’.[39] Dit openbaren mag, gezien het verbod van voorafgaand verlof, niet door preventieve maatregelen (zoals censuur of een vergunningenstelsel specifiek gericht op het drukkerijbedrijf[40]) worden beperkt, ook niet door de formele wetgever (zie hiervoor, paragraaf 3). Met de beperkingsclausule – het ‘behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet’ - werd uitgedrukt dat hoewel vooraf aan het in druk neerleggen geen verlof nodig was, dat niet betekende dat men niet achteraf voor het gedrukte verantwoordelijk gesteld kon worden. Deze bepaling is dan ook altijd zo uitgelegd, dat daarin zowel een absoluut, ook voor de formele wetgever onaantastbaar verbod op preventieve beperkingen ten aanzien van het openbaren besloten ligt, als een niet absoluut recht om ten aanzien van het geopenbaarde vrijuit te gaan behoudens (repressieve) wettelijke beperkingen. Zo sprak de Hoge Raad in 1892 van het in deze bepaling neergelegde beginsel ‘dat – terwijl allen, die medewerken tot de openbaarmaking van gedrukte geschriften of deze bevorderen, daarvoor verantwoordelijk zijn volgens door de strafwet en de burgerlijke wet te stellen regels – die openbaarmaking zelve niet door preventieve maatregelen mag worden belet’.[41]
       Zoals gezegd heeft het verbod van voorafgaand verlof derhalve slechts betrekking op het openbaren in enge zin, het in druk neerleggen van gedachten en gevoelens. Beperkende maatregelen die na dit openbaren plaatsvinden zijn derhalve van repressieve aard en dus niet met dat verbod in strijd, zelfs als het publiek van het gedrukte nog geen kennis heeft kunnen nemen. Zo is inbeslagneming en onttrekking aan het verkeer van drukwerk niet preventief, maar repressief en derhalve niet met het censuurverbod in strijd. Op het moment dat een dergelijke maatregel toegepast wordt heeft het openbaren, het doen drukken van het betreffende materiaal immers al plaatsgevonden.[42]
 
 

7     Het recht te openbaren behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet

 
Uit het voorgaande is gebleken dat de eerste fase van het communicatieproces, het (doen) drukken zelf, gezien het verbod van voorafgaand verlof niet door preventieve maatregelen beperkt mag worden. De vervolgvraag is, in welke omvang de daaropvolgende fasen van het geopenbaard hebben (tweede fase) en het openbaar aan het publiek bekendmaken (het verspreiden, de derde fase) bestreken worden door het in artikel 7, eerste lid, Grondwet gewaarborgde recht om gedachten en gevoelens te openbaren behoudens de verantwoordelijkheid volgens de (repressieve) wet. Dat een ieder op grond van deze bepaling vrij is zijn mening in druk te uiten, zijn gedachten en gevoelens in drukwerk vast te leggen – tenzij hem dat bij (repressieve) wet verboden is – vloeit direct uit de tekst zelf voort. Onduidelijk is evenwel in hoeverre ook het (vervolgens) aan het publiek – met name in de publieke ruimte, op straat e.d. – openbaar bekend maken (het verspreiden) door deze bepaling gewaarborgd wordt.
 
Volgens vaste jurisprudentie tot 1950 waarborgde artikel 7 Grondwet tevens de derde fase, die van het in het openbaar verspreiden. Reeds in het standaardarrest van 1892[43] overwoog de Hoge Raad dat door deze bepaling ‘niet alleen wordt uitgesloten de censuur, noodig ter verkrijging van het verlof om een tot openbaarmaking bestemd geschrift te drukken of te doen drukken, maar evenzeer het ‘voorafgaand verlof” van het openbaar gezag om een gedrukt geschrift, en bijgevolg wat daarin is gedrukt, door het te verspreiden, openlijk ten toon te stellen of aan te slaan of wel door eenig ander middel, openbaar te maken’. Er waren zeker goede argumenten voor deze interpretatie. Zo rekende de voorganger van artikel 7 Grondwet, artikel 227 Grondwet 1815, onder het openbaren ook het verspreiden. Maar bovendien: wat is de zin van het openbaren in enge zin, het in druk neerleggen van gedachten en gevoelens, als het geopenbaarde vervolgens niet in het openbaar verspreid, dat wil zeggen aan het publiek bekend gemaakt kan worden?[44]
De vraag rees nu welke ruimte met name de lokale wetgever – de gemeenteraad - nog had om het verspreidingsrecht te reguleren. In het zojuist genoemde arrest liet de Hoge Raad de gemeenteraad de bevoegdheid ‘om de verspreiding van een gedrukt geschrift op de openbare straat, zonder haar in het algemeen te verbieden of van een voorafgaand verlof der overheid afhankelijk te stellen, te onderwerpen aan voorschriften in het belang der openbare orde, bepaaldelijk ter beveiliging van het openbaar verkeer.’ Dit betekende enerzijds dat een ongeclausuleerd vergunningenstelsel en een algemeen verbod ter zake van de verspreiding van gedrukte stukken met van artikel 7 Grondwet in strijd geacht werden.[45] Ook een verspreidingsverbod met betrekking tot stukken van een bepaalde inhoud was in strijd met artikel 7 Grondwet ‘omdat daarbij geheel algemeen wordt verboden het op den openbaren weg vertoonen van borden, voorzien van een zekeren inhoud.’[46] Anderzijds kon een partieel verbod (slechts voor bepaalde tijden en/of plaatsen) wel door de beugel.[47] Immers, de lagere overheid was – indien maar geen sprake was van een algemeen verbod/vergunningenstelsel of inhoudelijke regulering – bevoegd om de verspreiding van gedrukte geschriften op de openbare straat te onderwerpen aan voorschriften in het belang der openbare orde.[48]
 
Maar hoe was deze (weliswaar begrensde) bevoegdheid om bij lagere regelgeving beperkingen te stellen aan de openbaringsvrijheid te rijmen met de uitleg, dat de clausule ‘behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet’ slechts ziet op de wet in formele zin? Deze vraag heeft de Hoge Raad in het arrest APV Tilburg[49] getracht te beantwoorden door onderscheid te maken tussen het openbarings- en het verspreidingsrecht. Overwogen werd dat:
‘in artikel 7 steeds is neergelegd geacht het grondrecht om, zonder voorafgaand verlof der Overheid, gedachten en gevoelens door middel van de drukpers te uiten zo dat zij voor anderen kenbaar zijn, terwijl de burgerlijke wet en de strafwet de uiting van gedachten en gevoelens van een ongeoorloofde inhoud kunnen verbieden; dat later naast dit de geesteswereld betreffende recht, als tot het met dat recht beoogde doel onmisbaar doch aan dat recht ondergeschikt, door den rechter is aangenomen het recht van een ieder om een gedrukt geschrift en het daarin gedrukte, door het te verspreiden, openlijk ten toon te stellen of door enig ander middel, in het openbaar aan het publiek bekend te maken’.
Het openbaringsrecht werd dus nu, anders dan in de jurisprudentie die tot dan toe in lijn met het Haags ventverbodarrest (1892) daaronder ook het verspreidingsrecht begreep, in beginsel beperkt tot het (de geesteswereld betreffende) recht zich zonder verlof vooraf, en - met inachtneming van de (burgerlijke en straf)wet achteraf - in druk te uiten. Aldus werd het openbaringsrecht in zekere mate losgekoppeld van het (de ruimtelijke sfeer bestrijkend) verspreidingsrecht dat zijn eigen beperkingsregime kent (zie hierna paragrafen 8-9).
Door deze engere uitleg van het begrip ‘openbaren’ was de Hoge Raad in staat het wetsbegrip in de bijbehorende beperkingsclausule ‘behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet’ in formele zin uit te leggen zonder daarmee de gemeentelijke verordeningsbevoegdheid op het stuk van de verspreiding weg te nemen. De lagere wetgever mag immers – binnen zekere grenzen – wel de verspreiding regelen, maar niet ‘treden in het regelen, hoedanigen inhoud een door den druk geopenbaarde gedachteuiting niet mag hebben, immers niet mag treden in het aan den burger ontnemen van de vrijheid om die gedachte in druk te uiten, daar, overeenkomstige den aard van diens grondrecht, tot dat ingrijpen de bevoegdheid door de Grondwet aan de samenwerking van Koning en Staten-Generaal in de wet is toegewezen’.
Bij de herziening van 1983 heeft de grondwetgever door het ongewijzigd overnemen van artikel 7 Grondwet ook de met dit arrest ingezette jurisprudentie, inclusief de interpretatie die aan de clausulering is gegeven, overgenomen. Dit betekent dat inhoudelijke beperkingen van de openbaringsvrijheid slechts bij formele wet kunnen plaatsvinden. Overigens noemde de Hoge Raad in het arrest APV Tilburg alleen de burgerlijke en strafwet. Ook elke andere beperkende wet in formele zin dient hiertoe gerekend te worden.[50] In beginsel kan de wetgever elke inhoudelijke (repressieve) beperking formuleren: het grondwetsartikel stelt daaraan geen grenzen. Grenzen aan de bevoegdheid van de wetgever vloeien uitsluitend voort uit verdragen, in het bijzonder artikel 10 EVRM (zie paragraaf 19).
 
De in de praktijk belangrijkste strafrechtelijke beperkingen van de openbaringsvrijheid zijn geformuleerd als beledigingsdelicten.[51] Te denken valt hierbij aan de algemene voorschriften ter zake van smaad(schrift), laster en eenvoudige belediging (artikelen 261-271 Sr.), de belediging van hoogwaardigheidsbekleders (artikelen 111-113 en 118-119 Sr.) en discriminerende meningsuitingen (artikelen 137c-137e Sr.).[52] De wet inzake smalende godslastering (artikel 147, 147a en 429bis oud Sr.) is per 1 februari 2014 ingetrokken.[53] Een poging om de vrijheid van meningsuiting te verruimen door artikel 137c Sr te schrappen en artikel 137d Sr te beperken tot strafbaarstelling van aanzetten tot geweld strandde in de Tweede Kamer.[54]
       De problematiek van de al dan niet strafbaarheid van discriminerende uitingen is sterk in ontwikkeling. Hans Janmaat werd in de jaren ‘90 veroordeeld wegens zijn uitspraak dat de multiculturele samenleving afgeschaft zou moeten worden. Beslissend was de context[55] waarin deze – uitsluitend op zichzelf bezien niet strafbaar geoordeelde[56]– uitlating werd gedaan.[57] In contrast daarmee staat de vervolging van Geert Wilders in 2009-2011. Het OM besloot aanvankelijk om hem niet te vervolgen, omdat de meeste beledigende uitlatingen in de context van het publieke debat geen beledigend karakter zouden hebben en zijn uitlatingen niet zouden aanzetten tot haat, discriminatie of geweld in de zin van artikel 137d Sr.[58] In een bezwaarprocedure ex artikel 12 Sv naar aanleiding van het besluit tot niet vervolgen heeft het Hof Amsterdam het OM opdracht gegeven om Wilders toch te vervolgen. De uitlatingen van Wilders zouden volgens het Hof elkaar versterken, waarmee zijn eerdere uitspraken de context zouden vormen voor zijn latere uitspraken. Tevens zou het opruiende karakter, dat artikel 137d Sr. verlangt, aanwezig zijn omdat Wilders tot onmin tussen bevolkingsgroepen zou aanzetten.[59] Die uitleg werd uiteindelijk door de rechter echter niet gevolgd. Wilders werd, in lijn met een tussentijds door de Hoge Raad gewezen arrest waarin een beperkte uitleg van artikel 137c Sr. werd gegeven,[60] vrijgesproken.[61]
       Maar vergelijkbare kwesties blijven (op)spelen. Zo is Wilders in 2020 op grond van artikel 137c Sr wel veroordeeld voor zijn ‘minder Marokkanen’-uitspraak van maart 2014, wegens belediging wegens ras die de eer en waardigheid van deze groep aantast.[62] Hij zou, ook al komt hem een ruime vrijheid van meningsuiting toe, hier te ver zijn gegaan. Het Hof legde hem evenwel met toepassing van artikel 9a Sr (Rechterlijk pardon) geen straf of maatregel op, mede vanwege het feit dat hij een volksvertegenwoordiger is, die bovendien vanwege zijn (partij)politieke standpunt sinds jaren bedreigd wordt en onder zware beveiliging moet leven.
 
Bij civielrechtelijke beperkingen moet met name gedacht worden aan bepalingen als artikel 6:106, eerste lid, onder b en c (aantasting van de eer of de goede naam), artikel 6:162 (onrechtmatige daad) en artikel 6:167 BW (rectificatie).[63] Voor zover de overheid hiermee de bevoegdheid gegeven zou worden om op grond van de zorgvuldigheidsnorm van artikel 6:162 BW (‘hetgeen volgens ongeschreven recht in het maatschappelijk verkeer betaamt’) iemands openbaringsvrijheid vanwege de normatieve inhoud van de uiting te beperken lijkt mij dat onjuist. Deze norm voldoet niet aan de eis van specificiteit van formeel-wettelijke grondrechtsbeperkingen.[64] Overigens zullen deze normen met name in horizontale verhoudingen spelen, zie daarover paragraaf 18.
Daar de grondrechten sinds de grondwetsherziening van 1983 geacht worden ook voor ambtenaren onverkort te gelden zijn beperkende voorschriften ter zake van hun uitingsvrijheid in de formele wet opgenomen (artikel 10, eerste lid, Ambtenarenwet 2017; artikel 12a, eerste lid, Wet ambtenaren defensie).
 
 

8     Het verband tussen het openbarings- en het verspreidingsrecht

 
Hiervoor is uiteengezet dat sinds het arrest-APV Tilburg (1950) onderscheid gemaakt wordt tussen enerzijds de door het grondrecht beschermde openbaringsvrijheid, en anderzijds het in de rechtspraak ontwikkelde verspreidingsrecht. De door artikel 7 Grondwet gewaarborgde openbaringsvrijheid - het met de geesteswereld verbonden recht om gedachten en gevoelens in druk te uiten - mag ingevolge het verbod van een voorafgaand verlof niet aan preventieve maatregelen onderworpen worden en mag slechts door repressieve wetten in formele zin beperkt worden. Aanvullend (connex) is er het door de rechter erkende en ontwikkelde verspreidingsrecht, het recht om het gedrukte (door het te verspreiden, openlijk ten toon te stellen of door enig ander middel) in het openbaar aan het publiek bekend te maken, dat gezien zijn eigen aard aan een ander, beduidend verdergaand beperkingsregime onderworpen is. Dit specifieke regime houdt onder andere in dat lagere regelgevers[65] bevoegd zijn het (de ruimtelijke sfeer bestrijkend) verspreidingsrecht te beperken, echter zonder de verspreiding ‘in het algemeen te verbieden of van een voorafgaand verlof afhankelijk te stellen’, en zonder daarbij ‘te treden in het regelen, hoedanigen inhoud een door den druk geopenbaarde gedachteuiting niet mag hebben’.
De vraag rijst hoe dit verspreidingsrecht met bijbehorend beperkingsregime zich verhoudt tot het in artikel 7 Grondwet neergelegde beperkingsstelsel. De heersende mening is dat het verspreidingsrecht een van het openbaringsrecht te onderscheiden, niet door artikel 7 Grondwet maar door de jurisprudentie erkend recht is met zijn eigen daarop afgestemde clausuleringen.[66] Inderdaad stelt de Hoge Raad veelal dat het verspreidingsrecht niet onder het grondwettelijke openbaringsrecht valt, maar rechtersrecht vormt: zo werd het in het arrest APV Tilburg nadrukkelijk als een door de rechter naast het openbaringsrecht aangenomen recht gekwalificeerd. Toch moet deze opvatting verworpen worden.[67] Ten eerste dient gewezen te worden op talrijke uitspraken waarin het openbaringsrecht wél geacht wordt ook het verspreidingsrecht te bestrijken. Zo overwoog de Hoge Raad in de zaak van het Alkmaarse plakverbod dat ‘het in artikel 7 Grondwet erkende recht om gedachten en gevoelens neer te leggen in drukwerk mede omvat het recht om dezelve in het openbaar aan het publiek bekend te maken’ (d.w.z. het recht om te verspreiden).[68] Wat betreft de Afdeling rechtspraak kan zelfs gesproken worden van een standaardformule, waarin overwogen werd dat onder het openbaringsrecht mede het verspreidingsrecht begrepen dient te worden.[69] Bovendien baseert de rechter de begrenzing van de beperkingsbevoegdheden van de lagere regelgevers ten aanzien van de verspreidingsvrijheid voortdurend – ook in APV Tilburg[70]– op artikel 7 Grondwet, en gaat hij als deze begrenzing overschreden is tot onverbindend-verklaring, buiten toepassing laten of vernietiging over wegens strijd met deze bepaling, dan wel kondigt hij aan dat op die grond te zullen doen als die overschrijding plaats zal vinden.[71]
 
Deze jurisprudentielijn is niet te begrijpen als het verspreidingsrecht zelf geheel buiten de reikwijdte van het grondrecht zou liggen. Zo is het onlogisch dat de gemeentelijke regelgever de verspreidingsvrijheid niet op inhoudelijke gronden mag beperken omdat dat in strijd is met artikel 7, eerste lid, Grondwet, als die verspreidingsvrijheid volledig buiten de bescherming van deze bepaling zou vallen. Zou het verspreidingsrecht werkelijk uitsluitend ongeschreven rechtersrecht vormen, dan zouden de daarop aangebrachte begrenzingen toch ook dienovereenkomstig beoordeeld moeten worden, dat wil zeggen gemeten moeten worden aan ongeschreven, jurisprudentiële criteria.
De enige plausibele redenering is dat bepaalde aspecten van de verspreidingsvrijheid wel, en andere aspecten niet onder de door artikel 7 Grondwet beschermde openbaringsvrijheid vallen: het verspreidingsrecht deelt dus in zekere mate wel in de bescherming van het grondrecht. In welke omvang het verspreidingsrecht door het grondrecht bestreken wordt is goed te formuleren aan de hand van een teleologische interpretatie, zoals door Van der Hoeven voorgesteld en door de jurisprudentie vermoedelijk overgenomen is. Die interpretatie loopt als volgt. Artikel 7, eerste lid, Grondwet beoogt allereerst een ieders vrijheid te beschermen om zijn gedachten en gevoelens in druk neer te leggen zo dat ze in principe voor anderen kenbaar zijn (het openbaringsrecht). Slechts de formele wetgever mag dit recht – het in druk uiten van een bepaalde gedachteninhoud – door repressieve wetgeving beperken. Dit recht heeft echter slechts reële betekenis – verwezenlijkt enkel zijn doel[72]– als daarnaast ook het recht gegarandeerd is om het gedrukte in het openbaar aan het publiek bekend te maken (te verspreiden). Dit connexe[73] (verspreidings)recht – onmisbaar voor het tot haar recht komen van de openbaringsvrijheid – kan zijn dienstbare functie alleen vervullen indien ook de regulering van de inhoud van hetgeen verspreid wordt slechts aan de formele wetgever voorbehouden is. Derhalve is elke regeling waarbij de lagere overheid de verspreiding van een geschrift verbiedt of kan verbieden vanwege de inhoud ervan ongeoorloofd.
Dit betekent dat een lagere regeling de verspreiding van drukwerken niet vanwege hun inhoud mag verbieden. Het betekent ook dat een lagere regeling de verspreiding van drukwerken niet in het algemeen mag verbieden, aangezien het daardoor immers niet alleen onmogelijk gemaakt wordt geschriften van een bepaalde inhoud, maar geschriften van welke inhoud dan ook te verspreiden.[74] Het betekent daarnaast dat een lagere regeling die de mogelijkheid schept om de verspreiding van drukwerken op inhoudelijke gronden te verbieden niet geoorloofd is. Zo is bijvoorbeeld uit den boze een algemeen verlofstelsel (een algemeen verbod behoudens vergunning of ontheffing), omdat de gemeentelijke overheid daarbij inhoudelijke criteria zou kunnen bezigen. Aangenomen mag worden dat de Hoge Raad sinds het APV Tilburg-arrest in de enkele mogelijkheid van misbruik (inhoudelijke beoordeling) voldoende grond voor onverbindendheid wegens strijd met artikel 7, eerste lid, Grondwet ziet. Hoewel de Hoge Raad deze redenering nooit expliciet heeft ontvouwd ten aanzien van artikel 7, eerste lid, Grondwet valt wel te wijzen op een arrest waarbij hij het ondertitelingsverbod voor de televisie (behoudens toestemming van de minister) – hoewel het er uitsluitend toe diende ontduiking van het reclameregime tegen te gaan – wegens strijd met artikel 7, tweede lid, Grondwet buiten werking stelde omdat dat op censuur neerkwam.[75]
Samenvattend: voor de effectuering van de openbaringsvrijheid is ook een verspreidingsvrijheid nodig die op inhoudelijke gronden slechts door de formele wetgever beperkt kan worden. Vindt regulering van de inhoud van hetgeen verspreid mag worden plaats door lagere regelgevers – door een verbod van verspreiding van drukwerken van bepaalde inhoud, een algemeen verbod van verspreiding van drukwerken, of een algemeen vergunningenstelsel dat de mogelijkheid in zich draagt van inhoudelijke regulering – dan wordt de dienende functie van de verspreidingsvrijheid zozeer aangetast dat ook sprake is van schending van de openbaringsvrijheid. In de woorden van de Hoge Raad: ‘Het doel van artikel 7, eerste lid, Grondwet gedoogt niet dat het recht van een ieder, om de inhoud van gedrukte of geschreven stukken [...] aan het publiek openbaar te maken, door een gemeenteraad zo ver zou worden beperkt, dat het gebruik van een middel van bekendmaking [...] in het algemeen zou worden verboden of van een voorafgaand verlof afhankelijk zou worden gesteld.’[76] Regulering door lagere wetgevers van de verspreiding die noch op de inhoud betrekking heeft noch kan hebben (geen inhoudelijk of algemeen verbod, geen algemeen verlofstelsel) tast de openbaringsvrijheid daarentegen in principe niet aan en is dus niet in strijd met artikel 7, eerste lid, Grondwet.
 
 

9     Zelfstandige verspreidingsmiddelen; geen algemeen verbod of voorafgaand verlof; gebruik van enige betekenis

 
De Hoge Raad heeft de in het APV Tilburg-arrest neergelegde hoofdlijnen in een uitgebreide jurisprudentie nader verfijnd.[77] In dit arrest werd slechts geëist dat ‘de’ verspreidingsvrijheid niet in het algemeen verboden of van een voorafgaand verlof afhankelijk gesteld wordt. In latere uitspraken wordt deze eis evenwel niet enkel gesteld ten aanzien van ‘de’ verspreiding, maar ten aanzien van elk verspreidingsmiddel dat ‘zelfstandige betekenis heeft en met het oog op die verspreiding in een bepaalde behoefte kan voorzien.’[78] De rechtspraak neemt vrij spoedig aan dat er sprake is van een zelfstandig verspreidingsmiddel.[79] Zo werden als een dergelijk middel onder andere aangemerkt het ronddelen van strooibiljetten; het aanbieden van gedrukte stukken; het bedrijfsmatig verkopen resp. verhuren van boeken; het op of aan de weg rijden, gaan of staan met reclame of propagandamiddelen; het kladden, plakken, afficheren; het ophangen van spandoeken; etc.
Ingevolge vaste jurisprudentie mag een lagere wetgever het gebruik van een zelfstandig verspreidingsmiddel niet in het algemeen verbieden of van een voorafgaand verlof afhankelijk stellen. Wel geoorloofd is een partieel verbod en een partieel verlofstelsel. De scheidslijn tussen een algemeen en een partieel verbod/verlofstelsel is intussen niet exact te trekken. Als algemeen verbod wordt uiteraard aangemerkt een onvoorwaardelijk verbod om op welke wijze dan ook gedrukte stukken op of aan de openbare weg bekend te maken, of een regeling die ongeclausuleerd verbiedt om aankondigingen op de openbare weg bekend te maken of strooibiljetten rond te delen.[80] En een generiek geformuleerd vergunningsvereiste ten aanzien van het ophangen van affiches of het op openbare plaatsen aanbrengen van  geschriften wordt gekwalificeerd als een algemeen verlofstelsel.[81] Maar ook een binnen de gehele gemeente geldend verbod om tussen acht uur ‘s ochtends en acht uur ‘s avonds behoudens vergunning prentbriefkaarten aan te bieden of een regime dat het aanbieden van geschriften binnen de gemeente slechts toelaat op twee uur op twee dagen per week wordt als een algemeen verbod/verlofstelsel beschouwd.[82] Daarentegen zijn niet als een algemeen verbod/verlofstelsel gekwalificeerd een verbod om in de maanden mei-september tussen elf uur ’s ochtends en vijf uur ’s middags prentbriefkaarten aan te bieden, een voor bepaalde straten geldend colportageverbod ten aanzien van drukwerken, en een verspreidingsverbod in de binnenstad op zaterdag na 11.00 uur en de overige dagen na 18.00 uur.[83] Hetzelfde geldt voor een verbod om op andere dan door B en W aangewezen plaatsen drukwerken e.d. aan te plakken, en voor een verbod om in strijd met eens anders recht drukwerk aan te plakken of te bevestigen.[84]
 
Naast het negatieve criterium dat de lagere wetgever bij het reguleren van zelfstandige verspreidingsmiddelen geen algemeen verbod of verlofstelsel mag hanteren legt de jurisprudentie ook een positief criterium aan (het Nuth-criterium)[85]. Indien het een verspreidingsmiddel betreft dat in het bijzonder geschikt is om de drukpersvrijheid te dienen, eist de rechter dat dit middel aan geen andere regulering onderworpen wordt dan die welke de vervulling van die dienende taak onverlet laat.[86] Ten aanzien van andere verspreidingsmiddelen wordt als maatstaf aangelegd dat de betreffende regeling ‘gebruik van enige betekenis’ overlaat.[87] Met betrekking tot laatstgenoemde maatstaf kan gesteld worden dat deze de keerzijde van het negatieve criterium vormt: is er sprake van een algemeen verbod/verlofstelsel dan resteert geen (vrij) gebruik van enige betekenis; is er gebruik van enige betekenis over dan komt de betreffende regulering niet neer op een algemeen verbod/verlofstelsel. Dat neemt niet weg dat het vereiste van de mogelijkheid van ‘gebruik van enige betekenis’ beter doet uitkomen waar het om gaat, namelijk dat het betreffende verspreidingsmiddel niet enkel in theorie maar ook feitelijk toegepast moet kunnen worden.
 

 
10   Regels omtrent radio en televisie (artikel 7, tweede lid, Grondwet)

 
Bij de grondwetsherziening van 1983 is de uitingsvrijheid via radio en televisie vastgelegd in het tweede lid van artikel 7 Grondwet. De begrippen ‘radio en televisie’ hebben betrekking op het gelijktijdig uitzenden van boodschappen aan meerdere personen, die deze door middel van radio en televisie ontvangen via de ether en de kabel.[88] Ook uitzendingen op aanvraag vallen hier onder.[89]
De eerste volzin van artikel 7, tweede lid, Grondwet draagt de wetgever op om ‘regels’ te stellen omtrent radio en televisie, en schept daarmee een ruime bevoegdheid om tot regulering en beperking van de uitingsvrijheid over te gaan. Slechts is het blijkens de tweede volzin van deze bepaling verboden om daarbij voorafgaand toezicht uit te oefenen op concrete uitzendingen (zie paragraaf 11). De wetgever kan ter zake delegeren. Een en ander betekent, dat de formele wetgever en lagere regelgevers krachtens delegatie algemene voorschriften kunnen stellen waaraan de inhoud van omroepprogramma’s moet voldoen. Evenzo geoorloofd is een verlofstelsel waarbij vooraf getoetst wordt aan inhoudelijke criteria met betrekking tot het aan te bieden programmapakket in zijn geheel.[90] Zo wordt de erkenning als landelijke omroep vooraf getoetst aan inhoudelijke criteria – waaronder eisen met betrekking tot het aandeel aan informatieve, culturele, educatieve en amusementsprogramma’s – en eisen met betrekking tot aantallen leden (artikel 2.1 jo. 2.24 e.v. Mediawet 2008). Blijkt na verloop van tijd dat de omroep niet aan die criteria voldoet, dan kan de vergunning worden ingetrokken (artikel 2.33 Mediawet 2008). Ook wetgeving die omroepen dwingt tot samenwerking en bundeling kan door de beugel.[91] Een voorschrift dat een geschakeerd, pluriform omroepbestel waarborgt, ontbreekt evenwel. De regering achtte een dergelijke bepaling te vaag. Wel meende zij dat een stelsel waarin een op een bepaalde politieke overtuiging gebaseerde omroeporganisatie een monopolistische of bevoorrechte positie wordt gegeven, in strijd zou zijn met artikel 1 Grondwet[92] Overigens wordt de ruimte die de Nederlandse overheid heeft om te reguleren ook ingeperkt door art. 10 EVRM en het EU-recht.[93] Zo oordeelde het EHRM, dat een wettelijk monopolie voor de publieke omroep een inmenging in de vrijheid van meningsuiting vormt, die alleen in het geval van dringende noodzaak gerechtvaardigd zou zijn.[94]
 

 
11   Geen voorafgaand toezicht op de inhoud van een radio- of televisie-uitzending
 

Blijkens de tweede volzin van art. 7, tweede lid, Grondwet is het verboden om voorafgaand toezicht uit te oefenen op radio- en televisie-uitzendingen. Deze bepaling verbiedt in zoverre censuur, dat niet vereist mag worden dat een voorgenomen uiting aan een overheidsorgaan ter goedkeuring moet worden voorgelegd alvorens die uiting aan derden kenbaar wordt gemaakt.[95] Anders gezegd, de overheid mag uitzendingen niet vooraf bekijken of beluisteren met het oog op een eventueel verbod van uitzending. Ook een vergunningenstelsel dat op zichzelf geen betrekking heeft op de inhoud van de uitzendingen kan in strijd komen met deze bepaling. Belangwekkend is in dit verband een arrest van de Hoge Raad waarbij de Kabelregeling 1984 buiten werking gesteld werd. Deze regeling verbood kabelexploitanten om buitenlandse televisieprogramma’s met Nederlandstalige ondertiteling te verspreiden behoudens voorafgaande toestemming van de minister. Doelstelling van dit verbod behoudens verlof was om buitenlandse programma’s met specifiek op Nederland gerichte reclame te weren. De Hoge Raad zag hierin strijd met art. 7, tweede lid, Grondwet, ook al was dat toezicht enkel gericht op het weren van zulke reclame (welke volgens art. 7, vierde lid, Grondwet van bescherming is uitgesloten), nu de betreffende regeling in feite neerkwam op het vergen van voorafgaand toezicht op de inhoud van de programma’s (censuur).[96]
In overeenstemming met art. 7, tweede lid, Grondwet bepaalt art. 7.20, tweede lid, Mediawet (Mw) 2008 dat het Commissariaat van de Media, dat belast is met het toezicht op de naleving van de Mediawet en het Mediabesluit, geen voorafgaand toezicht uitoefent op de inhoud van een programma. De situatie waarin tijdens een uitzending ingegrepen wordt – het ‘omdraaien van de knop’ – achtte de regering een hachelijk grensgeval, maar zij meende toch dat het mogelijk was in een vorm welke niet in strijd komt met het censuurverbod.[97] Overigens is dit naar huidig recht een theoretische kwestie, nu de verantwoordelijkheid voor de uitzendingen geheel bij de omroep zelf ligt (art. 2.88 en 3.5, eerste lid, Mw 2008), en de wet geen bevoegdheid bevat om uitzendingen stop te zetten.
 
Een rechterlijk verbod tot het uitzenden van een bepaald tv-programma dat jegens een ander onrechtmatig is acht de Hoge Raad daarentegen niet met artikel 7, tweede lid, Grondwet in strijd.[98] In de jurisprudentie wordt dan ook aangenomen dat artikel 7, tweede lid, Grondwet niet uitsluit dat een uitzending al van tevoren wordt verboden. Indien voldoende bekend is over de voorgenomen uitzending om de onrechtmatigheid daarvan jegens een ander reeds vast te stellen en van die uitzending onherstelbare schade te verwachten valt, wordt een preventief verbod mogelijk geacht.[99]
 
 

12   Overige uitingsmiddelen (artikel 7, derde lid, Grondwet)

 
Artikel 7, derde lid, Grondwet geeft een vangnetregeling, die van toepassing is op uitingsmiddelen die niet vallen onder het eerste lid (drukpers) en het tweede lid (radio en televisie),[100] of onder een andere als lex specialis aan te merken grondrechtenbepaling zoals artikel 6 Grondwet (godsdienst, levensovertuiging) en artikel 9 Grondwet (vergadering, betoging).
In de jurisprudentie en doctrine met betrekking tot artikel 7, eerste lid, Grondwet wordt onderscheid gemaakt tussen het openbaren en het verspreiden. Eerder is reeds betoogd dat het verspreidingsrecht in zekere mate onder de werkingssfeer van deze bepaling valt, in de zin dat te vergaande beperkingen op dit recht daarmee in strijd zijn (paragrafen 8-9). Bij de uitingsmiddelen als bedoeld in artikel 7, derde lid, Grondwet is het onderscheid tussen openbaren en verspreiden echter veelal onmogelijk te maken, daar ze (nagenoeg) geheel samenvallen.[101] Het ligt ook niet voor de hand om dit onderscheid hier te maken, nu het – indien het al gehanteerd zou kunnen worden – juridisch geen relevantie heeft, daar niet alleen het openbaren maar ook het verspreiden integraal door artikel 7, derde lid, Grondwet beheerst wordt. In het navolgende wordt het onderscheid dan ook niet gemaakt en wordt ervan uitgegaan dat beide aspecten onder artikel 7, derde lid, Grondwet vallen.
Welke uitingen vallen er zoal onder artikel 7, derde lid, Grondwet? De tekst van deze bepaling spreekt heel in het algemeen van ‘andere dan in de voorgaande leden genoemde middelen’, en noemt verder alleen expliciet vertoningen. De regering noemde als uitingsvormen film,[102] toneel, expositie, concert, ballet, cabaret, chanson en het gesproken woord.[103] Naderhand werden ook bandopnamen, grammofoonplaten, videotapes en filmrollen toegevoegd als voorbeelden van door artikel 7, derde lid, Grondwet bestreken uitingsmiddelen.[104] Uiteraard dienen deze voorbeelden niet als een uitputtende opsomming beschouwd te worden. De jurisprudentie heeft, aansluitend bij de bedoeling van de grondwetgever, dan ook voor een ruime uitleg van (het object van) artikel 7, derde lid, Grondwet gekozen. Daaronder niet alleen het spreken[105]– inclusief het vloeken,[106] straatevangelisatie,[107] de persconferentie[108] en de ‘straatintimidatie’[109] – maar ook de verhuur van videobanden,[110] het gebruik van geluidswagens,[111] het opzetten van een vredeskamp,[112] (politieke) marktkraamacties[113] en het optreden als straatfotograaf[114] gebracht.
 
Gezien de vangnetfunctie van deze bepaling – welke immers geldt voor alle uitingsvormen, met uitzondering van die genoemd in het eerste en tweede lid van artikel 7 Grondwet[115] en die welke door meer specifieke grondrechten bestreken worden – vallen ook uitingen via andere media zoals internet en andere elektronische diensten er onder. Het belang van dergelijke uitingen is enorm toegenomen en digitale informatievoorziening vindt steeds meer via een private infrastructuur plaats. Bij het reguleren van de uitingsvrijheid verschuiven overheden hun aandacht daarom naar platforms waarop burgers hun mening uiten, bijvoorbeeld sociale media.[116] De regering meende dat dergelijke uitingen ook onder het eerste of tweede lid zouden kunnen vallen: ‘Wat betreft de informatie die per computer of op andere wijze binnenkomt zal op informatie ten behoeve van de drukpers het eerste lid, zal op programma’s ten behoeve van de omroep het tweede lid, en zal voor het overige het derde lid van toepassing zijn.’[117] Toepasselijkheid van het eerste lid (‘informatie ten behoeve van de drukpers’) lijkt echter vanwege het ontbreken van fysieke openbaarmaking niet voor de hand te liggen. Wat betreft het tweede lid stelde de wetgever zich oorspronkelijk op het standpunt dat dat alleen van toepassing zou zijn voor zover het gaat om het gelijktijdig uitzenden van boodschappen aan meerdere personen die deze door middel van radio en televisie ontvangen (lineaire mediadiensten).[118] Naderhand zijn daaronder ook mediadiensten op aanvraag geschaard, nu daar evenzeer sprake is van een redactionele verantwoordelijkheid voor de inhoud, en deze daarom als verlengde van de klassieke, lineaire televisie moeten worden beschouwd.[119] Ten aanzien van bijvoorbeeld internetplatformdiensten zoals Facebook, Youtube, Twitter ontbreekt zulke redactionele verantwoordelijkheid echter, zodat daarop het derde lid van toepassing is.[120]
 
Van belang is ten slotte dat artikel 7, derde lid, Grondwet, hoe ruim het bereik daarvan ook is, slechts betrekking heeft op het ‘openbaren’ van gedachten en gevoelens en dus op openbare communicatie. Dat impliceert dat uitingen in de zin van privé-communicatie niet door deze bepaling bestreken worden.[121] Zo valt een ‘tweet’ waarvan de zichtbaarheid beperkt is tot zogenoemde ‘volgers’ (dus afgeschermd is) of het chatten in een besloten discussiegroep niet onder deze bepaling. Is die beperking er niet, dan is daarop artikel 7, derde lid, Grondwet wel op van toepassing.[122]
 

 
13   Geen voorafgaand verlof wegens de inhoud

 
Ten aanzien van de uitingsmiddelen die door artikel 7, derde lid, Grondwet beschermd worden, is voorafgaand verlof wegens de inhoud verboden. Dit verbod is ongeclausuleerd: de clausulering ‘behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet’ mag niet zo begrepen worden dat voorafgaand verlof wegens de inhoud wel toegestaan is als dat door de formele wetgever is ingesteld. De grondwetgever heeft immers beoogd aan te sluiten bij artikel 7, eerste lid, Grondwet, om te bereiken ‘dat geen preventieve censuur mag worden ingevoerd, ook niet bij formele wet.’[123]
       Artikel 7, derde lid, Grondwet verbiedt iedere preventieve beperking door de overheid op grond van de inhoud.[124] Dat geldt ook voor preventieve beperkingen die voortvloeien uit privaatrechtelijk overheidshandelen.[125] Dat impliceert bijvoorbeeld dat de weigering van een gemeente om een zaal te verhuren voor het opvoeren van een hypnoseshow (gegrond op aan christelijke waarden ontleende overwegingen) neerkomt op een preventieve beperking van de in die show vervatte meningsuiting op grond van de inhoud ervan, en dus met artikel 7, derde lid, Grondwet in strijd is.[126] Wanneer zo een weigering evenwel gebaseerd is op andere dan inhoudelijke gronden is geen sprake van strijd met het grondrecht.[127] Artikel 7, derde lid, Grondwet verbiedt immers slechts voorafgaand verlof wegens de inhoud. Dat betekent ook dat door de formele wetgever of andere regelgevers ingestelde vergunningenstelsels e.d. die niet de inhoud betreffen geoorloofd zijn, ook als deze algemeen geformu­leerd zijn.[128] Op dit punt wijkt het derde lid af van het eerste lid, dat immers ter zake van het verspreiden van drukwerk alle door de lagere regelgever ingestelde algemene geformuleerde vergunningenstelsels verbied (paragraaf 9).
       Het verbod op preventieve beperkingen in artikel 7, derde lid, Grondwet sluit overigens niet elke belemmering om bepaalde uitspraken te gaan doen uit. Zo achtte de Afdeling een aan een imam opgelegd gebiedsverbod, met het oogmerk om te voorkomen dat hij in twee ‘kwetsbare’ wijken in Den Haag zou prediken, niet in strijd met het verbod op een voorafgaand verlof. Het gebiedsverbod, gebaseerd op de Tijdelijke wet bestuurlijke maatregelen terrorismebestrijding, was gebaseerd op eerdere radicale uitlatingen van de imam, en beoogde herhaling daarvan in toespraken in die wijken te voorkomen.[129]
 
De snel voortschrijdende ontwikkelingen in de digitale wereld hebben mogelijk implicaties voor het censuurverbod van artikel 7, derde lid, Grondwet. Enerzijds is begrijpelijk dat overheden zoeken naar mogelijkheden om onrechtmatige of tot ontsporing leidende uitlatingen – haatzaaien, ondermijnend nepnieuws verspreiden etc. – op het internet en in het bijzonder via online platforms (Facebook, Twitter, Youtube) te bestrijden. In het bijzonder de mogelijkheden om dergelijke uitlatingen te bestrijden middels filterende algoritmen[130] brengen echter risico’s met zich mee voor de vrijheid van meningsuiting.[131] De kwalificatie die een algoritme aan een bepaalde uiting geeft, kan onterecht of te grofmazig zijn, bijvoorbeeld omdat politieke of normatieve vooroordelen een rol spelen.[132] Ook op meer indirecte wijze kan het censuurverbod onder druk komen te staan. Een voorbeeld daarvan is een recent wetsvoorstel waarin is opgenomen dat de aanbieder van een onlinedienst voor het delen van inhoud die zonder toestemming van de rechthebbenden toegang verleent tot auteursrechtelijk beschermde prestaties, aansprakelijk kan worden gesteld voor een inbreuk makende openbaarmakingshandeling.[133] Dit zou in de hand kunnen werken dat aanbieders bepaalde, ook rechtmatige, inhoud gaan blokkeren, om aansprakelijkheid te voorkomen.[134] Overigens lijkt de wetgever zich bewust te zijn van deze risico’s.[135] Dat neemt niet weg dat ook genoemde internetplatforms zelf, veelal onder maatschappelijke druk, een vorm van ingrijpende private censuur kunnen uitoefenen.
 
Door sommige auteurs worden vraagtekens gezet bij de houdbaarheid van het censuurverbod in artikel 7, derde lid, Grondwet in zijn huidige vorm, met het oog op internet-uitingen. Zo stelt Julicher dat het bij beperkingen van internet-uitingen niet altijd gemakkelijk is vast te stellen of deze preventief of repressief van aard zijn. Als voorbeeld noemt zij het opleggen van de verplichting aan internetplatformen om informatie te filteren voordat deze zichtbaar wordt voor hun gebruikers. Ervan uitgaande dat er al sprake is van een openbaring als een uiting ergens op het world-wide-web wordt geüpload, dan is een dergelijke filtermaatregel een repressieve (en dus toegestane) beperking. Maar is de opvatting dat pas van openbaarmaking kan worden gesproken als andere internetgebruikers daadwerkelijk kennis kunnen nemen van de uiting, dan is zo’n filtermaatregel preventief.[136] Nieuwenhuis benoemt daarnaast twee andere aspecten van de digitale wereld die handhaving van het censuurverbod problematisch maken. Ten eerste is dat het feit dat internet de hele wereld omspant en tegelijkertijd naar vele plaatsen vermenigvuldigd kan worden. Ten tweede kunnen publicaties op het internet te allen tijde aangevuld of gewijzigd worden.[137]
       Een mogelijke oplossing voor deze problematiek zou volgens sommige schrijvers kunnen zijn het absolute verbod op preventieve beperkingen af te schaffen en in plaats daarvan, zoals in artikel 10 EVRM, preventieve en repressieve beperkingen aan hetzelfde afwegingskader te onderwerpen, waarbij in geval van preventieve beperkingen strengere eisen aan bijvoorbeeld de voorzienbaarheid en de noodzakelijkheid daarvan gesteld worden. Een dergelijke bepaling zou een betere afweging van de vrijheid van meningsuiting ten opzichte van andere belangen mogelijk maken.[138]
 

 
14   Behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet

 
Beperkingen van inhoudelijke aard kunnen voor zover het uitingen als bedoeld in artikel 7, derde lid, Grondwet betreft slechts repressief zijn, en blijkens de clausulering uitsluitend door de formele wetgever geformuleerd worden.[139] Regelingen met betrekking tot het verkeer, het bestrijden van ongeregeldheden, het handhaven van de rust in de nachtelijke uren, het waarborgen van de veiligheid etc., die niet de inhoud betreffen maar louter betrekking hebben op plaats, tijdstip en wijze van openbaarmaking, kunnen daarentegen ook door lagere wetgevers gegeven worden, en kunnen een preventief karakter hebben.[140] Nu is het niet altijd eenvoudig om uit te maken of een regeling of besluit de inhoud van de uiting betreft of enkel de vorm van de uiting (plaats, tijd, wijze) reguleert. Een ruime uitleg ligt voor de hand, zodat ook een gemeentelijk vloekverbod geacht moet worden de inhoud te betreffen en dus met het grondrecht in strijd is.[141] Volledig uitgaan van de subjectieve uitleg die de betrokkene geeft, hetgeen er op neerkomt dat elk aspect dat door hem als inhoudelijk wordt aangemerkt rechtens als zodanig moet worden beschouwd, is evenwel onhoudbaar en zou het grondrecht moeilijk hanteerbaar maken. Er dient dus een objectivering van de betekenis van wat ‘inhoud’ is plaats te vinden.[142] Er blijven evenwel grensgevallen. Zo is de inhoud, het ‘wat’ van de uiting, veelal niet te onderscheiden van de wijze, het ‘wanneer, waar en hoe’ van de uiting. De regering wees er zelf al op dat bij artistieke uitingen de vormgeving in het algemeen tot de inhoud behoort.[143]
Het gegeven dat er moeilijke grensgevallen zijn neemt niet weg dat het onderscheid inhoud-vorm in de praktijk meestal wel hanteerbaar is. Plausibel is bijvoorbeeld de stelling van de regering dat de geluidssterkte in het algemeen geen onderdeel uitmaakt van de inhoud van de tot uiting gebrachte gedachten of gevoelens.[144] Een redelijke uitleg van dit grondrecht brengt dan ook met zich dat geluidhinderverordeningen,[145] voorschriften met het oog op de veiligheid van de weg[146], vestigingsvergunningsvereisten, regelingen ter zake van openings- en sluitingstijden (theaters) etc. in beginsel geacht worden het niet te beperken.
Evenmin is het altijd eenvoudig na te gaan of een voorschrift of bevel gegeven is op grond van de inhoud van de meningsuiting dan wel op grond van een geheel daarbuiten gelegen motief, een kwestie die vooral speelt met betrekking tot lokale openbare orde-vraagstukken. Zo stelde de Raad van State dat een verbod van een bepaalde vertoning op grond van de daarbij te verwachten wanordelijkheden welhaast altijd mede gebaseerd zal zijn op een oordeel over de inhoud van die vertoning. De regering meende evenwel dat er, indien zulk een verbod niet gegeven wordt op grond van een waardeoordeel over de inhoud van de vertoning maar enkel ter voorkoming van wanordelijkheden, geen sprake is van een verbod ‘wegens de inhoud’.[147] Zoveel is zeker: zou bijvoorbeeld de burgemeester zijn openbare orde-bevoegdheden in feite wel gebruiken om een bepaalde meningsuiting te verbieden, dan zou dat in strijd zijn met de eis dat beperkingen ter zake van de inhoud bij wet moeten plaatsvinden; afhankelijk van de omstandigheden kan dan bovendien sprake zijn van een verboden preventieve maatregel.[148] Dit geldt uiteraard ook voor het toepassen van de burgemeesterlijke noodbevoegdheden.[149] In de literatuur blijft overigens kritiek waarneembaar op het gebruik van het door burgemeesters gebruiken (misbruiken) van het argument van vrees voor wanordelijkheden voor een preventief verbod.[150]
 

15   Gebruik van enige betekenis

 
Artikel 7, derde lid, Grondwet veronderstelt zoals hiervoor uiteengezet een onderscheid tussen enerzijds beperkingen die zien op de inhoud – datgene ‘wat geuit wordt’ - die in strijd zijn met het grondrecht tenzij ze in een formele wet vervat zijn, en anderzijds begrenzingen ten aanzien van ‘wanneer, waar en hoe geuit wordt’, die in principe buiten de reikwijdte van het grondrecht vallen.[151] De letter van artikel 7, derde lid, Grondwet laat toe dat niet de inhoud betreffende voorschriften (omtrent plaats, tijd of wijze van openbaarmaking) het gebruikmaken van een bepaald uitingsmiddel feitelijk onmogelijk maken. De regering achtte dit evenwel onaanvaardbaar, en voorzag een ontwikkeling in de rechtspraak die erop neer zou komen dat dergelijke voorschriften ‘niet zo ver mogen gaan dat aan een middel van openbaarmaking, dat naast andere middelen zelfstandige betekenis heeft en met het oog op de openbaarmaking in een bepaalde behoefte kan voorzien, redelijkerwijze geen gebruik van enige betekenis wordt gelaten.’[152]
Deze ontwikkeling is in de jurisprudentie inderdaad te bespeuren. Zo oordeelde de Afdeling rechtspraak ten aanzien van de weigering om voor het gebruik van geluidswagens voor verkiezingsdoeleinden ontheffing van het geluidhinderverbod te verlenen, dat deze in casu in strijd was met artikel 7, derde lid, Grondwet, daar hiermee het feitelijk functioneren van het recht om door dit middel gedachten of gevoelens te openbaren onmogelijk gemaakt werd.[153] Een soortgelijke redenering volgde de Afdeling ten aanzien van de weigering om voor een politiek geïnspireerde marktkraamactie ontheffing te verlenen van een standplaatsverbod.[154] Aldus is het in het kader van de verspreidingsjurisprudentie omtrent artikel 7, eerste lid, Grondwet ontwikkelde Nuth-criterium (paragraaf 9) ook geïncorporeerd in artikel 7, derde lid, Grondwet.
 

 
16   Regulering van vertoningen toegankelijk voor jongeren

 
De laatste volzin van artikel 7, derde lid, Grondwet maakt het mogelijk om ten aanzien van vertoningen toegankelijk voor personen jonger dan zestien jaar regels te stellen ter bescherming van de goede zeden. Hiermee is de bevoegdheid gegeven om op grond van de wet of gedelegeerde regelgeving preventief en repressief toezicht te houden op de inhoud van dergelijke vertoningen. Het begrip ‘bescherming van de goede zeden’ dient in dit verband ruim opgevat te worden: zo valt daaronder bijvoorbeeld de bescherming van de jeugd tegen sadistische vertoningen of vertoningen van oorlogsgeweld.[155] De term ‘vertoning’ dient begrepen te worden als ‘openbare voorstelling’. Preventief toezicht op de inhoud van in de privésfeer te vertonen films e.d. kan dan ook niet op de laatste volzin van artikel 7, derde lid, Grondwet gebaseerd worden.[156]
Deze bevoegdheid geldt slechts voor vertoningen die voor jeugdige personen toegankelijk zijn. Daarvan is onder andere sprake indien de vertoning binnen een door dranghekken afgesloten ruimte plaatsvindt, maar voor een ieder buiten die ruimte waarneembaar is. Als regulering van de toegang niet mogelijk is en de vertoning ongeschikt geacht wordt voor jeugdigen is een algemeen verbod van de vertoning toegestaan.[157] De enige wettelijke regeling terzake was de Wet op de filmvertoningen.[158]
 
 

17 Uitzondering voor handelsreclame (artikel 7, vierde lid, Grondwet)

 
Bij de grondwetsherziening van 1983 stelde de regering een ruime uiteg van het begrip ‘openbaren van gedachten en gevoelens’ voor, in de zin dat het openbaren van feitelijke mededelingen en inlichtingen daar in het algemeen onder valt, zodat reclame nagenoeg altijd als zulk openbaren aangemerkt zal moeten worden.[159] In beginsel wordt reclame derhalve door de eerste drie leden van artikel 7 Grondwet beschermd. Om nu toch de praktijk, waarin bijvoorbeeld preventief toezicht op de inhoud en een algemeen geformuleerd vergunningenstelsel toelaatbaar waren, te kunnen continueren, zondert artikel 7, vierde lid, Grondwet de handelsreclame van de werking van de voorgaande leden uit.[160]
Wanneer is er sprake van handelsreclame die niet, en andersoortige reclame die wel door artikel 7, eerste tot en met derde lid, Grondwet bestreken wordt? De regering merkte in dit kader op dat de term handelsreclame louter ziet op reclame in de ruime zin des woords en elk aanbod van goederen en diensten omvat, doch niet van toepassing is op propaganda voor ideële doeleinden. Zij stelde dat dit onderscheid in de praktijk hanteerbaar is, maar gaf toe dat er overgangsgevallen zijn, en het mogelijk kan zijn dat aan reclame zowel een commercieel als een ideëel motief ten grondslag ligt.[161]
Het onderscheid tussen handels- en ideële reclame is evenwel niet alleen vanwege de mogelijkheid van grensgevallen en dergelijke problematisch, maar ook vanwege het feit dat het berust op twee verschillende gezichtspunten, te weten datgene wat aangeboden wordt (goederen en diensten of anderszins) respectievelijk met welk motief aangeboden wordt (commercieel of ideëel). Het is zeer wel mogelijk dat een vorm van reclame op grond van het ene gezichtspunt aangemerkt moet worden als handelsreclame omdat het een aanbod van goederen of diensten – koffie bijvoorbeeld – behelst, maar op grond van het andere gezichtspunt gekwalificeerd moet worden als ideële (dus niet handels-)reclame, omdat het aanbod gedaan wordt vanuit een niet-commercieel motief – ondersteuning van koffieplanters in de Derde Wereld. Een en ander wordt nog meer gecompliceerd door een uitlating van de regering dat reclame voor boeken, kranten, tijdschriften, onderwijs e.d. als zodanig al een ideëel aspect heeft en dus niet onder artikel 7, vierde lid, Grondwet valt, ook al worden deze goederen en diensten voor commerciële doeleinden aangeprezen.[162]
 
 

18   Horizontale werking[163]

 
De vrijheid van meningsuiting speelt een belangrijke rol in de relaties tussen burgers onderling. Voor zover het gaat om contractuele en daarmee vergelijkbare relaties kiest de rechter daarbij in het algemeen – zoals ook bij de vrijheid van godsdienst het geval is, zie het commentaar op artikel 6, paragraaf 12 – niet voor directe horizontale werking en dus dus niet voor toepassing van de grondrechtsbepaling als zodanig. Het grondrecht vormt veeleer een factor van belang bij de uitleg van open privaatrechtelijke normen zoals goed werknemerschap, dringende redenen, redelijke grond, maatschappelijke zorgvuldigheid, etc. te voltrekken belangenafweging (indirecte horizontale werking). Dat ligt ook wel voor de hand. Anders zouden bijvoorbeeld allerlei redelijke afspraken waarbij de betrokkene zich verplicht zich te onthouden van publicatie behoudens toestemming van de werkge­ver/opdrachtgever ongeoorloofd zijn wegens strijd met het verbod van voorafgaand verlof; en zouden ook andere contractuele beperkingen van de vrijheid van meningsuiting ontoelaatbaar zijn, daar dergelijke beperkingen niet te herleiden zijn tot de clausulering. Zoals gezegd zien we in de rechtspraktijk dan ook dat de rechter meestal volstaat met een belangenafweging in het kader van de invulling van globale privaatrechtelijke normen, waarbij de vrijheid van meningsui­ting als een der elementen meegewogen wordt. In het algemeen valt deze belangenafweging nogal eens uit in het nadeel van degene die zich in zijn verweer tegen naar aanleiding van zijn uitingen opgelegde sancties (ontslag e.d.) op het grondrecht beroept.[164]
Lastiger ligt de kwestie van de al dan niet rechtstreekse werking van het grondrecht in niet-contractuele relaties. Zo zou betoogd kunnen worden dat het rechterlijk publicatieverbod een door een overheidsorgaan (de rechter) opgelegde beperking van de vrijheid van meningsuiting vormt, zodat hierbij sprake zou zijn van verticale werking van het grondrecht.[165] Problematisch aspect van deze opvatting is dat een rechterlijk verbod dan gezien zal kunnen worden als een met artikel 7, eerste lid, Grondwet strijdige preventieve maatregel, die per definitie uitgesloten is, ook als een ander gewichtig belang (zoals privacy) daar tegenover staat. De rechter merkt een verbod in het algemeen echter niet aan als een preventieve maatregel die strijdig zou kunnen zijn met het censuurverbod.[166] De jurisprudentie zit ook hier op de lijn dat het gaat om indirecte horizontale werking, waarbij de vrijheid van meningsui­ting niet opgevat wordt als rechtstreeks werkend grondrecht, maar als een privaatrechtelijk belang dat in het kader van (in het algemeen) een onrechtmatige-daadsactie ter verkrijging van een publicatie- of uitzendverbod, rectificatie en/of schadevergoeding afgewogen wordt tegenover andere belangen (meestal privacy en integriteit).[167] Daarbij geldt dat er geen prima facie rangorde is in de zin dat de vrijheid van meningsuiting in beginsel voorrang zou dienen te hebben op het privacyrecht of vice versa.[168] Een afweging in het licht van de specifieke omstandigheden van het geval is dan ook geboden.[169] Een interessante ontwikkeling is overigens dat de Hoge Raad bij deze belangenafweging uitdrukkelijk artikel 10 EVRM betrekt, en daarbij veelal rechtstreeks aan deze bepaling toetst.[170] Deze directe horizontale werking van artikel 10 EVRM is minder problematisch, nu de clausulering in het tweede lid van deze bepaling veel minder stringente eisen stelt aan de wettelijke grondslag van beperkingen en een veel ruimer kader voor afweging biedt waarbinnen privaatrechtelijke belangen meegewogen kunnen worden dan het geval is bij artikel 7 Grondwet.
Ook het Europese Hof voor de Rechten van de Mens kent veelal directe horizontale werking aan artikel 10 EVRM toe. Ook voor het Hof gaat het dan meestal om de vraag of de in deze bepaling gewaarborgde persvrijheid prevaleert ten opzichte van het recht op privacy (artikel 8 EVRM), ingeroepen door beroemdheden of bekende politici die een publicatie over hen willen verbieden. In de volgende paragraaf wordt daarop nader ingegaan.
 
 

19 Artikel 10 EVRM (algemeen)

 
Het grondwettelijke beschermingsregime met het oog op de vrijheid van meningsuiting – neergelegd in artikel 7 Grondwet – wordt in belangrijke mate aangevuld door de waarborgen die het internationale en Unierecht biedt. Daarvan is artikel 10 EVRM -een eenieder verbindende, voor de nationale rechter inroepbare verdragsbepaling[171]- het meest prominent. Daarnaast wordt de belangrijke rol van de jurisprudentie van het Hof van Justitie op basis van artikel 11 van het (EU-)Handvest van de grondrechten aangestipt.
       Artikel 10 EVRM waarborgt in het eerste lid een ieders recht op vrijheid van meningsuiting, waaronder begrepen de vrijheid een mening te koesteren en om inlichtingen of denkbeelden te ontvangen of te verstrekken. In het tweede lid wordt een limitatieve opsomming van de beperkingsgronden gegeven. Het object van artikel 10 EVRM –is ruimer dan dat van artikel 7 Grondwet. Zo bestrijkt artikel 10 EVRM alle inlichtingen en denkbeelden, inclusief de handelsreclame. Wel erg vergaand is overigens de opvatting van het Hof, dat ook naaktlopen met als doel om uit te drukken dat het menselijk lichaam niet aanstootgevend is, als een expressie in de zin van artikel 10 EVRM aangemerkt kan worden.[172]
       Daarnaast beschermt artikel 10 EVRM, anders dan artikel 7 Grondwet,[173] ook de ontvangstvrijheid. Het ontvangstrecht is in Nederland met name aan de orde gesteld bij de beoordeling van gemeentelijke en contractuele antenneverboden. Centraal staat daarbij de vraag of een dergelijk verbod in het concrete geval nodig is ter bescherming van een der in artikel 10, tweede lid, EVRM genoemde belangen.[174]
       De ontvangstvrijheid gaf in vroegere jurisprudentie over artikel 10 EVRM alleen het recht om informatie te ontvangen, niet om deze te verkrijgen, en ging dus niet zover dat daar ook een verplichting voor de overheid uit voortvloeide om de informatie waar zij over beschikt te verstrekken of door te geven.[175] Meer recent heeft het Hof echter uitdrukkelijk het recht erkend om (onder bepaalde condities) informatie van de overheid te ontvangen (‘a right of access to information’), in het bijzonder waar het gaat om ‘public watchdogs’ zoals de pers, NGO’s, wetenschappelijk onderzoekers en schrijvers (inclusief ‘bloggers) over zaken van publiek belang.[176]
       Artikel 10 EVRM omvat, anders dan artikel 19 IVBPR, naar de tekst genomen niet het recht tot het ‘(ver)garen van inlichtingen en denkbeelden’. In een interpretatieve verklaring is door de regering echter uitgesproken dat de garingsvrijheid impliciet ook door artikel 10 EVRM beschermd wordt.[177] Uit deze vrijheid vloeit een grote ruimte voort voor de pers om informatie te verkrijgen en te publiceren.
 
Het in het eerste lid van artikel 10 EVRM geformuleerde recht kan uitsluitend op grond van de clausulering in het tweede lid beperkt worden. De laatste volzin in het eerste lid, welke postuleert dat de staat niet belet wordt radio-omroep-, bioscoop- en televisieondernemingen aan een vergunningenstelsel te onderwerpen, vormt geen extra beperkingsmogelijkheid: ook vergunningenstelsels dienen aan het tweede lid te voldoen.[178] Een voorwaarde voor rechtmatige beperking in de zin van artikel 10, tweede lid, EVRM is allereerst dat de beperking bij wet is voorzien. Het begrip ‘wet’ dient hier ruim opgevat te worden. Niet alleen lagere regelingen[179] maar ook ongeschreven regels, mits voldoende toegankelijk en voorzienbaar, vallen hieronder: te denken valt hierbij aan vaste jurisprudentiële normen en beroepscodes.[180] Een tweede voorwaarde is dat de opgelegde beperking dient voor een der in artikel 10, tweede lid, EVRM genoemde doeleinden. In de praktijk blijkt de rechter altijd wel in staat om de beperking tot een van deze doeleinden te herleiden.
Waar de rechterlijke toetsing zich dus op toespitst is het derde door de clausulering van artikel 10 EVRM gestelde vereiste, dat de betreffende beperking (in een democratische samenleving) in het voorliggende geval noodzakelijk is ter bescherming van een der aldaar genoemde doeleinden. De Nederlandse rechter verrichtte deze toetsing veelal nogal marginaal. Zo werden (toepassingen van) gemeentelijke plakverboden en inhoudelijke verbodsbepalingen prima facie noodzakelijk geacht.[181] Thans wordt, zoals hierna blijkt, door de rechter beduidend indringender getoetst.
 
De jurisprudentie van het EHRM is genuanceerd. Voor zover het gaat om commerciële uitingen, zoals handelsreclame, wordt al snel aanvaard dat de gestelde beperking nodig is, met name wanneer deze gericht is op het tegengaan van oneerlijke concurrentie.[182] Maar ook ten aanzien van uitsluiting van politieke reclame laat Straatsburg aan de lidstaten een behoorlijke beoordelingsmarge.[183] Aan het andere uiterste van het spectrum bevinden zich de verslaggeving over en beoordeling van politieke aangelegenheden en andere zaken van publiek belang. Het Hof acht de rol van de pers daarin cruciaal voor het goed functioneren van de democratie.[184] De journalist heeft in principe een verschoningsrecht, en is vrij om betrouwbare en precieze informatie te verstrekken over zaken van algemeen belang, mits te goeder trouw, op feitelijke basis en binnen de grenzen van de journalistieke ethiek weergegeven (zie nader paragraaf 21).[185] Daarbij heeft de rechter niet zijn eigen maatstaven omtrent de te hanteren journalistieke methoden aan te leggen.[186]
In dit verband is het onderscheid tussen feiten en waardeoordelen van groot belang. Daar waar het gaat om waardeoordelen – die immers niet voor bewijs vatbaar zijn – dient de vrijheid van meningsuiting groot te zijn.[187] Daarbij strekt de bescherming van artikel 10 EVRM zich niet alleen uit tot de inhoud van de uiting, maar ook tot de vorm: overdrijving, en zelfs een zekere mate van provocatie is geoorloofd.[188]
Bekende personen, politici, en meer nog de regering, hebben in veel sterkere mate dan de gewone burger te gedogen dat hun handelen in de openbaarheid gebracht wordt of op dat handelen scherpe kritiek geuit wordt.[189] Als kritiek onderdeel uitmaakt van een publiek debat moet grote terughoudendheid betracht worden bij het verbieden ervan,[190] met name wanneer deze kritiek geuit wordt door politici, klokkenluiders of minderheidsgroeperingen.[191] Toch moet voor verregaande (dis) kwalificaties, zoals ‘nazimethoden’, wel een bepaalde feitelijke basis bestaan.[192]
Minder coulant is het Hof wanneer het gaat om kritiek op de rechterlijke macht.[193] Daarbij wordt geen scherp onderscheid gemaakt tussen de zittende en staande magistratuur.[194] Ook bij controversiële kunstuitingen is het Hof minder coulant.[195] Hetzelfde geldt voor beledigende uitlatingen over etnische en religieuze minderheden: het Hof meent veelal dat een beperking van de vrijheid van met name politici om zich daarover in scherpe termen uit te laten veelal toelaatbaar is.[196] Benadrukt dient te worden dat het Hof beperkingen terzake toelaatbaar acht. Dat betekent nog niet dat de lidstaten ook verplicht zijn om dergelijke beperkingen te stellen. Op dit terrein hebben ze vermoedelijk een aanzienlijke appreciatiemarge om al of niet beperkingen te stellen.[197]
Belangwekkend is de opvatting van het Hof, dat een wettelijk monopolie voor de publieke omroep een inmenging in de vrijheid van meningsuiting vormt, die alleen in het geval van dringende noodzaak gerechtvaardigd is.[198] De Hoge Raad is van oordeel dat deze maatstaf ook geldt voor abonneetelevisie.[199] In het licht van het principe van effectief pluralisme dat aan artikel 10 EVRM ten grondslag ligt, oordeelde het Hof, dat het onthouden van een uitzendfrequentie aan een private tv-zender die over een vergunning beschikte, onder meer gezien de gebrekkige wetgeving, met deze bepaling in strijd was.[200]
 
Zoals in paragraaf 18 al kort aangestipt gaat het Europese Hof voor de Rechten van de Mens veelal uit van directe horizontale werking van artikel 10 EVRM, wanneer het rechtszaken betreft waarin bekende personen met een beroep op hun privacy (artikel 8 EVRM) een rechterlijk publicatieverbod vragen, en het Hof moet beoordelen of de nationale rechter hierbij de juiste afweging tussen beide rechten heeft gemaakt. Uitgangspunt daarbij is dat deze rechten in beginsel gelijkwaardige rang toekomt, en dat het van de concrete publicatie(wijze), persoon en omstandigheden afhangt welk recht prevaleert.[201] Zo hebben publieke personen weliswaar ook recht op privacy,[202] maar vaker dan bij ‘gewone’ mensen zal de informatieve meerwaarde voor het algemene publiek de doorslag ten gunste van de vrijheid van meningsuiting met zich brengen.[203] Overigens gunt het Europese Hof in dergelijke zaken, mede vanwege een gebrek aan consensus in de rechtspraktijk van de verschillende lidstaten, aan de nationale rechter een ruime appreciatiemarge.[204] Ook bij de afweging tussen de vrijheid van meningsuiting en bijvoorbeeld het auteursrecht (dat onderdeel uitmaakt van het eigendomsrecht in artikel 1 Protocol 1 EVRM) wordt aan de lidstaat een aanzienlijke marge gelaten.[205]
 

 
20  Internet
 

Zoals hiervoor reeds aangestipt vallen publieke digitale uitingen en communicatie onder de bescherming van artikel 7, derde lid, Grondwet. Van meer betekenis is evenwel de bescherming die artikel 10 EVRM biedt. Met name de komst van het internet roept nieuwe vragen in verband met deze bepaling op, waarbij de belangrijke en kritische rol van dit medium in het algemeen vooropgesteld wordt.[206] Zo oordeelde het Hof dat staten een positieve verplichting hebben om een effectief stelsel van bescherming van de journalistieke uitingsvrijheid op het internet in te richten.[207] Een blokkade van de internetserviceprovider Google Sites en alle daarop aangeboden (‘gehoste’) websites oordeelde het Hof in strijd met artikel 10 EVRM, nu daarvoor geen wettelijke grondslag was (de overwegingen van het Hof lijken overigens ook de conclusie te rechtvaardigen dat de inbreuk disproportioneel was).[208] Het blokkeren van toegang tot YouTube is aangemerkt als een inbreuk op artikel 10 EVRM , nu daarvoor geen voldoende wettelijke grondslag was.[209] Ook het ontzeggen van toegang tot bepaalde websites aan gedetineerden acht het EHRM onder bepaalde omstandigheden in strijd met artikel 10 EVRM, in het bijzonder met de vrijheid om informatie te ontvangen.[210] Tenslotte verdient aandacht dat stringente aansprakelijkheid van mediabedrijven voor de inhoud van (achteraf onrechtmatig geoordeelde) hyperlinks in hun artikelen in strijd is met artikel 10 EVRM.[211]
       Het belang van de vrijheid van meningsuiting op internet betekent echter niet dat daaraan geen grenzen gesteld kunnen worden. Zo oordeelde het Hof een beperking van dit recht door de strafrechtelijke veroordeling van twee oprichters van Pirate Bay (een website die het delen van muziek, films, games e.d. faciliteerde ook als dat gepaard ging met inbreuken op copyright) in het licht van bescherming van intellectuele eigendom aanvaardbaar.[212] Daarnaast zijn ook beperkingen die gericht zijn op bescherming van kwetsbare personen, zoals kinderen en jeugdigen, in principe gerechtvaardigd.[213] Belangwekkend is een arrest waarin de boete voor het nalaten om uit zichzelf ‘hate speech’ te verwijderen, opgelegd aan een onderneming die een internet-platform exploiteerde waarop derden naar aanleiding van daarop gepubliceerde inhoud commentaar konden geven, in het licht van artikel 10, tweede lid, EVRM toelaatbaar geacht werd.[214]
       Naast artikel 10 EVRM is ook het EU-Handvest van de grondrechten van groot belang voor de betekenis van de vrijheid van meningsuiting op het internet. Hoewel de eerste twee zinnen van artikel 11 van het Handvest identiek zijn aan die van artikel 10 EVRM, lijkt het Hof van Justitie toch een eigen koers te varen, waarin een sterkere positie toegekend wordt aan het recht op privacy, zoals gewaarborgd in artikelen 7 en 8 van het Handvest en in secundaire EU-wetgeving. Zo oordeelde het Hof van Justitie dat particulieren onder omstandigheden op grond van hun privacybelang het recht hebben om van internetproviders te eisen dat zij zoekresultaten – verkregen op basis van het zoeken op hun naam – verwijderen (‘recht op vergetelheid’).[215] In het arrest Schrems besliste het Hof dat gegevens van Europese internetgebruikers niet zonder nadere waarborgen in de Verenigde Staten (in de vorm van een ‘Amerikaanse cloud’) mogen opslaan.[216] Anderzijds heeft het Hof geoordeeld dat nationale rechters bij de belangenafweging tussen auteursrecht enerzijds en de rechten van de gebruikers van beschermd materiaal in de informatiemaatschappij anderzijds, sterk rekening dienen te houden met de in artikel 11 van het Handvest neergelegde vrijheid van meningsuiting en informatievrijheid.[217] Ook gaat de nadruk die het Hof legt op het recht op privacy soms hand in hand met het beschermen van de vrijheid van meningsuiting.[218]
 
 

21   Bronbescherming voor journalisten

 
Het recht op journalistieke bronbescherming is niet in nationale wetgeving vastgelegd en vloeit ook niet als zodanig voort uit artikel 7 Grondwet. Wel vooronderstelt artikel 10 EVRM dat recht. In 1996 wees het EHRM het Goodwin-arrest, waarin het overwoog dat bescherming van journalistieke bronnen een van de basisvoorwaarden voor de persvrijheid is: zonder deze bescherming komt de waakhondfunctie van de media in gevaar. Daarom is een maatregel die inbreuk maakt op de bronbescherming niet verenigbaar met artikel 10 EVRM, tenzij een zwaarder wegend publiek belang dit rechtvaardigt.[219] In de afgelopen jaren heeft het EHRM Nederland drie keer veroordeeld wegens schending van het journalistieke bronbeschermingsrecht.
       De eerste keer dat schending van het recht op bronbescherming werd aangenomen was in het arrest Voskuil/Nederland. Journalist Voskuil was gegijzeld door de Nederlandse overheid omdat hij zijn bron niet wilde prijsgeven. Dit was volgens het EHRM echter iet toegestaan.[220]  Naar aanleiding van dit arrest beloofde de minister van Justitie het recht op bronbescherming voor journalisten wettelijk vast te leggen.[221] In 2010 oordeelde het EHRM opnieuw dat Nederland het recht op bronbescherming uit artikel 10 EVRM had geschonden, in de zaak Sanoma tegen Nederland. Zonder voorafgaande onpartijdige (rechterlijke) toetsing werd er journalistiek materiaal van Sanoma in beslag genomen. Ook dat was volgens het EHRM niet toegestaan.[222] Een laatste schending deed zich voor in de zaak Telegraaf vs. Nederland. Journalisten waren afgeluisterd om zo de identiteit van hun bronnen te achterhalen. Omdat ook ten aanzien van het toepassen van dergelijke bevoegdheden geen onpartijdige toetsing bestond, waren de artikelen 8 en 10 van het EVRM geschonden.[223] In reactie op deze arresten heeft de wetgever in 2018 voorzien in een algemene regeling inzake bronbescherming in strafzaken.[224]
        
 

22.  Naar een nieuw grondwetsartikel?

 
Er is in beschouwingen over de vrijheid van meningsuiting nogal wat kritiek op het huidige artikel 7 Grondwet. Het beschermingsniveau is in dit artikel afhankelijk van de gehanteerde techniek (drukpers; radio en tv; overige middelen); het grondrecht is niet toegesneden op media als internet; het verspreidingsrecht is slechts partieel (via de jurisprudentie), en de ontvangstvrijheid als zodanig in het geheel niet door het grondrecht beschermd; de uitsluiting van handelsreclame van het grondrechtelijk beschermingsregime is te rigoureus; de terminologie is verouderd (‘drukpers’, ‘openbaren van gedachten en gevoelens’); gezien de concentraties in de mediasector ontbreekt ten onrechte de zorgplicht van de overheid voor een pluriform informatieaanbod. Een belangrijk deel van de waarborgfuncties met betrekking tot de vrijheid van meningsuiting worden overigens door artikel 10 EVRM vervuld.
 
In 2000 heeft de door de regering ingestelde Commissie Grondrechten in het digitale tijdperk (de Commissie-Franken) mede met het oog op modernisering van onder andere artikel 7 Gw voorstellen gedaan tot grondige herziening van deze bepaling.[225] Het voorstel van de Commissie-Franken[226]: was om in het eerste lid een techniek-onafhankelijke formulering van de vrijheid van meningsuiting te geven, waaronder nu mede (integraal) de verspreidingsvrijheid en de ontvangstvrijheid begrepen is. Het tweede lid zou een algemene beperkingsclausule moeten bevatten, waarin (a) het verbod op voorafgaand verlof ter zake van de openbaringsvrijheid behouden is en uitgebreid wordt tot de andere uitingsmiddelen[227]; (b) beperkingen wat betreft de inhoud zouden slechts aan de formele wet zijn voorbehouden; en (c) grosso modo de verspreidingsjurisprudentie samengevat is[228] en uitgebreid wordt tot verspreiding[229] via alle daartoe geschikte uitingsmiddelen. Ook handelsreclame zou door het grondrecht bestreken moeten worden, maar op grond van het derde lid sterker aan banden gelegd kunnen worden dan andere uitingen. Een vierde lid zou ten slotte de grondslag voor het vergunningenstelsel in de Mediawet moeten gaan vormen, waarbij de omroepprogrammering vooraf in algemene zin zou worden getoetst op pluriformiteitseisen. Opvallend was dat de Commissie een dergelijk stelsel ook van toepassing wilde laten zijn op dagbladen en tijdschriften, de commerciële omroep en internet.[230] Dat zou een voorafgaand toezicht op de (algemene) inhoud betekenen, hetgeen onder de huidige Grondwet voor andere media dan radio en tv niet geoorloofd is, en voor een medium als internet nauwelijks te realiseren is.[231] De voorstellen van de Commissie-Franken hebben niet tot een concreet wijzigingsvoorstel van artikel 7 Grondwet geleid.[232] Na een kritisch advies van de Raad van State[233] besloot de regering hieraan geen verder vervolg te geven.
 
Ook door de Staatscommissie Grondwet (de Commissie-Thomassen) is geadviseerd om artikel 7 Grondwet te wijzigen. De Commissie stelde voor de beperking tot de drukpers in artikel 7 lid 1 Grondwet te laten vervallen, opdat het verbod van voorafgaand verlof zich zou uitstrekken tot alle uitingsvormen.[234] Daarnaast stelde de Commissie voor een bepaling op te nemen die in zou houden dat de overheid de pluriformiteit van de media zou moeten eerbiedigen.[235] Dit advies is door de regering niet overgenomen.[236]
Wel is overgenomen het advies om artikel 13 Grondwet te moderniseren. De regering heeft hiertoe een wetsvoorstel ingediend, dat beoogt naast het briefgeheim ook het telecommunicatiegeheim te beschermen.[237] Het gaat dan evenwel niet om de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid om de mening publiek te maken, maar juist het recht om de eigen mening voor zichzelf en voor een beperkte groep te houden, dus voor de overheid en het brede publiek af te schermen. Dit recht staat in de optiek van de regering overigens mede in dienst van het openbaar debat; de vrijheid van meningsuiting zou immers worden uitgehold indien individuen niet autonoom kunnen beslissen of zij privé dan wel in de openbaarheid communiceren.[238] Mogelijk interessant in het licht van de toekomst van artikel 7 Grondwet is, dat de regering in het kader van het beoogde nieuwe artikel 13 Grondwet belang hecht aan het techniekonafhankelijk maken van dit grondwetsartikel. Omdat andere communicatiemiddelen een belangrijke plaats hebben verworven in de maatschappij, zou de overheid, zo meent de regering, geen voorkeur moeten geven aan het ene of het andere communicatiemiddel als het gaat om het beschermingsniveau.[239]  

 
Verkort geciteerde literatuur


Commissie-Franken 2000
Commissie grondrechten in het digitale tijdperk (rapport Commissie-Franken), Den Haag 2000.
 
Van der Hoeven 1988
J. van der Hoeven, De plaats van de grondwet in het constitutionele recht (aangevulde heruitgave diss. Amsterdam UvA), Zwolle: Tjeenk Willink 1988.
 
Kistenkas 1989
F.H. Kistenkas, Vrije staatscommunicatie. De rol van de locale overheid bij de regulering van de uitingsvrijheid in rechtsvergelijkend perspectief (diss. Amsterdam UvA), Arnhem: Gouda Quint 1989.
 
Kortmann 2016
C.A.J. M. Kortmann e.a., Constitutioneel recht, Deventer: Wolters Kluwer 2016.
 
De Meij e.a. 2000
J.M. de Meij e.a., Uitingsvrijheid. De vrije informatiestroom in grondwettelijk perspectief, Amsterdam: Cramwinckel 2000.
 
Nieuwenhuis 2011
A.J. Nieuwenhuis, Over de grens van de vrijheid van meningsuiting, Nijmegen: Ars Aequi 2011.
 
Vermeulen 1992
B.P. Vermeulen, ‘Commentaar op artikel 7 Grondwet’, in: P.W.C. Akkermans & A.K. Koekkoek (red.), De Grondwet. Een artikelsgewijs commentaar, Zwolle: Tjeenk Willink 1992.
 
Vermeulen 2000
B.P. Vermeulen, ‘Commentaar op artikel 7 Grondwet’, in: A.K. Koekkoek (red.), De Grondwet. Een systematisch en artikelsgewijs commentaar, Zwolle: Tjeenk Willink 2000.
 
De Winter 1993
R.E. de Winter, De heersende leer. Honderd jaar verspreidingsjurisprudentie: 1892-1992(diss. Maastricht), Den Haag: Sdu 1993.
 
Jurisprudentie
 
EHRM 26 april 1979, ECLI:NL:XX:1979:AC6568, NJ 1980, 146 (Sunday Times).
EHRM 25 maart 1985, ECLI:NL:XX:1985:AC8812, NJ 1987, 900 (Barthold).
EHRM 8 juli 1986, ECLI:NL:XX:1986:AC0448, NJ 1987, 901 (Lingens).
EHRM 7 juli 1989, ECLI:NL:XX:1989:AB9903, NJ 1991, 659 (Gaskin).
EHRM 20 november 1989, NJ 1991, 738 (Markt Intern Verlag).
EHRM 22 februari 1989, ECLI:NL:XX:1989:AD0633, NJ 1991, 686 (Barfod).
EHRM 24 mei 1988, ECLI:NL:XX:1988:AD0333, NJ 1991, 685 (Müller).
EHRM 28 maart 1990, ECLI:NL:XX:1990:AD1073, NJ 1991, 739 (Groppera).
EHRM 22 mei 1990, ECLI:NL:XX:1990:AD1123, NJ 1991, 740 (Autronic).
EHRM 26 november 1991, ECLI:NL:XX:1991:AD1542, NJ 1992, 457 (Observer en Guardian).
EHRM 23 mei 1991, ECLI:NL:XX:1991:AD1416,NJ1992, 456 (Oberschlick I).
EHRM 23 april 1992, ECLI:NL:XX:1992:AD1657, NJ 1994, 102 (Castells).
EHRM 28 augustus 1992, ECLI:NL:XX:1992:AD1737, NJ 1994, 103 (Schwabe).
EHRM 24 november 1993,ECLI:NL:XX:1993:AD1994, NJ 1994, 559 (Lentia).
EHRM 24 februari 1994, NJ 1994, 518 (Casado Coca).
EHRM 23 juni 1994, NJ 1995, 365 (Jacubowski).
EHRM 20 september 1994, ECLI:NL:XX:1994:AD2150, NJ 1995, 366 (Otto-Preminger-Institut).
EHRM 23 september 1994, ECLI:NL:XX:1994:AD2162, NJ1995, 387 (Jersild).
EHRM 9 februari 1995, NJCM-Bulletin 1995, 480.
EHRM 26 april 1995, ECLI:NL:XX:1995:AD2337, NJ1996, 497 (Prager en Oberschlick).
EHRM 27 maart 1996,ECLI:NL:XX:1996:AD2519,NJ1996, 577 (Goodwin).
EHRM 25 november 1996, ECLI:NL:XX:1996:AD4445, NJ 1998, 359 (Wingrove).
EHRM 24 februari 1997, NJ 1998, 360 (De Haes en Gijsels).
EHRM 1 juli 1997, NJ 1999, 709 (Oberschlick II).
EHRM 29 augustus 1997, NJ 1999, 710 (Worm).
EHRM 19 februari 1998, ECLI:NL:XX:1998:AD4547, NJ 1999, 690 (Guerra).
EHRM 21 januari 1999, ECLI:NL:XX:1999:AD4559, NJ 1999, 713 (Fressoz en Roire).
EHRM 31 maart 2000, NJCM-Bulletin 2000, 36 (Wabl).
EHRM 13 september 2005, NJ 2007, 17 (I.A.).
EHRM 11 maart 2003, Mediaforum 2003-5, nr. 24 (Lesnik).
EHRM 24 juni 2004, ECLI:NL:XX:2004:AQ6531, AB 2005, 1 en NJ 2005, 22 (Von Hannover nr. 1).
EHRM 18 oktober 2005, EHRC 2006, 12 (Perrin).
EHRM 17 november 2005, NJ 2006, 249 (Metzger).
EHRM 22 november 2007, ECLI:NL:XX:2007:BC0481, NJ 2008, 216 (Voskuil/Nederland).
EHRM 2 december 2008,ECLI:NL:XX:2008:BH4341, EHRC 2009, 24 (K.U./Finland).
EHRM 16 december 2008, ECLI:NL:XX:2008:BH1809, NJ 2010, 149 (Kurshid Mustafa &Tarzibachi).
EHRM 10 maart 2009, ECLI:NL:XX:2009:BK0466 , NJ 2010, 109 (Times Newspapers Ltd).
EHRM 16 juli 2009, EHRC 2009, 111 (Feret).
EHRM 10 april 2010, EHRC 2010, 77 (Le Pen)
EHRM 14 september 2010, EHRC 2010, 136 (Sanoma/Nederland).
EHRM 18 januari 2011, ECLI:NL:XX:2011:BQ3081, EHRC 2011, 69 (MgN Limited).
EHRM 10 mei 2011,ECLI:CE:ECHR:2011:0510JUD004800908, 48009/08, EHRC 2011, 108 (Mosley/Verenigd Koninkrijk).
EHRM 21 mei 2011, EHRC 2011, 104 (Pravajo Delo).
EHRM 7 februari 2012, ECLI:NL:XX:2012:BW0603, EHRC 20012, 71 (Springer/Duitsland).
EHRM 7 februari 2012, ECLI:CE:ECHR:2012:0207JUD004066008, EHRC 2012, 72 (Von Hannover nr. 2).
EHRM 22 november 2012, ECLI:NL:XX:2012:BY6026,  EHRC 2013, 36 (De Telegraaf/Nederland).
EHRM 18 december 2012, EHRC 2013, 93 (Ahmet Yildirim).
EHRM 10 januari 2013,ECLI:CE:ECHR:2013:0110JUD003676908,  EHRC 2013, 95 (Ashby Donald).
EHRM 19 februari 2013, EHRC 2013, 180 (Neij and Sunde Kolmisoppi).
EHRM 22 april 2013, EHRC 2013, 149 (Animal Defenders International).
EHRM 14 januari 2014, EHRC 2014, 98 (Ruusunen/Finland). 
EHRM 12 juni 2014, EHRC 2014, 198 (Couderc en Hachette Filippacchi)..
EHRM 7 juni 2012, EHRC 2012, 188 (Centro Europa 7).
EHRM 28 oktober 2014, ECLI:NL:XX:2014:761, EHRC 2015, 31 (Gough/United Kingdom).
EHRM 16 juni 2015, ECLI:CE:ECHR:2015:0616JUD006456909, EHRC 2015, 172 (Delfi AS/Estland).
EHRM 15 oktober 2015, ECLI:CE:ECHR:2015:1015JUD002751008, NJ 2017, 451 (Perinec/Zwitserland).
EHRM 19 januari 2016, 17429/10, EHRC 2016, 111 (Kalda/Estland).
EHRM 27 juni 2017, ECLI:CE:ECHR: 2017:0627JUD000093113, NJ 2018, 67 (Satakunnan Markkinapörssi/Finland).
EHRM 17 juli 2017, ECLI:CE:ECHR:2017:0117JUD002157508, Computerrecht 2017, 101 (Jankovskis/Litouwen).
EHRM 4 december 2018, ECLI:CE:ECHR:2018:1204JUD001125716, NJ 2019, 293 (Magyar Jeti Zrt/Hongarije).
 
 
HvJ EU 12 juli 2011, ECLI:EU:C:2011:474 (L’Oréal/eBay).
HvJ EU 13 mei 2014, ECLI:EU:C:2014:317, EHRC 2014, 186 (Google Spain).
HvJ EU 6 oktober 2015, ECLI:EU:C:2015:650, zaak C-362/14 (Schrems).
HvJ EU 21 december 2016, ECLI:EU:C:2016:970, NJ 2017, 186, r.o. 101 (Tele2 Sverige),
HvJ EU 29 juli 2019, ECLI:EU:C:2019:625, zaak C-516/17, r.o. 50-59 (Spiegel Online/Volker Beck).
 
HR 7 november 1892, W 6259 (Haags ventverbod).
HR 29 juni 1910, W 9062.
HR 8 maart 1915, ECLI:NL:HR:1915:207, NJ 1915, 667
HR 2 oktober 1916, NJ 1916, 1095 (APV Rozendaal I).
HR 28 juni 1920, ECLI:NL:HR:1920:55, NJ 1920, 810 (APV Rozendaal II).
HR 5 november 1928, NJ 1929, 498 (Sanitas).
HR 13 november 1933, ECLI:NL:HR:1933:200, NJ 1936, 292 (Drukpersen).
HR 21 maart 1938, ECLI:NL:HR:1938:150, NJ 1938, 655.
HR 14 november 1938, NJ 1938, 655
HR 14 november 1938, NJ 1939, 268 (APV Arnhem).
HR 20 juni 1950, NJ 1951, 138 (APV Sittard I).
HR 20 juni 1950, 369 (APV Sittard II).
HR 20 juni 1950, ECLI:NL:HR:1950:276, NJ 1950, 619 (APV Breda).
HR 28 november 1950,ECLI:NL:HR:1950:1, NJ 1951, 137 (APV Tilburg).
HR 27 februari 1951, ECLI:NL:HR:1951:22, NJ 1951, 472.
HR 29 mei 1951, ECLI:NL:HR:1951:240, NJ1952, 367.
HR 10 juni 1952, ECLI:NL:HR:1952:35, NJ 1952, 688.
HR 17 maart 1953, ECLI:NL:PHR:1953:AG1989, NJ 1953, 389 (Nuth).
HR 12 januari 1960, ECLI:NL:HR:1960:91, NJ 1960, 273.
HR 22 maart 1960, ECLI:NL:HR:1960:65, NJ 1960, 274 (Verkoop van boeken).
HR 29 november 1960, NJ 1961, 206.
HR 18 april 1961, ECLI:NL:HR:1961:110, NJ 1961, 273.
HR 23 mei 1961, ECLI:NL:HR:1961:154, NJ 1961, 427 (Vestigingsbesluit Grafische Bedrijven).
HR 25 juni 1963, ECLI:NL:HR:1963:42, NJ 1964, 239.
HR 25 juni 1965, ECLI:NL:PHR:1965:AC4587, NJ 1966, 115.
HR 24 januari 1967, ECLI:NL:PHR:1967:AD3700, NJ 1967, 270(Nederland ontwapent).
HR 24 januari 1967, ECLI:NL:PHR:1967:AB5781, NJ 1967, 273.
HR 30 mei 1967, ECLI:NL:PHR:1967:AB6430, NJ1968, 4 (Vietnam I).
HR 30 mei 1967, ECLI:NL:PHR:1967:AB6431, NJ1968, 5 (Vietnam II).
HR 30 januari 1968, ECLI:NL:PHR:1968:AB6396, NJ 1968, 199.
HR 14 januari 1969, ECLI:NL:PHR:1969:AD3705, NJ 1969, 191.
HR 18 januari 1972, ECLI:NL:PHR:1972:AD3714, NJ 1972, 193 (Landschapsverordening Zeeland).
HR 19 september 1977, ECLI:NL:PHR:1977:AC6041, NJ1978, 516.
HR 4 oktober 1977, NJ 1978, 521 (Schrijfmachines).
HR 22 mei 1979, NJ 1979, 505.
HR 2 oktober 1979, NJ 1980, 105; AB 1980, 231.
HR 24 juni 1980, ECLI:NL:PHR:1980:AC6936, NJ 1981, 659.
HR 17 februari 1981, ECLI:NL:PHR:1981:AC7139,NJ1981, 299 (APV Helden).
HR 27 oktober 1981, NJ 1982, 103.
HR 2 maart 1982, ECLI:NL:PHR:1982:AB9087, NJ 1984, 133.
HR 5 april 1983, ECLI:NL:PHR:1983:AB9088, NJ1984, 134.
HR 24 juni 1983, ECLI:NL:HR:1983:AD2221, AB 1983, 548; NJ 1984, 801.
HR 28 juni 1983,ECLI:NL:PHR:1983:AC8054, NJ 1984, 64 (Zevenaar).
HR 27 januari 1984,ECLI:NL:PHR:1984:AG4744, NJ 1984, 802.
HR 27 januari 1984,ECLI:NL:PHR:1984:AG4743, NJ 1984, 803.
HR 8 maart 1985, ECLI:NL:PHR:1985:AG4973, NJ 1986, 437.
HR 21 januari 1986, NJ 1986, 441; AB 1986, 572 (Gouda).
HR 11 februari 1986, ECLI:NL:PHR:1986:AC9223, NJ1986, 673.
HR 10 juni 1986, ECLI:NL:PHR:1986:AC1494, NJ1987, 133.
HR 26 mei 1987, AB 1988, 106; NJ 1988, 1005.
HR 17 november 1987, ECLI:NL:PHR:1987:AD0040, NJ 1988, 394.
HR 17 november 1987, NJ 1988, 532.
HR 11 december 1987, ECLI:NL:PHR:1987:AC2270, NJ 1990, 73 (Kabelregeling).
HR 5 januari 1988, Gst. 6872, 5; NJCM-Bulletin 1989, 439.
HR 4 maart 1988, ECLI:NL:PHR:1988:AB8703, NJ 1989, 361.
HR 18 oktober 1988, ECLI:NL:PHR:1988:AD0464, NJ1989, 476.
HR 18 september 1989, ECLI:NL:PHR:1989:AD0876, NJ1990, 94 (Bluf!).
HR 17 oktober 1989, NJ 1990, 222; AB 1990, 318.
HR 20 april 1990, ECLI:NL:PHR:1990:AD1092, NJ 1990, 702.
HR 12 juni 1992, ECLI:NL:HR:1992:ZC0633, NJ 1992, 554.
HR 23 juni 1992,ECLI:NL:HR:1992:ZC9073, Gst. 6961, 4.
HR 10 november 1992, ECLI:NL:HR:1992:ZC9136, NJ 1993.
HR 22 januari 1993, ECLI:NL:HR:1993:ZC0833, AB 1993, 198; NJ 1994, 734.
HR 26 januari 1993, ECLI:NL:PHR:1993:AD1824, NJ 1993, 534.
HR 9 februari 1993, ECLI:NL:HR:1993:ZC9229, NJ 1993, 646.
HR 21 januari 1994, ECLI:NL:HR:1994:ZC1240, NJ 1994, 473.
HR 21 oktober 1994, AB 1995, 393; NJ 1996, 346.
HR 6 januari 1995, ECLI:NL:HR:1995:ZC1602, AB 1995, 370; NJ 1995, 422.
HR 16 april 1996,ECLI:NL:PHR:1996:AD2525,NJ1996, 527
HR 26 april 1996, AB 1996, 372; NJ 1996, 728 (Rasti Rostelli).
HR 10 mei 1996, ECLI:NL:HR:1996:ZC2072, NJ 1996, 578.
HR 15 november 1996, NJ 1997, 482; AB 2000, 155.
HR 1 april 1997, ECLI:NL:HR:1997:ZD0677, NJ 1997, 457.
HR 2 mei 1997, ECLI:NL:HR:1997:ZC2364, NJ1997, 661.
HR 13 juni 1997, ECLI:NL:HR:1997:ZC2392, NJ 1998, 361.
HR 15 januari 1999, ECLI:NL:HR:1999:ZC2817, NJ 1999, 665.
HR 18 mei 1999, ECLI:NL:HR:1999:ZD1538, NJ1999, 634.
HR 18 mei 1999, ECLI:NL:HR:1999:ZD1538, NJ 1999, 634.
HR 21 maart 2000, ECLI:NL:HR:2000:AA5201, NJ 2000, 482.
HR 2 mei 2003, ECLI:NL:PHR:2003:AF3416, NJ 2004, 80 (Breekijzer).
HR 18 januari 2008, ECLI:NL:HR:2008:BB3210, NJ 2008, 274.
HR 10 maart 2009, ECLI:NL:HR:2009:BF0655, NJ 2010, 19 (‘Gezwel-arrest’).
HR 23 oktober 2010, LJN:BM 9135.
HR 11 november 2011, ECLI:NL:HR:2011:BU3917, NJ 2012, 529.
HR 11 mei 2012, ECLI:NL:HR:2012:BV1031, NJ 2012, 530.
HR 4 oktober 2013, ECLI:NL:HR:2013:851, NJ 2013, 479.
HR 3 april 2015, ECLI:NL:HR:2015:841, NJ 2015, 183.
HR 2 juli 2019, ECLI:NL:HR:2019:1069, NJ 2019, 349.
 
ArRvS 10 oktober 1978, AA 1979, 477 (Leerdam).
ArRvS 23 oktober 1978, ECLI:NL:RVS:1978:AM4662, AB 1979, 499.
ArRvS 28 april 1981, AB 1981, 480.
ArRvS 17 mei 1983, ECLI:NL:RVS:1983:AM7167, AB 1983, 514.
ArRvS 19 januari 1987,ECLI:NL:RVS:1987:AM9686,  AB 1988, 58.
ArRvS 8 april 1988, ECLI:NL:RVS:1988:AN0254, AB1989, 88.
ArRvS 8 april 1988, AB 1988, 347.
ArRvS 9 mei 1991, AB 1992, 178
ArRvS 24 juni 1991, ECLI:NL:RVS:1991:AN2219, AB 1992, 26.
ArRvS 15 juli 1991, Gst. 6931, 6.
ArRvS 24 december 1992, AB 1994, 92.
ArRvS 30 december 1993, ECLI:NL:RVS:1993:AN3571, AB 1994, 242.
 
AgRvS 20 november 1992, ECLI:NL:RVS:1992:AN3015, AB 1993, 241.
 
AbRvS 23 december 1994, AB 1995, 163.
AbRvS 22 juni 1994, AB 1995, 260.
AbRvS 5 januari 1996, ECLI:NL:RVS:1996:AN5002,  AB1996, 179.
AbRvS 17 september 1998, ECLI:NL:RVS:1998:AN5800, AB 1998, 431.
AbRvS 5 juni 2002, ECLI:NL:RVS:2002:AE3664, AB 2002, 361.
AbRvS 24 juli 2002, ECLI:NL:RVS:2002:AE5780, AB 2003, 204.
AbRvS 20 april 2005, ECLI:NL:RVS:2005:AT4255, AB 2005, 180.
AbRvS 14 september 2011, JB 2011, 253.
AbRvS 12 november 2014, ECLI:NL:RVS:2014:4117, AB 2015, 55 (Zwarte Piet).
AbRvS 7 maart 2018, ECLI:NL:RVS:2018:785, AB 2018, 204.
 
VzArRvS 9 maart 1984, AB 1985, 192.
VzArRvS 10 augustus 1989, Gst. 6889, 4.
VzArRvS 15 maart 1990, Gst. 6904, 9.
VzArRvS 15 maart 1990, ECLI:NL:RVS:1990:AH3116,  Gst. 6907, 3.
VzArRvS 17 augustus 1990, AB 1991, 44.
VzArRvS 6 september 1985, AB 1986, 422.
VzArRvS 1 oktober 1993, Gst. 6979, 3.
 
CRvB 3 januari 1985, ECLI:NL:CRVB:1985:AO8271, TAR 1985, 59.
CRvB 5 juni 1986, TAR 1986, 208.
CRvB 5 juni 1986, TAR 1986, 209.
CRvB 29 mei 1997, AB 1997, 348.
CRvB 16 juni 1988, ECLI:NL:CRVB:1988:AK3163, TAR 1988, 165.
CRvB 2 maart 1995, ECLI:NL:CRVB:1995:AK5987, TAR 1995, 142.
 
CBB 22 juni 1994, AB 1995, 472.
 
Hof Amsterdam 13 september 1984, ECLI:NL:GHAMS:1984:AC3177, NJ 1985, 409.
Hof Den Haag 24 oktober 1996, KG 1997, 4.
Hof Den Haag 16 september 1997, KG 1997, 328.
Hof Den Haag 9 juni 1999, AB 1999, 328.
Hof Amsterdam 21 januari2009, NJ 2009, 19.
Hof Den Haag 6 januari 2015, NJF 2015, 65.
 
Rb. Alkmaar 25 november 1993, ECLI:NL:RBALK:1993:AK5667, TAR 1994, 50.
Rb. Amsterdam 16 augustus 1995, NJ 1996, 576.
Rb. Amsterdam 13 juni 1995,ECLI:NL:RBAMS:1995:AC3129,  NJ 1995, 664.
Rb. Amsterdam 10 augustus 2004, Prg. 2005, 1.
Rb. Amsterdam 23 juni 2011,ECLI:NL:RBAMS:2011:BQ9001, NJ 2012, 370.
Rb. Noord-Holland 21 april 2017, ECLI:NL:RBNHO:2017:3405, NJF 2017, 321.
Rb. Midden-Nederland 27 september 2017, ECLI:NL:RBMNE:2017:5135, AR 2017, 5313.
Rb. Amsterdam 15 april 2019, ECLI:NL:RBAMS:2019:2691, NJF 2019, 522.
Rb. Rotterdam 26 juni 2019, ECLI:NL:RBROT:2019:5084.
 
Pres. Rb. Amsterdam 22 september 1988, KG 1988, 423.
Pres. Rb. Alkmaar 1 oktober 1998,ECLI:NL:RBALK:1998:AH7724, KG 1998, 326.
 
Ktg. Roermond 10 april 1984, NJ 1984, 676.
Ktg. Den Haag 22 oktober 1994, NJ 1985, 286.
 
KB 11 mei 1948, AB 1948, 642:
KB 5 juni 1986,ECLI:NL:XX:1986:AM9086, AB 1986, 569.
KB 29 mei 1987, AB 1988, 15.
KB 20 april 1989, AB 1989, 304.
 


Noten

  1. Deze tekst is ten dele ontleend aan Kortmann 2016, p. 462 e.v.
  2. HR 7 november 1892, W 6259.
  3. HR 28 november 1950, NJ 1951, 137.
  4. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 32-33.
  5. Zie nader hierover De Meij e.a. 2000, p. 60 e.v.
  6. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 11.
  7. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 11 en 29.
  8. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 11.
  9. Hof Den Haag 24 oktober 1996, KG 1997, 4.
  10. HR 22 januari 1993, AB 1993, 198; NJ 1994, 734.
  11. Voor een overzicht zie De Meij e.a. 2000, p. 72-73.
  12. Het (verbod op) voorafgaand verlof heeft alleen betrekking op de overheid: HR 17 oktober 1989, NJ 1990, 222, AB 1990, 318: ABRvS 5 juni 2002, AB 2002, 361. Het vereiste van instemming van de eigenaar van onroerende zaak om daarop gedrukte stukken aan te brengen, of een clausule in een arbeidsovereenkomst die een journalist verplicht om zijn concepten aan zijn redacteur ter goedkeuring voor te leggen voordat ze gepubliceerd worden, is hiermee dus niet in strijd.
  13. HR 7 november 1892, W 6259 oordeelde reeds dat ‘die openbaarmaking zelve niet door preventieve maatregelen mag worden belet’; evenzo Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 18 en Kamerstukken II 1976/77, 13872, nr. 7, p. 26. Zie over het verbod van voorafgaand verlof A.J. Nieuwenhuis, ‘Achtergrond en huidige betekenis van het verbod van voorafgaand verlof’, NJCM-Bulletin 2011, p. 24-43.
  14. De tekst van artikel 227 van de Grondwet van 1815, de voorloper van het huidige artikel 7, eerste lid, Gw drukte dit duidelijker uit: ‘Het is aan elk geoorloofd om zijne gedachten en gevoelens door de drukpers, als een doelmatig middel tot uitbreiding van kennis en voortgang van de verlichting te openbaren, zonder eenig voorafgaand verlof daartoe noodig te hebben, blijvende nogtans elk voor het geen hij schrijft, drukt, uitgeeft of verspreidt, verantwoordelijk aan de maatschappij of bijzondere personen, voor zoo verre deze regten mogten zijn beleedigd.’ Met de sinds 1848 geldende tekst is niet beoogd hierin wijziging aan te brengen, zie Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 18-19.
  15. HR 7 november 1892, W 6259 (Haags ventverbod), onder verwijzing naar artikel 227 Grondwet 1815.
  16. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 18 en Kamerstukken II 1976/77 13872, nr. 7, p. 26.
  17. Hof Den Haag 29 december 2015, ECLI:NL:GHDHA:2015:3545, NJ 2017/55.
  18. De Meij e.a. 2000, p. 96-97.
  19. HR 13 november 1933, NJ 1936, 292 (Drukpersen); HR 4 oktober 1977, NJ 1978, 521 (Schrijfmachines).
  20. HR 17 november 1987, NJ 1988, 394 en HR 18 september 1989, ECLI:NL:PHR:1989:AD0876, NJ 1990, 94 (inbeslagneming en onttrekking aan het verkeer van het weekblad Bluf!).
  21. Zie over deze materie L. Tomesen, Inbeslagneming en de vrijheid van meningsuiting en drukpers (diss. Maastricht), Arnhem: Gouda Quint 1995.
  22. Hof Amsterdam 13 september 1984, NJ 1985, 409; HR 2 mei 2003, ECLI:NL:PHR:2003:AF3416, NJ 2004/80 (Breekijzer).
  23. Vermoedelijk in deze zin ten aanzien van drukkerijen: HR 23 mei 1961, ECLI:NL:HR:1961:154, NJ 1961, 427 (Vestigingsbesluit Grafische Bedrijven).
  24. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 22, noot 8; HR 11 februari 1986, NJ 1986, 673; KB 20 april 1989, AB 1989, 304; AGRvS 20 november 1992, AB 1993, 241.
  25. HR 23 mei 1961, NJ 1961, 427.
  26. ARRvS 17 mei 1983, AB 1983, 514. Zo vallen opschriften in neonletters HR 24 januari 1967, ECLI:NL:PHR:1967:AD3700, NJ 1967, 270 (Nederland ontwapent); ARRvS 8 april 1988, AB 1988, 347 (Lichtreclame), op sandwichborden HR 30 mei 1967, ECLI:NL:PHR:1967:AB6430, NJ 1968, 4 (Vietnam I) en op spandoeken VzARRvS 15 maart 1990, Gst. 6904, 9) onder artikel 7, eerste lid, Grondwet.
  27. HR 8 maart 1915, NJ 1915, 667 resp. HR 21 maart 2000, NJ 2000/482.
  28. Zo bracht ABRvS 14 juli 2010, ECLI:NL:RVS:2010:BN1135, Gst. 2010, 7339, JB 2010/215 het in metershoge witte letters op het dak van een boerderij geverfde opschrift ‘Jezus redt’ niet onder het eerste maar het derde lid van artikel 7 Grondwet.
  29. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 33 en Kamerstukken I 1976/77, 13872/13 873, nr. 55b, p. 37; VzARRvS 9 maart 1984, AB 1985, 192.
  30. Kamerstukken II 1976/77, 13872, nr. 7, p. 30; Kamerstukken I 1976/77, 13872/13873, nr. 55b, p. 37. HR 17 februari 1981, 299 (APPV Helden) had opschriften tijdens betogingen reeds buiten de werkingssfeer van artikel 7 Gw geplaatst.
  31. HR 30 mei 1967, ECLI:NL:PHR:1967:AB6431, NJ 1968, 5 (Vietnam II).
  32. HR 21 maart 2000, NJ 2000/482.
  33. HR 18 januari 1972, ECLI:NL:PHR:1972:AD3714, NJ 1972, 193 (Landschapsverordening Zeeland); ARRvS 23 oktober 1978, AB 1979, 499.
  34. Kamerstukken II 1976/77, 13872, nr. 7, p. 26; Kamerstukken I 1976/77, 13872/13873, nr. 55b, p. 37-38.
  35. ARRvS 24 juni 1991, AB 1992, 26.
  36. HR 23 juni 1992, Gst. 6961, 4 resp. HR 21 maart 2000, NJ 2000, 482.
  37. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 4, p. 95.
  38. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 37-38 en Kamerstukken II 1976/77, 13872, nr. 7, p. 31.
  39. Resp. HR 28 november 1950, NJ 1951, 137, HR 17 maart 1953, NJ 1953, 389 en HR 23 mei 1961, NJ 1961, 427.
  40. Aldus vermoedelijk HR 23 mei 1961, ECLI:NL:HR:1961:154, NJ 1961, 427 (Vestigingsbesluit Grafische Bedrijven).
  41. HR 7 november 1892, W 6259. Zo ook Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 18 en 3, en Kamerstukken II 1976/77 13872, nr. 7, p. 26
  42. HR 17 november 1987, NJ 1988, 394; HR 18 september 1989, ECLI:NL:PHR:1989:AD0876, NJ 1990, 94 (Bluf!). Overigens achtte het Europees Hof voor de Rechten van de Mens de onttrekking aan het verkeer van Bluf! in strijd met artikel 10 EVRM: EHRM 9 februari 1995, NJCM-Bulletin 1995, 480.
  43. HR 7 november 1892, W 6783 (Haags ventverbod).
  44. Bedenk dat het in de openbare ruimte aanbieden en verspreiden van drukwerk in de periode waarin de verspreidingsjurisprudentie vorm kreeg een van de voornaamste bekendmakingsvormen was: radio en televisie werden in Nederland geïntroduceerd in de jaren twintig resp. vijftig.
  45. HR 23 maart 1896, W 6783; HR 29 juni 1910, W 9062; HR 2 oktober 1916, NJ 1916, 1095 (APV Rozendaal I). Zie ook KB 11 mei 1948, AB 1948, 642: een algemeen gemeentelijk verbod om (behoudens vergunning van B en W) een bibliotheek te exploiteren is in strijd met artikel 7 Grondwet
  46. HR 5 november 1928, NJ 1929, 498 (Sanitas).
  47. HR 28 juni 1920, ECLI:NL:HR:1920:55, NJ 1920, 810 (APV Rozendaal II); HR 14 november 1938, NJ 1939, 268 (APV Arnhem); HR 20 juni 1950, ECLI:NL:HR:1950:276, NJ 1950, 619 (APV Breda).
  48. HR 7 november 1892, W 6259.
  49. HR 28 november 1950, NJ 1951, 137. Op dezelfde dag werden nog twee andere, in hoofdlijnen gelijkluidende arresten betreffende het verspreidingsrecht gewezen: NJ 1951, 138 en 369 (APV Sittard I en II).
  50. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 18, 32-33. Te denken valt in dit verband aan artikel 21 Auteurswet, de Wet bescherming persoonsgegevens (Wet van 6 juli 2000, Staatsblad 302) alsmede de verderop genoemde ambtenarenwetgeving.
  51. Uitgebreid hierover: A.L.J. Janssens, A.J. Nieuwenhuis, Uitingsdelicten, Deventer: Wolters Kluwer 2019.
  52. Zie voor de betekenis van deze laatstgenoemde bepalingen HR 18 oktober 1988, NJ 1989, 476; HR 16 april 1996, NJ 1996, 527; HR 18 mei 1999, NJ 1999, 634; Hof Den Haag 9 juni 1999, AB 1999, 328. Uit de omvangrijke literatuur: G.A.I. Schuijt & D. Voorhoof (red.), Vrijheid van meningsuiting. Racisme en revisionisme, Gent: Academia 1995; T.E. Rosier, Vrijheid van meningsuiting en discriminatie in Nederland en Amerika (diss. Amsterdam VU), Nijmegen: Ars Aequi 1997; A.L.J.M. Janssens, Strafbare belediging (diss. Groningen), Amsterdam: Thela 1998; Nieuwenhuis 2011; L.A. van Noorloos, Hate speech revisited, Antwerpen: Intersentia 2011; L.A. van Noorloos, Strafbaarstelling van ‘belediging van geloof’, Boom Lemma Uitgevers 2014; Esther Janssen, Faith in public debate, Cambridge-Antwerpen-Portland: Intersentia 2015; A.L.J. Janssens, A.J. Nieuwenhuis, Uitingsdelicten, Deventer: Wolters Kluwer 2019.
  53. Wet van 23 januari 2014 tot wijziging van het Wetboek van Strafrecht in verband met het laten vervallen van het verbod op godslastering, Staatsblad 2014, 39; P. van Sasse van Ysselt, ‘Constitutionele worstelpartij tussen wetgever en vrijheid van meningsuiting’, NJB 2017, p. 1661-1668.
  54. Kamerstukken 34051.
  55. Bevestigd in HR 23 oktober 2010, ECLI:NL:HR:2010:BM9135, RvdW 2010/1423: uitlatingen moeten worden bezien in de gegeven omstandigheden van het geval en in het licht van mogelijke associaties die deze wekken.
  56. Rb. Amsterdam 13 juni 1995, NJ 1995, 664.
  57. HR 18 mei 1999, NJ 1999, 634.
  58. Nieuwenhuis 2011, p. 275.
  59. Hof Amsterdam 21 januari 2009, NJ 2009, 191.
  60. HR 10 maart 2009, ECLI:NL:HR:2009:BF0655, NJ 2010, 19 (‘Gezwel-arrest’). Zie hierover B.P. Vermeulen, ‘Strafbare belediging van God, godsdienst, godsdienstigen’, in P.H.P.H.M.C. van Kempen e.a. (red.), Levend strafrecht (Liber amicorum Ybo Buruma), Deventer: Kluwer 2011, p. 653-666.
  61. Rb. Amsterdam 23 juni 2011, NJ 2012, 370.
  62. Hof 4 september 2020, ECLI:NL:GHDHA:2020:1606.
  63. HR 4 oktober 2013, NJ 2013, 479; Rb. Amsterdam 10 augustus 2004, Prg. 2005, 1.
  64. Klaarblijkelijk dacht de regering daar overigens anders over: Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 4, p. 83 en Kamerstukken II 1976/77 1 872, nr. 7, p. 4.
  65. Dat zijn niet alleen de gemeenteraad en B en W op grond van artikel 149 resp. artikel 156, eerste lid, Gemeentewet. Ook Provinciale Staten ex artikel 145 Provinciewet (HR 24 januari 1967, NJ 1967, 270; HR 14 januari 1969, NJ 1969, 191; ARRvS 23 oktober 1978, AB 1979, 499) en de burgemeester ex artikel 172, derde lid, 175 en 176 Gemeentewet kunnen ter zake regels stellen. Anders dan bij andere grondrechten vereist beperking van dit grondrecht door lagere overheden hier geen specifieke formeel-wettelijke delegatie en is beperking dus ook mogelijk krachtens hun autonome bevoegdheden.
  66. Kamerstukken II 1976/77, 13 872, nr. 7, p. 27-28; Kamerstukken II 1988/89, 19 403, nr. 10, p. 98; M.C. Burkens, Algemene leerstukken van grondrechten naar Nederlands constitutioneel recht, Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1989, p. 125-126; P.J. Boon, Zonder voorafgaand verlof, Nijmegen: Ars Aequi 1993, p. 21-22; Van der Pot 2014, p. 344-345.
  67. Zie ook P.J. Boukema, Enkele aspecten van de vrijheid van meningsuiting in de Duitse Bondsrepubliek en in Nederland (diss. Amsterdam VU), 1966.
  68. HR 12 januari 1960, NJ 1960, 273. Zie in soortgelijke zin HR 19 september 1977, NJ 1978, 516 en HR 2 oktober 1979, NJ 1980, 105, AB 1980, 231 (‘het in artikel 7 verankerde recht’).
  69. Zie bijvoorbeeld ARRvS 8 april 1988, AB 1989, 88. Voor meer vindplaatsen zij verwezen naar Vermeulen 1992, p. 161.
  70. HR 28 november 1950, NJ 1951, 137 overwoog dat ‘juist in het inachtnemen van de grens der eerstgenoemde bevoegdheid van den gemeenteraad teneinde deze niet in een bevoegdheid tot algehele verboden gelijk de laatstgenoemde te doen ontaarden, het grondrecht zijn voornaamste eerbiediging heeft gevonden’.
  71. HR 26 januari 1993, NJ 1993, 534; HR 1 april 1997, NJ 1997, 457; AbRvS 17 september 1998, AB 1998, 431; HR 21 maart 2000, NJ 2000, 482. Zie voor oudere jurisprudentie in deze zin Vermeulen 1992, p. 161.
  72. HR 28 juni 1983, NJ 1984, 64; HR 21 januari 1986, NJ 1986, 441; AB 1986, 572; HR 5 januari 1988, Gst. 6872, 5; NJCM-Bulletin 1989, 439.
  73. Van der Hoeven (1988, p. 230) introduceerde in Nederland de term ‘connex’ onder verwijzing naar Carl Schmitt (C. Schmitt, Freiheitsrechte und institutionelle Garantien der Reichsverfassung, Berlin: Hobbing 1932, p. 13). Deze term wordt door de Hoge Raad gebezigd in HR 26 mei 1987, AB 1988, 106, NJ 1988, 1005.
  74. HR 28 november 1950, NJ 1951, 137: dat de begrenzing van de gemeentelijke reguleringsbevoegdheid de gemeenteraad niet alleen ontzegt ‘het geven van een verbod tot verspreiding van alle gedrukte stukken – waarnaast voor zijn bevoegdheid om verspreiding van gedrukte stukken van bepaalden inhoud te verbieden nog plaats zou zijn – maar de ontzegging van het geven van een verbod van laatstbedoelden aard mee omvat’.
  75. HR 11 december 1987, ECLI:NL:PHR:1987:AC2270, NJ 1990, 73 (Kabelregeling).
  76. HR 5 januari 1988, Gst. 6872, 5; NJCM-Bulletin 1989, 439. Vergelijkbare bewoordingen vinden we in HR 28 juni 1983, NJ 1984, 64 en HR 21 januari 1986, NJ 1986, 441; AB 1986, 572.
  77. De Winter 1993 geeft een uitgebreide schets van deze jurisprudentie.
  78. Zo reeds HR 27 februari 1951, NJ 1951, 472.
  79. Zie voor een uitgebreide opsomming Kistenkas 1989, p. 32-33.
  80. HR 29 juni 1910, W 9062; HR 29 mei 1951, NJ 1952, 367; HR 27 februari 1951, NJ 1951, 472.
  81. VzArRvS 10 augustus 1989, Gst. 6889, 4; VzArRvS 15 maart 1990 (2x), Gst. 6904, 9 en Gst. 6907, 3.
  82. Resp. HR 2 oktober 1916, NJ 1916, 1095 en HR 17 maart 1953, NJ 1953, 389.
  83. Resp. HR 28 juni 1920, NJ 1920, 810, HR 14 november 1938, NJ 1938, 655 en HR 22 mei 1979, NJ 1979, 505.
  84. HR 21 maart 1938, NJ 1938, 655, HR 24 juni 1980, NJ 1981, 659 en AbRvS 20 april 2005, AB 2005, 180; resp. HR 12 januari 1960, NJ 1960, 273, HR 5 april 1983, NJ 1984, 134, HR 28 juni 1983, NJ 1984, 65 en AbRvS 5 juni 2002, AB 2002, 361. Zie omtrent de overvloedige plakverbod-jurisprudentie nader Kistenkas 1989, p. 38 e.v., en De Winter 1993, p. 165 e.v., met verdere verwijzingen naar de jurisprudentie
  85. HR 17 maart 1953, ECLI:NL:PHR:1953:AG1989, NJ 1953, 389 (Nuth).
  86. HR 22 maart 1960, ECLI:NL:HR:1960:65, NJ 1960, 274 (verkoop van boeken); HR 29 november 1960, NJ 1961, 206 (verhuur van boeken).
  87. Zo reeds HR 29 mei 1951, NJ 1952, 367; HR 10 juni 1952, NJ 1952, 688; HR 17 maart 1953, NJ 1953, 389 (Nuth). Aldus ook HR 28 juni 1983, ECLI:NL:PHR:1983:AC8054, NJ 1984, 64 (Zevenaar); HR 21 januari 1986, NJ 1986, 441; AB 1986, 572 (Gouda).
  88. Kamerstukken II 1984/85, 19136, nr. 3, p. 53.
  89. Kamerstukken II 2008/09, 31876, nr. 3, p. 7.
  90. Kamerstukken II 1975/75, 13 872, nr. 3, p. 34 en Kamerstukken II 1976/77, 13872, nr. 7, p. 29-30. Aldus ook ABRvS 24 juli 2002, AB 2003, 204: in het kader van de vergunningverlening mogen de in het beleidsplan beschreven voorgenomen programma’s inhoudelijk getoetst worden op hun bijdrage aan verscheidenheid en vernieuwing. ARRvS 24 december 1992, AB 1994, 92 en CBB 22 juni 1994, AB 1995, 472 wekken dan ook ten onrechte de suggestie dat zulk een toetsing bij de toewijzing van zendertijd en frequenties in strijd zou kunnen komen met het censuurverbod van de tweede volzin van artikel 7, tweede lid, Grondwet.
  91. Wet van 6 november 2013, Staatsblad 2013, 454.
  92. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 4, p. 93.
  93. Zie wat betreft de invloed van het Europese recht reeds ARRvS 30 augustus 1989, AB 1991, 370 , ARRvS 5 september 1990, AB 1991, 360 (Cable One) en ARRvS 5 september 1990, AB 1991, 372 (RTL-Veronique).
  94. EHRM 24 november 1993, ECLI:NL:XX:1993:AD1994, NJ 1994, 559 (Lentia).
  95. Kamerstukken II 1976/77, 13872, nr. 7, p. 30.
  96. HR 11 december 1987, ECLI:NL:PHR:1987:AC2270, NJ 1990, 73 (Kabelregeling).
  97. Kamerstukken II 1976/77, 13872, nr. 7, p. 198.
  98. HR 2 mei 2003, ECLI:NL:PHR:2003:AF3416, NJ 2004, 80 (Breekijzer).
  99. Aldus ook Rb. Noord-Holland 21 april 2017, ECLI:NL:RBNHO:2017:3405,NJF 2017, 321; Rb. Midden-Nederland 27 september 2017, ECLI:NL:RBMNE:2017:5135, AR 2017/5313; Rb. Rotterdam 26 juni 2019, ECLI:NL:RBROT:2019:5084. Discussie bestaat overigens over de vraag in hoeverre het EHRM in zijn arrest van 10 mei 2011, ECLI:CE:ECHR:2011:0510JUD004800908, 48009/08, EHRC 2011, 108 (Mosley/Verenigd Koninkrijk) terughoudendheid voorschrijft bij een dergelijk preventief verbod.
  100. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 34.
  101. Aldus Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 35 ten aanzien van het spreken in het openbaar.
  102. Zie in deze zin Pres. Rb. Amsterdam 22 september 1988, KG 1988, 423.
  103. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 35; vgl. ook nr. 4, p. 91.
  104. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 4, p. 92; Kamerstukken I 1976/77, 13872/13873, nr. 55b, p. 37.
  105. CRvB 3 januari 1985, TAR 1985, 59; CRvB 5 juni 1986 (2x), TAR 1986, 208 en 209; CRvB 16 juni 1988, TAR 1988, 165.
  106. KB 5 juni 1986, AB 1986/569; KB 29 mei 1987, AB 1988/15; HR10 november 1992, NJ 1993/197; HR 9 februari 1993, NJ 1993/646.
  107. VzARRvS 17 augustus 1990, AB 1991, 44; ARRvS 15 juli 1991, Gst. 6931, 6; ABRvS 5 januari 1996, AB 1996, 179.
  108. ARRvS 30 december 1993, AB 1994, 242.
  109. Hof Den Haag 19 december 2019, AB 2020/179(verbod om uit te jouwen of met aanstootgevende taal etc. lastig te vallen).
  110. VzARRvS 9 maart 1984, AB 1985, 192.
  111. VzARRvS 6 september 1985, AB 1986, 422; ARRvS 19 januari 1987, AB 1988, 58.
  112. VzARRvS 13 juni 1985, AB 1986, 153. Sinds de inwerkingtreding in 1988 van het in artikel 9 vervatte betogingsrecht worden dergelijke kampen uitsluitend bestreken door die (specifieke) grondwetsbepaling en de wet ter uitvoering daarvan, de Wet openbare manifestaties (Wom).
  113. ARRvS 8 april 1988, AB 1989, 88.
  114. VzARRvS 1 oktober 1993, Gst. 6979, 3, AB 1994/207. Zie ook S. Zwemstra, Bescherming van uitingsrechten door administratieve rechters, Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1992. De Hoge Raad schaarde dergelijk optreden niet onder artikel 7 (eerste lid) Grondwet: HR 12 oktober 1982, NJ 1983/766.
  115. Kamerstukken II 1976/76, 13872, nr. 3, p. 34.
  116. Kamerstukken II 2017/18, 26643, nr. 553, p. 108.
  117. Kamerstukken II 1976/77, 13872, nr. 7, p. 26.
  118. Kamerstukken II 1984/85, 19136, nr. 3, p. 53.
  119. Kamerstukken II 2008/09, 31876, nr. 3, p. 7.
  120. Kamerstukken II 2019/20, 35361, nr. 4, p. 4.
  121. Privé-communicatie wordt beschermd door privacy-grondrechten zoals artikelen 10 en 13 Grondwet en artikel 8 EVRM en artikel 7 EU-Handvest van de grondrechten.
  122. Kamerstukken II 2013/14, 33989, nr. 3, p. 8, 17.
  123. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 35.
  124. Zie ook Kamerstukken II 2018/19, 30 950, nr. 176, p. 6, waarin de regering aangeeft tegenstander te zijn van initiatieven van overheidswege om de inhoudelijke boodschap van onafhankelijke media bij te sturen, omdat die al snel kunnen leiden tot een preventieve beperking van de vrijheid van meningsuiting van die media. Overigens wordt een enkele keer de opvatting aangetroffen dat het censuurverbod niet alleen geldt voor de overheid, maar dat uit artikel 7 Gw ook volgt dat burgers onwelgevallige uitingen niet indirect mogen censureren door bijvoorbeeld adverteerders onder druk te zetten, zie I. van Haaren-Dresens, ‘Ook onfatsoen verdient bescherming’, NJB 2017/1124, p. 1463-1464.
  125. Kamerstukken II 1975/75, 13872, nr. 3, p. 15.
  126. HR 26 april 1996, AB 1996, 372, NJ 1996, 728 (Rasti Rostelli).
  127. Hof Den Haag 16 september 1997, KG 1997, 328; Pres. Rb. Alkmaar 1 oktober 1998, KG 1998, 326.
  128. Kamerstukken II 1976/77, 13872, nr. 7, p. 26; ABRvS 19 januari 1987, AB 1988/58; ABRvS 7 maart 2018, ECLI:NL:RVS:2018:785, AB 2018, 204.
  129. ABRvS 30 mei 2018, ECLI:NL:RVS:2018:1763, Gst. 2018/117, JB 2018/110, AB 2018/327.
  130. Zie over deze materie Max Vetzo, Janneke Gerards, Remco Nehmelman, Algoritmes en grondrechten, Den Haag: Boom Juridisch 2018.
  131. Bij het gebruik van algoritmen worden uitingen die ‘hate speech’ inhouden bijvoorbeeld eerst handmatig van dit label voorzien, waarna deze uitingen als data aan het algoritme gevoed worden met het doel deze in staat te stellen zelf patronen te herkennen en op die manier ‘hate speech’ op te sporen, zie Kamerstukken II 2019/20, 32761, nr. 169, p. 53-54.
  132. Kamerstukken II 2019/20, 32761, nr. 169, p. 60.
  133. Kamerstukken II 2019/20, 35454, nr. 3, p. 20-21.
  134. Zie over de problematiek van het uit voorzorg verwijderen van bepaald materiaal ook R. Blommestijn & M. Klos, ‘Een giftige paddenstoel voor de vrijheid van meningsuiting. Bol.com en het verbieden van ‘foute’ boeken’, NJB 2020/1209, p. 1388-1394, waarin de auteurs onder meer verwijzen naar HvJ EU 12 juli 2011, ECLI:EU:C:2011:474 (L’Oréal/eBay).
  135. Kamerstukken II 2019/20, 35361, nr. 4, p. 4-5.
  136. M.M. Julicher, ‘Red het censuurverbod: schaf het af’, TvCR juli 2019, p. 191-192.
  137. A. Nieuwenhuis, ‘Achtergrond en huidige betekenis van het verbod van voorafgaand verlof’, NTM/NJCM-bulletin 2011, p. 33.
  138. Julicher, TvCR 2019, p. 202-208; J.M. de Meij, ‘Grondrechten in het digitale tijdperk. Van drukpersvrijheid en briefgeheim naar communicatievrijheid en communicatiegeheim’, NTM/NJCM-bulletin 2001, afl. 3, p. 274-294.
  139. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 35.
  140. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 35 en nr. 4, p. 92, alsmede Kamerstukken II 1976/77, 13872, nr. 7, p. 26 en 31; Kamerstukken I 1976/77, 13872/13873, nr. 55b, p. 39; Kamerstukken II 1986/87, 19 427, nr. 5, p. 8. Aldus in deze zin ook ARRvS 15 juli 1991, Gst. 6931, 6.
  141. KB 5 juni 1986, AB 1986, 569; KB 29 mei 1987, AB 1988, 15; HR 10 november 1992, NJ 1993, 197; HR 9 februari 1993, NJ 1993, 646.
  142. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 4, p. 91.
  143. Kamerstukken II 1976/77, 13 872, nr. 7, p. 31. Vgl. Kamerstukken II 1975/76, 13 872, nr. 3, p. 91 over het samenvallen van vorm en inhoud bij een toneelvoorstelling.
  144. Kamerstukken II 1975/76, 13 872, nr. 4, p. 91-92.
  145. Kamerstukken II 1986/87, 19 427, nr. 5, p. 15.
  146. ABRvS 7 maart 2018, AB 2018/204.
  147. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 36 en nr. 4, p. 68 en 93-94; Kamerstukken II 1976/77, 13872, nr. 7, p. 30-31. In de lijn van de regering besliste ARRvS 30 december 1993, AB 1994, 242.
  148. ABRvS 12 november 2014, ECLI:NL:RVS:2014:4117, JB 2014/245, AB 2015, 55 (Zwarte Piet).
  149. Kamerstukken II 1988/89, nr. 10, p. 99-100. M.A.D.W. de Jong e.a., Orde in de openbare orde, Kamerstukken I 2016/17, 33 112, H, p. 65
  150. Zie bijvoorbeeld J. Brouwer & J. Schilder, ‘Haatpredikers, openbare orde en het censuurverbod’, NJB 2016, p. 749-751, waarin kritiek geuit wordt op de beslissing van VzRb Oost-Brabant 23 december 2015, ECLI:NL:RBOBR:2015/7607, AB 2016/190 om het verbod een aantal radicale moslimpredikers te laten spreken op een conferentie in stand te laten. Zij betogen dat het niet de taak van de burgemeester is de inhoud van een boodschap te beoordelen; ook niet indirect, middels vrees voor wanordelijkheden als gevolg van die inhoud.
  151. Kamerstukken II 1976/77, 13872, nr. 7, p. 31; Kamerstukken I 1976/77, nr. 55b, p. 39.
  152. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 4, p. 92); Kamerstukken I 1976/77, 13872/13873, nr. 55b, p. 39.
  153. ArRvS 19 januari 1987, AB 1988, 58.
  154. ArRvS 8 april 1988, AB 1989, 88. In dezelfde zin zie ArRvS 15 juli 1991, Gst. 6931, 6; VzArRvS 1 oktober 1993, Gst. 6979, 3; AbRvS 5 januari 1996, AB 1996, 179; ABRVS 14 juli 2010, JB 2010/215, Gst. 2010, 7339.
  155. Kamerstukken II 1975/75, 13872, nr. 3, p. 36.
  156. Kamerstukken II 1985/86, 19519, nr. 2, p. 9 e.v.
  157. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 37.
  158. Wet van 5 januari 1977, Staatsblad 1977, 177. Deze wet is in 2001 ingetrokken (Wet van 27 december 2000, Staatsblad 586).
  159. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 4, p. 95 en Kamerstukken II 1976/77, 13872, nr. 7, p. 26; Kamerstukken I 1976/77, 13 872/13873, nr. 55b, p. 37-38.
  160. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 37-38 en Kamerstukken II 1976/77, 13872, nr. 7, p. 31; Kamerstukken I 1976/77, 13872/13 873, nr. 55b, p. 40.
  161. Kamerstukken II 1975/76, 13872, nr. 3, p. 38 en Kamerstukken II 1976/77, 13872, nr. 7, p. 31-32; Kamerstukken I 1976/77, 13872/13873, nr. 55b, p. 41.
  162. Handelingen I 1978/79, p. 1156. Vgl. ARRvS 24 juni 1991, AB 1992, 26, waarin een uithangbord met de naam van een opleidingsinstituut (RIVA) niet aangemerkt werd als handelsreclame, waarschijnlijk omdat het geen commerciële instelling betrof. Dat de aankondiging van de thuiswedstrijden van de plaatselijke voetbalclub geen ideële reclame maar handelsreclame vormt die onder de uitzondering van artikel 7, vierde lid, Grondwet valt (ABRvS 23 december 1994, AB 1995, 163) zal niet verbazen.
  163. Uitgebreid hierover: R. Nehmelman, C.W. Noorlander, Horizontale werking van grondrechten, Deventer: Kluwer 2013, p. 205-256.
  164. Zie bijvoorbeeld HR 20 april 1990, NJ 1990, 702; Rb. Amsterdam 16 augustus 1995, NJ 1996, 576. Zie over deze materie E. Verhulp, Vrijheid van meningsuiting van werknemers en ambtenaren (diss. Amsterdam UvA), Den Haag: SdU 1996.
  165. D.E. Bunschoten, ‘Civielrechtelijk publikatieverbod en de vrijheid van meningsuiting’, AA 1987, p. 310 e.v.
  166. Zie bijvoorbeeld Hof Amsterdam 13 september 1984, NJ 1985, 409 en HR 2 mei 2003, NJ 2004/80.
  167. Zie aldus reeds HR 24 juni 1983, AB 1983, 548; NJ 1984, 801 (met een opsomming van een aantal afwegingspunten); HR 27 januari 1984 (2x), NJ 1984, 802 en 803; HR 8 maart 1985, NJ 1986, 437; HR 4 maart 1988, NJ 1989, 361; HR 12 juni 1992, NJ 1992, 554; HR 21 januari 1994, NJ 1994, 473; HR 2 mei 2003, ECLI:NL:PHR:2003:AF3416, NJ 2004, 80 (Breekijzer).
  168. HR 6 januari 1995, AB 1995, 370, NJ 1995, 422 resp. HR 21 januari 1994, NJ 1994, 473.
  169. HR 24 juni 1983, AB 1983, 548; NJ 1984, 801 (met een opsomming van een aantal afwegingspunten); HR 18 januari 2008, NJ 2008, 274; HR 11 november 2011, ECLI:NL:HR:2011:BU3917, AB 2012/79, NJ 2012/529; HR 11 mei 2012, NJ 2012, 530.
  170. HR 21 oktober 1994, AB 1995, 393; NJ 1996, 346; HR 6 januari 1995, NJ 1995, 422; AB 1995, 370; HR 2 mei 1997, NJ 1997, 661; HR 13 juni 1997, NJ 1998, 361; HR 15 januari 1999, NJ 1999, 665; HR 2 mei 2003, ECLI:NL:PHR:2003:AF3416, NJ 2004, 80 (Breekijzer); HR 15 mei 2009, ECLI:NL:HR:2009:BH1193, NJ 2009/372; HR 11 november 2011, ECLI:NL:HR:2011:BU3917, NJ 2012, 529 ; HR 2 juli 2019, ECLI:NL:HR:2019:1069, NJ 2019, 349.
  171. Zo reeds HR 18 april 1961, NJ 1961, 273.
  172. EHRM 28 oktober 2014, EHRC 2015, 31 (Gough/United Kingdom).
  173. De regering betoogde weliswaar dat de ontvangstvrijheid grotendeels in artikel 7 Grondwet besloten ligt (Kamerstukken II 1975/76, 13 872, nr. 3, p. 33); en dat in gevallen waarin er een nauwe samenhang is tussen het garen en ontvangen van inlichtingen of denkbeelden en het uiten van gedachten of gevoelens het eerste onder het laatste begrepen is (Kamerstukken II 1981/82, 16 905-16 938, nr. 5, p. 14). Ik betwijfel of deze stelling juist is: artikel 7 Grondwet beschermt degene die zich ‘uit’, de ‘zender’. De bescherming van de ‘ontvanger’ (en de ‘gaarder’) is daarvan hooguit een afgeleide, in de zin dat bijv. de garantie van het verspreidingsrecht indirect – niet als zelfstandig recht – ook de feitelijke mogelijkheid van de ontvanger ten goede komt.
  174. Standaarduitspraak met betrekking tot gemeentelijke antenne- en zendmastverboden is ARRvS 10 oktober 1978, AA 1979, 477 (Leerdam). Vgl. ARRvS 9 mei 1991, AB 1992, 178; ABRvS 22 juni 1994, AB 1995, 260. Zie voor de lijn van het Hof EHRM 16 december 2008, ECLI:NL:XX:2008:BH1809, EHRC 2009/17, NJ 2010, 149 (Kurshid Mustafa &Tarzibachi): ontruiming van een huurwoning vanwege weigering een schotelantenne te verwijderen is in strijd met artikel 10 EVRM.
  175. HR 25 juni 1965, NJ 1966, 115; EHRM 7 juli 1989, ECLI:NL:XX:1989:AB9903, NJ 1991, 659 (Gaskin); EHRM 19 februari 1998, ECLI:NL:XX:1998:AD4547, NJ 1999, 690 (Guerra).
  176. EHRM (GK) 8 november 2016, AB 2017/1, NJ 2017/431 |(Magyar Helsinki Bizottság). De Afdeling gaat er in beginsel van uit dat met de Wet openbaarheid van bestuur het recht om op grond van artikel 10 EVRM informatie te ontvangen ‘dekt’, maar sluit niet geheel uit dat in zeer bijzondere omstandigheden uit artikel 10 EVRM een verdergaand recht zou kunnen voortvloeien (ABRvS 25 oktober 2017, ECLI:NL:RVS:2017:2883, AB 2017/398.
  177. Yearbook of the European Convention on Human Rights 1975, Den Haag: Martinus Nijhoff Publishers 1975, p. 74.
  178. EHRM 28 maart 1990, ECLI:NL:XX:1990:AD1073, NJ 1991, 739 (Groppera); EHRM 22 mei 1990, ECLI:NL:XX:1990:AD1123, NJ 1991, NJ 1991, 740 (Autronic).
  179. Aldus reeds HR 25 juni 1963, NJ 1964, 239 en HR 24 januari 1967, NJ 1967, 273.
  180. EHRM 26 april 1979, ECLI:NL:XX:1979:AC6568, NJ 1980, 146 (Sunday Times) resp. EHRM 25 maart 1985, ECLI:NL:XX:1985:AC8812, NJ 1987, 900 (Barthold).
  181. HR 10 juni 1986, NJ 1987, 133, HR 26 januari 1993, NJ 1993, 534 en HR 1 april 1997, NJ 1997, 457; resp. HR 30 januari 1968, NJ 1968, 199 (antipornografiebepaling artikel 240 (oud) Sr.), HR 17 november 1987, NJ 1988, 532 en HR 18 september 1989, NJ 1990, 94 (artikel 98 en 98a Sr.). In de laatstgenoemde zaak kwam het Hof wel tot de conclusie dat artikel 10 EVRM geschonden was: EHRM 9 februari 1995, NJCM-Bulletin 1995, 480.
  182. EHRM 20 november 1989, NJ 1991, 738 (Markt Intern Verlag); EHRM 24 februari 1994, NJ 1994, 518 (Casado Coca); EHRM 23 juni 1994, NJ 1995, 365 (Jacubowski).
  183. EHRM 22 april 2013, EHRC 2013, 149 (Animal Defenders International).
  184. EHRM 8 juli 1986, ECLI:NL:XX:1986:AC0448, NJ 1987, 901 (Lingens); EHRM 26 november 1991, ECLI:NL:XX:1991:AD1542, NJ 1992, 457 (Observer en Guardian).
  185. EHRM 27 maart 1996, ECLI:NL:XX:1996:AD2519, NJ 1996, 577 (Goodwin); HR 10 mei 1996, NJ 1996, 758; EHRM 21 januari 1999, ECLI:NL:XX:1999:AD4559, NJ 1999, 713 (Fressoz en Roire). Ter illustratie: in de laatste zaak betrof het de publicatie van belastingformulieren van een directeur van Peugeot, vermoedelijk verkregen van een belastingambtenaar die daarmee zijn ambtsgeheim geschonden had.
  186. EHRM 23 september 1994, ECLI:NL:XX:1994:AD2162, NJ 1995, 387 (Jersild).
  187. EHRM 23 mei 1991, ECLI:NL:XX:1991:AD1416, NJ 1992, 456 (Oberschlick I); EHRM 28 augustus 1992, ECLI:NL:XX:1992:AD1737, NJ 1994, 103 (Schwabe); EHRM 24 februari 1997, NJ 1998, 360 (De Haes en Gijsels).
  188. EHRM 23 mei 1991, ECLI:NL:XX:1991:AD1416, NJ 1992, 456 (Oberschlick I); EHRM 24 februari 1997, NJ 1998, 360 (De Haes en Gijsels); EHRM 1 juli 1997, NJ 1999, 709 (Oberschlick II); resp. EHRM 26 april 1995, ECLI:NL:XX:1995:AD2337, NJ 1996, 497 (Prager en Oberschlick).
  189. EHRM 8 juli 1986, ECLI:NL:XX:1986:AC0448, NJ 1987, 901 (Lingens); EHRM 23 mei 1991, NJ 1992, 456 (Oberschlick I); EHRM 23 april 1992, ECLI:NL:XX:1992:AD1657, NJ 1994, 102 (Castells); EHRM 1 juli 1997, NJ 1999, 709 (Oberschlick II); EHRM 29 augustus 1997, NJ 1999, 710 (Worm); HR 15 juni 2009, NJ 2009/379; EHRM 18 januari 2011, EHRC 2011/69; EHRM 28 juni 2018, EHRC 2018/197 (M.L en W.W. v. Germany).
  190. EHRM 14 december 2006, EHRC 2007/17 (Karman).
  191. EHRM 24 april 2007, EHRC 2007/17 (Lombardo) en EHRM 8 juli 2008, EHRC 2008/105 (Vajnai); EHRM (GK) 12 februari 2008, EHRC 2008/67 (Guia); EHRM 11 december 2008, EHRC 2009/25.
  192. EHRM 31 maart 2000, NJCM-Bulletin 2000, 36 (Wabl); EHRM 17 november 2005, NJ 2006, 249 (Metzger).
  193. EHRM 22 februari 1989, ECLI:NL:XX:1989:AD0633, NJ 1991, NJ 1991, 686 (Barfod); EHRM 26 april 1995, ECLI:NL:XX:1995:AD2337, NJ 1996, 497 (Prager en Oberschlick). Artikel 10, tweede lid, EVRM noemt het gezag en de onpartijdigheid van de rechter expliciet als beperkingsgrond.
  194. EHRM 11 maart 2003, Mediaforum 2003-5, nr. 24 (Lesnik). Het verbaast dat het Hof hier geen onderscheid tussen zittende en staande magistratuur maakt, terwijl er een wezenlijk verschil is tussen de positie van het OM dat de uitvoerende macht uitoefent en de rechterlijke macht (Nieuwenhuis 2011, p. 318).
  195. EHRM 24 mei 1988, ECLI:NL:XX:1988:AD0333, NJ 1991, 685 (Müller); EHRM 20 september 1994, ECLI:NL:XX:1994:AD2150, NJ 1995, 366 (Otto-Preminger-Institut); EHRM 25 november 1996, ECLI:NL:XX:1996:AD4445, NJ 1998, 359 (Wingrove); EHRM 13 september 2005, NJ 2007, 17 (I.A.).
  196. Zie bijvoorbeeld EHRM 16 juli 2009, EHRC 2009, 111 (Feret); EHRM 20 april 2010, EHRC 2010, 77 (Le Pen), en meer recent EHRM 25 oktober 2018, zaak nr. 38450/12 (E.S. v. Austria). Zie over deze materie M. van Noorloos, Hate Speech Revisited, Antwerpen: Intersentia 2012; E. Janssen, Faith in Public Debate, Antwerpen: Intersentia 2015.
  197. Zo is een immuniteit als artikel 71 Grondwet, op basis waarvan kamerleden en bewindslieden voor hetgeen zij in de vergaderingen van de Staten-Generaal of commissies niet in rechte vervolgd of aangesproken kunnen worden, in het licht van artikel 10 EVRM niet problematisch.
  198. EHRM 24 november 1993, ECLI:NL:XX:1993:AD1994, NJ 1994, 559 (Lentia).
  199. HR 15 november 1996, NJ 1997, 482; AB 2000, 155.
  200. EHRM 7 juni 2012, EHRC 2012, 188 (Centro Europa 7).
  201. EHRM 7 februari 2012, EHRC 20012, 71 (Springer/Duitsland) ; EHRM 15 oktober 2015, ECLI:CE:ECHR:2015:1015JUD002751008, NJ 2017, 451 (Perinçek/Zwitserland).
  202. EHRM 24 juni 2004, ECLI:NL:XX:2004:AQ6531, AB 2005, 1 en NJ 2005, 22 (Von Hannover nr. 1),
  203. EHRM 7 februari 2012, EHRC 2012, 72 (Von Hannover nr. 2); EHRM 12 juni 2014, EHRC 2014, 198 (Couderc en Hachette Filippacchi); EHRM 27 juni 2017, ECLI:CE:ECHR:2017:0627JUD000093113, NJ 2018, 67 (Satakunnan Markkinapörssi/Finland).
  204. EHRM 18 januari 2011, EHRC 2011, 69 (MgN Limited); EHRM 14 januari 2014, EHRC 2014, 98 (Ruusunen/Finland). Zie hierover A.J. Nieuwenhuis, ‘Appreciatiemarge en grondrechten, NTM/NJCM-Bulletin 2015, p. 29-31.
  205. EHRM 10 januari 2013, EHRC 2013, 95 (Ashby Donald).
  206. EHRM 10 maart 2009, ECLI:NL:XX:2009:BK0466, NJ 2010, 109 (Times Newspapers Ltd).
  207. EHRM 21 mei 2011, EHRC 2011, 104 (Pravajo Delo).
  208. EHRM 18 december 2012, EHRC 2013, 93 (Ahmet Yildirim).
  209. EHRM 1 december 2015, NJ 2016/337 (Cengiz and others).
  210. EHRM 19 januari 2016, 17429/10, EHRC 2016, 111 (Kalda/Estland); EHRM 17 juli 2017, ECLI:CE:ECHR:2017:0117JUD002157508, Computerrecht 2017, 101 (Jankovskis/Litouwen).
  211. EHRM 4 december 2018, ECLI:CE:ECHR:2018:1204JUD001125716, NJ 2019, 293, par. 77 (Magyar Jeti Zrt/Hongarije).
  212. EHRM 19 februari 2013, EHRC 2013, 180 (Neij and Sunde Kolmisoppi).
  213. EHRM 18 oktober 2005, EHRC 2006, 12 (Perrin); EHRM 2 december 2008, ECLI:NL:XX:2008:BH4341, EHRC 2009, 24 (K.U./Finland).
  214. EHRM 16 juni 2015, ECLI:CE:ECHR:2015:0616JUD006456909, EHRC 2015, 172 (Delfi AS/Estland).
  215. HvJ EU 13 mei 2014, NJ 2014/385, EHRC 2014, 186 (Google Spain). Zie hierover S. Kulk en F.J. Zuiderveen Borgesius, ‘De implicaties van het Google Spain arrest voor de vrijheid van meningsuiting’, NTM/NJCM-Bulletin 2015, p. 3-19. Dit ‘recht op vergetelheid’ dient echter wel afgewogen te worden ten opzichte van de vrijheid van meningsuiting ex artikel 11 van het Handvest, zie HvJ EU 24 september 2019 (2x), NJ 2019/434 (G.C. e.a.), en NJ 2019/435 (Google(|Portée territoriale du déréférencement)).
  216. HvJ EU 6 oktober 2015, zaak C-362/14 (Schrems).
  217. HvJ EU 29 juli 2019, zaak C-516/17, r.o. 50-59 (Spiegel Online/Volker Beck).
  218. Zie HvJ EU 21 december 2016, ECLI:EU:C:2016:970, NJ 2017, 186, r.o. 101 (Tele2 Sverige), waarin het Hof oordeelde dat een nationale regeling die voorziet in een ongedifferentieerde bewaarplicht van alle verkeers- en locatiegegevens van alle abonnees betreffende alle elektronische communicatiemiddelen, invloed heeft op de wijze waarop de gebruikers van die communicatiemiddelen van hun door artikel 11 Handvest gewaarborgde vrijheid van meningsuiting gebruikmaken.
  219. EHRM 27 maart 1996, ECLI:NL:XX:1996:AD2519, NJ 1996, 577(Goodwin/VK); EHRM 22 november 2012, EHRC 2013, 36(De Telegraaf/Nederland). Dit is vaste jurisprudentie, zie bijvoorbeeld EHRM 5 oktober 2017, EHRC 2018/8 (Becker v. Norway) en EHRM 8 oktober 2020, zaak nr. 35449/14 (Jecker v. Switzerland).
  220. EHRM 22 november 2007, ECLI:NL:XX:2007:BC0481, NJ 2008, 216 (Voskuil/Nederland).
  221. Kamerstukken II 2006/07, 30800 VI, nr. 82, p. 1-4.
  222. EHRM 14 september 2010, EHRC 2010, 136 (Sanoma/Nederland).
  223. EHRM 22 november 2012, EHRC 2013, 36 (De Telegraaf/Nederland).
  224. Wet bronbescherming in strafzaken van 4 juli 2018, Staatsblad 2018, 264, in werking getreden op 1 oktober 2018 (Kamerstukken 34032).
  225. Een uitvoeriger bespreking van de bevindingen van de Commissie Franken is te vinden in Vermeulen 2000, p. 135-136.
  226. Commissie-Franken 2000, p. 107.
  227. Bijvoorbeeld valt daar onder het produceren van (video)films, cd’s en cd-rom’s, Commissie-Franken 2000, p. 109.
  228. Met dien verstande dat onder het nieuwe artikel beperkingen door lagere regelgevers slechts mogelijk zullen zijn krachtens specifieke delegerende wet, Commissie-Franken 2000, p. 110-111.
  229. Waar sprake is van samenval van openbaren en verspreiden, bijvoorbeeld bij het houden van een toespraak, het rijden met een geluidswagen of het plaatsen van een homepage op internet, zijn de beperkingsbevoegdheden met betrekking tot de verspreidingsvrijheid van toepassing, Commissie-Franken 2000, p. 110.
  230. Commissie-Franken 2000, p. 113.
  231. Zie voor nadere beschouwingen over dit lezenswaardige rapport: S. Nouwt e.a., Grondrechten in het digitale tijdperk, NJB 2000, p. 1321-1324; R. de Winter, Grondrechten voor ‘het digitale tijdperk’?, NJB 2000, p. 1328-1329; L. Asscher ‘Trojaans Hobbelpaard’, Mediaforum 2000, p. 228-233; F. Kuitenbrouwer, ‘Hoe sterk zijn de digitale grondrechten’, Computerrecht 2000, p. 172-176; E.J. Dommering, ‘De Nederlandse Constitutie en de informatietechnologie’, Computerrecht 2000, p. 177-185.
  232. Kamerstukken II 2000-2001, 27460, nr. 1 voor het kabinetsstandpunt.
  233. Advies van 24 januari 2004, nr. W01.01.0465.
  234. Zie hierover E.J. Dommering, ‘Een nieuw voorstel tot aanpassing van de Grondwet’, Computerrecht 2011/32, afl. 2, p. 54.
  235. Rapport Staatscommissie Grondwet (Commissie-Thomassen), Den Haag 2010, p. 70-80.
  236. Kamerstukken II 2010/2011, 31570, nr .20.
  237. Kamerstukken II 2014/2015, 33989, nr. 2.
  238. Kamerstukken II 2013/14, 33989, nr, 3, p. 36-37.
  239. Kamerstukken II 2013/14, 33989, nr. 4, p. 3-4.

 

  • Citeer
    Citeer suggestie
    B.P. Vermeulen, Commentaar op artikel 7 van de Grondwet, in: E.M.H. Hirsch Ballin en G. Leenknegt (red.), Artikelsgewijs commentaar op de Grondwet, webeditie 2021 (www.Nederlandrechtsstaat.nl).
  • Deel
  • PDF
  • Terug
MEER OVER DIT ONDERWERP
THEMA IN HET KORT
ACHTER-GRONDEN
Reageer!
Thema in het kort

Vrijheid van meningsuiting

Iedereen heeft de vrijheid om zijn mening te uiten en om daarvoor een geschikte uitingsvorm te kiezen. Dat kunnen geschreven of gedrukte teksten zijn – boeken, kranten, tijdschriften – of andere middelen, waaronder mondelinge uitingen, maar ook het internet en allerhande social media. Artikel 7 bevat een censuurverbod: de overheid mag niet verhinderen dat bepaalde opvattingen, of de ideeën van bepaalde personen, openbaar worden gemaakt. Dat verbod is niet absoluut: bepaalde uitingen zijn naar hun inhoud strafbaar, zoals opzettelijke belediging, laster, het aanzetten tot rassenhaat en majesteitsschennis. Zolang iemand geen strafbare uitlatingen doet, staat het hem vrij kritische, impopulaire en zelfs verwerpelijke opvattingen te ventileren.
 
Wel kan de overheid maatregelen nemen ten aanzien van de wijze van verspreiding van drukwerk of het gebruik van andere uitingsvormen, bijvoorbeeld om openbare ordeproblemen of verkeershinder te voorkomen. De inhoud van de geuite gedachten of gevoelens mag daarbij geen rol spelen.
 
Ten aanzien van radio en televisie, vertoningen en filmvoorstellingen kunnen regels worden gesteld, bijvoorbeeld over de verdeling van zendtijd of de tijdstippen waarop bepaalde programma’s of films mogen worden vertoond. Het verbieden van programma’s of films wegens de inhoud is niet toegestaan. Handelsreclame valt ten slotte niet onder de grondwettelijke bescherming van de vrijheid van meningsuiting.
Achtergronden

Vrijheid van meningsuiting

Het College voor de Rechten van de Mens over vrijheid van meningsuiting.

Het Instituut voor Informatierecht over godsdienstvrijheid en vrijheid van meningsuiting.

De H.J. Schoo lezing van prof. dr. Meindert Fennema uit 2009 over de vraag of vrijheid van meningsuiting ook geldt voor racisten.

Het proefschrift van dr. Theo Rosier over vrijheid van meningsuiting en discriminatie in Nederland en Amerika (1997):
Deel 1 (link naar download)
Deel 2 (link naar download)

Plaats Uw Reactie

*Verplicht invulveld straks zijn alleen uw naam en reactie zichtbaar.

Er kan enige tijd overheengan tot uw reactie zichtbaar is.

Reageer!

Vrijheid van meningsuiting

0 reacties
Klassieke uitspraken
Recente Recht- spraak
Politiek
Klassieke uitspraken

Vrijheid van meningsuiting

Gemeenteraadslid

HR 24 juni 1983
De Hoge Raad bepaalt dat twee belangen dienen tegen elkaar afgewogen te worden: het belang dat burgers niet lichtvaardig worden blootgesteld aan verdachtmakingen tegenover het belang voorkomen van misstanden door bekendheid bij het publiek.

Vondelpark

HR 1 juli 1988
In deze uitspraak is bepaald wanneer iemand een redelijk belang heeft dat zich tegen openbaarmaking van een portret verzet.

Discodanser

HR 2 mei 1997
De Hoge Raad geeft aan hoe het belang van privacy gewogen moet worden tegenover een publicatie van commerciële aard

Handyside

EHRM 7 december 1976

In dit arrest stelt het EHRM dat de uitingsvrijheid een van de essentiële grondslagen vormt van de democratische samenleving die ook geldt voor uitspraken die 'offend, shock or disturb'. 

Sunday Times

EHRM 26 april 1979
Het EHRM bepaalt dat indien de vrijheid van meningsuiting wordt beperkt, het recht op basis waarvan dit gebeurd voldoende kenbaar moet zijn en precies zijn geformuleerd.

Lingens

EHRM 8 juli 1986
Het EHRM bepaalt dat de grenzen van aanvaardbaarheid bij publicatie over een politicus ruimer zijn dan bij  privé-persoon. Verder bestaat er een verschil tussen beschuldiging van feiten en waardeoordelen. 

Jersild

EHRM 23 september 1994

Een journalist kan niet strafrechtelijk worden aangesproken voor een uitspraak die door een door hem geïnterviewde is gedaan, omdat het publiek het recht heeft deze informatie te ontvangen.

Goodwin

EHRm 27 maart 1996
Volgens het EHRM heeft de journalist Goodwin het recht om zijn bron niet onthullen, tenzij hier een zwaarwegende eis van publiek belang tegenover staat.

Verfbommetje

HR 19-04-2005
De Hoge Raad is van oordeel dat het gooien van een verfbom tegen de goeden koets niet valt onder het recht van de vrijheid van meningsuiting
Recente rechtspraak

Vrijheid van meningsuiting

Uitspraak in de rechtzaak tegen Geert Wilders uit 2011, waarin hij werd verdacht van belediging en aanzet tot haat en discriminatie tegen moslims wegens hun godsdienst.

Vrijspraak van een PVV-aanhanger  voor het beledigen van moslims. De uitlatingen dat moslims ‘fervent kontenbonkers’ zijn en zich schuldig maken aan het ‘neuken van kleine jongetjes’ zijn naar hun bewoordingen zonder meer aan te merken als beledigend voor moslims wegens hun geloof. Anderzijds is van belang dat de uitlatingen zijn gedaan in het kader van het maatschappelijk debat.

Uitspraak van de Hoge Raad dat het arrest van het Gerechtshof inzake de veroordeling van de voorzitter van de Nederlandse Volksunie vanwege groepsbelediging en haaizaaien. Veroordeelde riep tijdens een demonstratie van de Nederlandse Volksunie: 'Ali B. en Mustapha, ga toch terug naar Ankara'. De Hoge Raad hanteerde een ruime uitleg van het begrip belediging wegens ras, door daar niet alleen etniciteit, maar ook huidskleur, afkomst en nationaliteit onder te scharen.

Op de website wetboek-online.nl is een overzicht van recente uitspraken over artikel 7 Grondwet te vinden.

Een aantal uitspraken van het Hof van Justitie van de EU die (ondere andere) gaan over vrijheid van meningsuiting.
Politiek

Vrijheid van meningsuiting

CDA fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma kwam recent (2014) met het voorstel om verheerlijking van terrorisme strafbaar te stellen. Een vergelijkbaar voorstel werd eerder ook al gedaan door Piet Hein Donner.
Video
Blogs
IN DE WERELD
Video

Vrijheid van meningsuiting

  • Botsing meningsuiting en privacy
  • Vrijheid van tekenen
  • Vrijheidsscollege: freedom of speech
  • Vrijheid van meningsuiting: casus Roon
  • Animatie over arrest Edamse Bijstandsvrouw
  • Pim Fortuyn en vrijheid van meningsuiting
  • Hans Teeuwen over vrijheid van meningsuiting
  • Parlementair debat over vrijheid van meningsuiting
  • President Obama over vrijheid van meningsuiting
  • Rob Wijnberg over grenzen vrijheid van meningsuiting
Animatie over arrest Edamse Bijstandsvrouw
Blogs

Vrijheid van meningsuiting

UK Human Rights Blog over vrijheid van meningsuiting.

NRC expertdiscussies over vrijheid van meningsuiting.
In de wereld

Vrijheid van meningsuiting

NRC-artikel over de blokkade van Twitter en Facebook in Turkije.
Freedom House rapport over internetvrijheid in Turkije.
Blog van de Nederlandse consul-generaal in Istanbul over internetvrijheid.

Amnesty International over vrijheid van meningsuiting in China.
Elsevier Blog over internetcensuur in China.

Websites met veel informatie over vrijheid van meningsuiting en informatie in het buitenland:
article19.org
freedomhouse.org

Blog over het gevecht tegen censuur van Tunesische en Egyptische muzikanten, drie jaar na het begin van de 'Arabische Lente'.